Next Verse

Shloka 1

पुष्पकविमानदर्शनम्

Vision of the Pushpaka Aerial Chariot

स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितंमहद्विमानं मणिवज्रचित्रितम्।प्रतप्तजाम्बूनदजालकृत्रिमंददर्श वीरः पवनात्मजः कपिः।।।।

sa tasya madhye bhavanasya saṁsthitaṁ mahad vimānaṁ maṇivajracitritam | prataptajāmbūnadajālakṛtrimaṁ dadarśa vīraḥ pavanātmajaḥ kapiḥ ||5.8.1||

ആ മന്ദിരത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന, മണിയും വജ്രവും കൊണ്ടു ചിത്രിതമായ മഹാവിമാനം, തപ്ത ജാംബൂനദസ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ജാലകങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായതു—പവനപുത്രനായ വീരകപി ഹനുമാൻ ദർശിച്ചു.

तत्that (chariot/palace)
तत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-सम्भव (context: refers to विमानम्), एकवचन
अप्रमेय-अप्रतिकार-कृत्रिमम्of immeasurable, incomparable workmanship
अप्रमेय-अप्रतिकार-कृत्रिमम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअप्रमेय (प्रातिपदिक) + अप्रतिकार (प्रातिपदिक) + कृत्रिम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; बहुपद-कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः: ‘artificial work of immeasurable and incomparable craftsmanship’
कृतम्made
कृतम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Root√कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त: ‘made’
स्वयम्by himself
स्वयम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय; आत्मनः/स्वतः (by oneself)
साधुexcellent
साधु:
Sambandha (निपात)
TypeIndeclinable
Rootसाधु (अव्यय)
Formअव्यय; प्रशंसावाचक निपात (well/excellent)
इतिthus
इति:
Sambandha (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; इत्यर्थक निपात (quotative)
विश्वकर्मणाby Vishvakarma
विश्वकर्मणा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootविश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन
दिवम्to the sky/heaven
दिवम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौस् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग/नपुंसक-प्रयोग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; गत्यर्थे कर्म (goal)
गतम्gone/reaching
गतम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Root√गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त: ‘gone/reaching’
वायु-पथ-प्रतिष्ठितम्placed in the aerial path
वायु-पथ-प्रतिष्ठितम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु (प्रातिपदिक) + पथ (प्रातिपदिक) + प्रति + √स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण ‘प्रतिष्ठित’ = established/placed; तत्पुरुषः (वायुपथे प्रतिष्ठितम्)
व्यराजत्shone
व्यराजत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + √राज् (धातु)
Formलङ्-लकार (अनद्यतनभूत/Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
आदित्य-पथस्यof the sun's path/orbit
आदित्य-पथस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootआदित्य (प्रातिपदिक) + पथ (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (आदित्यस्य पथः)
लक्ष्मवत्splendidly/like a radiant beacon
लक्ष्मवत्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeAdjective
Rootलक्ष्मी (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
Formनपुंसकलिङ्ग/अव्ययवत्-प्रयोग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; वत्-प्रत्ययान्त तद्धित: ‘possessing splendour; like a beacon’

The courageous son of the Wind-god, Hanuman, the vanara saw the aerial chariot kept in the middle of the mansion inlaid with gems and diamonds latticed with artificial windows of barnished gold.

H
Hanumān
P
Pavana (Wind-god)
V
vimāna (Pushpaka, implied by next verse)
J
Jāmbūnada gold

FAQs

Dharma here is steadfast duty under risk: Hanumān penetrates the heart of enemy space, yet remains composed and observant, using knowledge responsibly for a righteous mission.

Entering deeper into the royal mansion complex, Hanumān sees the great vimāna placed centrally, richly ornamented.

Śaurya with vinaya (bravery with restraint): he dares much but does not become reckless or noisy.