Shloka 38
ऋक्षबिलप्रवेशः
Entry into the Rikshabilam Cave
Devanagari script
तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तस्मिन्महाबलाः।।।।ददृशुर्वानराश्शूराः स्त्रियं काञ्चिददूरतः।
Transliteration
tatra tatra vicinvanto bile tasmin mahābalāḥ | dadṛśur vānarāḥ śūrāḥ striyaṃ kāñcid adūrataḥ ||
Translation
ആ മഹാബലശാലികളായ ശൂരവാനരന്മാർ ആ ഗുഹയിൽ അവിടവിടെ അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അകലെയല്ലാതെ ഒരു സ്ത്രീയെ കണ്ടു.
Word by Word
तत्रthere
तत्र:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative setting)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय, देशवाचक
तत्रhere and there
तत्र:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative setting)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय, पुनरुक्ति (distributive)
विचिन्वन्तःsearching
विचिन्वन्तः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeVerb
Rootवि-√चि (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले कृदन्त (present active participle, शतृ), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्तृवाचक (agentive)
बिलेin the cave
बिले:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootबिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘बिले’ इति विशेषण (that)
महाबलाःvery strong
महाबलाः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeAdjective
Rootमहा (प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (‘महच्च तत् बलं यस्य’), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘वानराः’ विशेषयति
ददृशुःsaw
ददृशुः:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Root√दृश् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन
वानराःmonkeys
वानराः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootवानर (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
शूराःheroes, valiant
शूराः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeAdjective
Rootशूर (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘वानराः’ विशेषयति
स्त्रियम्a woman
स्त्रियम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootस्त्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
काञ्चित्some
काञ्चित्:
कर्म (Karma/Object)
TypeAdjective
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअनिश्चितार्थक-सर्वनाम (indefinite: some), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘स्त्रियम्’ विशेषयति
अदूरतःnot far away
अदूरतः:
देशाधिकरण (Adhikaraṇa/Spatial)
TypeIndeclinable
Rootअदूर (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित/अव्ययीभाव)
Formअव्यय, अव्ययीभाव-निष्पन्न क्रियाविशेषण (adverb: from not far)
Context
The amazed monkeys stopped there. Hanuman enquired, 'Who are you? Whose cave is this'?
Characters & Entities
V
vānaras (search party)FAQs
Dharma involves respectful discernment: encountering an unknown person in a liminal, dangerous space calls for caution and proper conduct rather than impulsive action.
During the cave search, the vānaras unexpectedly spot a woman nearby.
Alertness joined with restraint—maintaining composure when something unexpected appears.