Sarga 29
हनूमता सुग्रीवस्य कालधर्मोपदेशः — Hanuman’s Counsel on Timely Ally-Duty
किष्किन्धाकाण्ड
സർഗം 29-ൽ നിർമ്മലമായ ചന്ദ്രപ്രകാശം നിറഞ്ഞ രാത്രിയിലും പക്ഷികളുടെ നാദങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്ന ആകാശത്തിൻ കീഴിലും ഹനുമാൻ സുഗ്രീവന്റെ അവസ്ഥ നിരീക്ഷിക്കുന്നു. രാജത്വവും സമൃദ്ധിയും ലഭിച്ചതോടെ സുഗ്രീവൻ അശ്രദ്ധയിൽ വീണു—ഭോഗവിലാസത്തിൽ മുങ്ങി, രാജസന്ദേശങ്ങളെ അവഗണിച്ച്, കാര്യങ്ങൾ മന്ത്രിമാർക്ക് ഏൽപ്പിച്ച് സ്വയം മേൽനോട്ടം വഹിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നു. വിശ്വാസം തകരാതെ മധുരവും യുക്തിസഹവും സാന്ത്വനപരവുമായ വാക്യനീതിയോടെ ഹനുമാൻ അവനെ സമീപിച്ച് കാലധർമ്മവും മിത്രധർമ്മവും ഉപദേശിക്കുന്നു. സമയം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് മിത്രങ്ങളെ ആദരിച്ചാൽ രാജ്യം, കീർത്തി, പ്രതാപം വർധിക്കും; കോശം, ദണ്ഡശക്തി, മിത്രബലം, ആത്മനിയമം—ഇവയെല്ലാം സമതുലിതമായി പാലിക്കണം. മിത്രകാര്യത്തിൽ വൈകിയാൽ പിന്നീടുള്ള ശ്രമം കൊണ്ടും ഫലം ക്ഷീണമാകും എന്ന് അദ്ദേഹം മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. രാമന്റെ അപരിമിത വീര്യവും, അവന്റെ സഹായം കൊണ്ടാണ് സുഗ്രീവന് സിംഹാസനം ലഭിച്ചതെന്ന ഉപകാരസ്മരണയും ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, വൈദേഹി (സീത)യെ തേടുന്ന ദൗത്യം ഉടൻ ആരംഭിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടുന്നു. സമയോചിത ഉപദേശത്തിൽ പ്രേരിതനായ സുഗ്രീവൻ നീലനെ എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള സേനയെ സമാഹരിക്കാൻ അയച്ചു, എത്തിച്ചേരാനുള്ള കർശന സമയപരിധി നിശ്ചയിച്ചു, അങ്കദനും മുതിർന്നവരും ചേർന്ന് ഏകോപനം നടത്താൻ കല്പിച്ച്, ഭോഗവിലാസം വിട്ട് ക്രമബദ്ധമായ സജ്ജീകരണത്തിലേക്ക് മാറുന്നു.
