Previous Verse

Shloka 73

अभिज्ञानप्रदानम्

The Token of Recognition (Chūḍāmaṇi) and the Crow Episode Recalled

मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात्।गिरिरिव पवनावधूतमुक्तः सुखितमनाः प्रतिसङ्क्रमं प्रपेदे।।5.38.73।।

maṇi-varam upagṛhya taṃ mahārhaṃ janaka-nṛpātmajayā dhṛtaṃ prabhāvāt |

girir iva pavanāvadhūta-muktaḥ sukhita-manāḥ pratisaṅkramaṃ prapede ||5.38.73||

ജനകനന്ദിനിയായ സീത തന്റെ പ്രഭാവത്തോടെ ധരിച്ചിരുന്ന അത്യന്തം വിലയേറിയ ആ മണിവരം കൈക്കൊണ്ട് ഹനുമാൻ സന്തുഷ്ടചിത്തനായി പുറപ്പെടാൻ തുടങ്ങി—കാറ്റിന്റെ പ്രഹരത്തിൽ കുലുങ്ങി ബന്ധനം വിട്ടുപോയ പർവ്വതംപോലെ.

मणिवरम्the best jewel
मणिवरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमणिवर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (मणीनां वरः)
उपगृह्यhaving taken
उपगृह्य:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootउप+ग्रह् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्ययकृदन्त; धातुः ग्रह्, उपसर्गः उप; अर्थः 'having taken/accepted'
तम्that
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम (मणिवरम् इति)
महार्हम्very precious
महार्हम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहार्ह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (तम्/मणिवरम्); समासः कर्मधारयः (महत्+अर्ह)
जनकनृपात्मजयाby Janaka's daughter
जनकनृपात्मजया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootजनक+नृप+आत्मजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (जनक-नृपस्य आत्मजा)
धृतम्held/borne
धृतम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootधृ (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle) 'dhṛta'; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (मणिवरम्)
प्रभावात्from (its) radiance
प्रभावात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootप्रभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन
गिरिःa mountain
गिरिः:
Upamana (उपमान)
TypeNoun
Rootगिरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपमान (simile base)
इवlike
इव:
Upama-sambandha (उपमा-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमावाचक-अव्यय (like/as)
पवनावधूतमुक्तःfreed after being shaken by the wind
पवनावधूतमुक्तः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपवन+अवधूत+मुक्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (हनुमान्); समासः तत्पुरुषः (पवनेन अवधूतः, ततः मुक्तः)
सुखितमनाःwhose mind was pleased
सुखितमनाः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसुखित+मनस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (यस्यान् मनः सुखितम् सः)
प्रतिसङ्क्रमम्return/going back
प्रतिसङ्क्रमम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रतिसङ्क्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; गत्यर्थक्रियायाः कर्म (destination as object)
प्रपेदेset out/attained
प्रपेदे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र+पद् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्; धातुः पद्, उपसर्गः प्र

"I offered to take you today itself out of my love and devotion to Rama with a desire to unite you with him and not with any other intention.

H
Hanuman
S
Sita (Janaka’s daughter)
J
Janaka
C
Cūḍāmaṇi (precious jewel)

FAQs

Dharma as timely completion of entrusted work: having secured proof for truth, Hanuman moves to fulfill his obligation by returning without delay.

The sarga closes with Hanuman readying himself to leave Ashoka grove and carry Sita’s token and message back to Rama.

Reliability and resolve: joy does not distract him from the duty of return.