Shlokas
Verse 1
समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्।सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्।।समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्।अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्।।निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा।प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्।।स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्।विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्।।क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः।मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्।।उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्।निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्।।प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः।वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः।।हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्।प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्।हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्।।
മിന്നലും മേഘവും ഇല്ലാത്ത നിർമ്മലമായ ആകാശം കണ്ടു, സാരസങ്ങളുടെ കലരവം മുഴങ്ങുകയും മനോഹരമായ ചന്ദ്രികയുടെ ലേപംപോലെ ശീതളത പകരുകയും ചെയ്യുന്ന ദൃശ്യം നിരീക്ഷിച്ച് ഹനുമാൻ സുഗ്രീവനെ കണ്ടു—സമൃദ്ധനായിരുന്നെങ്കിലും ധർമ്മവും അർത്ഥവും സമാഹരിക്കുന്നതിൽ മന്ദൻ; അസത്പഥങ്ങളിലേക്കു അത്യധികം തിരിഞ്ഞ്, ഏകാന്തസുഖങ്ങളിൽ മനസ്സ് പതിഞ്ഞവൻ. കാര്യം സിദ്ധിച്ചതിനാൽ, അഭിലഷിതമായ എല്ലാ മനോരഥങ്ങളും ലഭിച്ചതിനാൽ, അവൻ എപ്പോഴും സ്ത്രീസംഗത്തിൽ രതൻ—സ്വന്തം ഭാര്യമാരോടും ആഗ്രഹിച്ച താരയോടും പകലും രാത്രിയും വിഹരിച്ച്, നിർവ്യാകുലനും ജ്വരരഹിതനും. നന്ദനവനത്തിൽ അപ്സരാഗണങ്ങളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്ന ദേവേശൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ; കാര്യങ്ങൾ മന്ത്രിമാർക്ക് ഏൽപ്പിച്ച് അവരെ നോക്കാതെയും, രാജസന്ദേശങ്ങളെ അവഗണിച്ചും, കാമവൃത്തിയിൽ സ്ഥിരനായും ഇരുന്നു. അപ്പോൾ കാലധർമ്മം തിരിച്ചറിയുന്ന, നയതത്ത്വജ്ഞൻ, ദൃഢനിശ്ചയനായ മാരുതാത്മജ ഹനുമാൻ വാനരേശന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു; വിശ്വാസം ഉറപ്പിക്കുവാൻ നിശ്ചയിച്ച് മധുരവും യുക്തിസഹവും മനോഹരവുമായ വാക്കുകളാൽ അവനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു, സ്നേഹപ്രീതിയോടെ സാമം-ധർമ്മം-അർത്ഥം-നീതിയോട് യോജിക്കുന്ന ഹിതവും സത്യവും പഥ്യവുമായ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.
Verse 2
समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्।सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।।समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्।अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।।निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा।प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।।स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्।विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।।क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः।मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।।उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्।निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।।प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः।वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।।हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्।प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्।हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
അവൻ സമൃദ്ധനായ സുഗ്രീവനെ കണ്ടു—ധർമ്മവും യുക്തമായ അർത്ഥസംഗ്രഹവും തേടുന്നതിൽ ശിഥിലനായി, മനസ്സ് ഏകാന്തമായി ഭോഗവിലാസത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞ്, അത്യധികം അസത്സ്വഭാവികളുടെ വഴിയെ പിന്തുടരുന്നവനായി॥
Verse 3
समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्।सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।।समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्।अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।।निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा।प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।।स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्।विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।।क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः।मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।।उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्।निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।।प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः।वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।।हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्।प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्।हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
മിന്നലും മേഘവും ഇല്ലാത്ത നിർമ്മലമായ ആകാശം നിരീക്ഷിച്ച്—സാരസപക്ഷികളുടെ കൂട്ടക്കിളിവിളികളാൽ മുഴങ്ങിയും മനോഹരമായ ചന്ദ്രജ്യോത്സ്നയാൽ ലേപിതമായും നില്ക്കുന്നതു കണ്ടു—ഹനുമാൻ സുഗ്രീവനെ ശ്രദ്ധിച്ചു. സമൃദ്ധനായിരുന്നിട്ടും ധർമ്മവും രാജകാര്യവും പിന്തുടരുന്നതിൽ അവൻ ശിഥിലനായി; മനസ്സ് ഏകാന്തമായി ഭോഗത്തിലേക്കു തിരിഞ്ഞിരുന്നു. കൃത്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി, അഭിലഷിതമായ എല്ലാ മനോരഥങ്ങളും നേടിയവൻ, തന്റെ ഭാര്യമാരോടും താരായോടും കൂടി പകലും രാത്രിയും വിഹരിച്ച്, നിർവ്യാകുലനും ജ്വരരഹിതനുമായി, നന്ദനവനത്തിൽ അപ്സരാസമൂഹത്തോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്ന ദേവേശൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ആയിരുന്നു. കാര്യങ്ങൾ മന്ത്രിമാർക്ക് ഏല്പിച്ച്, അവരെ മേൽനോട്ടം വഹിക്കാതെയും ഇരുന്നു. അപ്പോൾ മാർുതാത്മജൻ ഹനുമാൻ—അർത്ഥതത്ത്വജ്ഞനും കാലധർമ്മവിശേഷവിദനും വാക്യവിദനും—മധുരവും യുക്തിയുക്തവും മനോഹരവുമായ വചനങ്ങളാൽ പ്രസാദിപ്പിച്ച്, ഹിതവും തത്ത്വവും പഥ്യവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന, ധർമ്മാർത്ഥസമ്മതമായ സാമനീതിയോടുകൂടിയ, പ്രണയപ്രീതിയാൽ വിശ്വാസം ഉറപ്പിച്ച വാക്കുകളോടെ ഹരീശ്വരനായ സുഗ്രീവനെ സമീപിച്ചു സംസാരിച്ചു.
Verse 4
समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्।सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।।समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्।अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।।निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा।प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।।स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्।विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।।क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः।मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।।उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्।निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।।प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः।वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।।हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्।प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्।हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
അവൻ സുഗ്രീവനെ കണ്ടു—തനിക്കിഷ്ടമായ സ്ത്രീകളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ, തന്റെ ഭാര്യയോടും താൻ ആഗ്രഹിച്ച താരയോടും കൂടി, പകലും രാത്രിയും വിഹരിച്ച്, കൃതാർത്ഥനായി ആശങ്കരഹിതനായി ഇരിക്കുന്നവനായി.
Verse 5
[Hanuman awakens Sugriva from slumber -- advises to initiate the search Vaidehi.]समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्।सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।।समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्।अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।।निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा।प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।।स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्।विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।।क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः।मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।।उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्।निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।।प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः।वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।।हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्।प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्।हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
അവൻ സുഗ്രീവനെ നന്ദനവനത്തിൽ അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘങ്ങൾക്കിടയിൽ ദേവേശനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ക്രീഡിക്കുന്നവനായി കണ്ടു; രാജ്യകാര്യങ്ങൾ മന്ത്രിമാർക്ക് ഏല്പിച്ചിട്ടും, ആ മന്ത്രിമാരെ നിരീക്ഷിക്കാതെയിരുന്നവനായി.
Verse 6
समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्।सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।।समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्।अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।।निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा।प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।।स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्।विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।।क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः।मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।।उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्।निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।।प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः।वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।।हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्।प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्।हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
അവൻ സുഗ്രീവനെ കാമസുഖത്തിൽ ലീനനായി, രാജ്യകാര്യങ്ങളും സന്ദേശവിനിമയവും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട നിലയിൽ വിട്ടിരിക്കുന്നവനായി കണ്ടു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ—ലക്ഷ്യത്തിൽ ദൃഢൻ, അർത്ഥതത്ത്വം അറിയുന്നവൻ, കാലധർമ്മത്തിന്റെ പ്രത്യേകതകൾ ബോധമുള്ളവൻ—എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കണമെന്ന് നിശ്ചയിച്ചു.
Verse 7
समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्।सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।।समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्।अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।।निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा।प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।।स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्।विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।।क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः।मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।।उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्।निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।।प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः।वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।।हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्।प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्।हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
മാരുതാത്മജനായ ഹനുമാൻ മധുരവും യുക്തിസഹവും മനോഹരവുമായ വാക്കുകളാൽ ആദ്യം വാനരരാജനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച്, വാക്പാടവമുള്ളതും വാക്കിന്റെ തത്ത്വം അറിയുന്നതുമായ സുഗ്രീവനെ സമീപിച്ചു.
Verse 8
समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्।सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।।समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्।अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।।निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा।प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।।स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्।विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।।क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः।मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।।उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्।निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।।प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः।वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।।हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्।प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्।हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവനെ സമീപിച്ച് ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു—ഹിതകരവും സത്യവും പഥ്യവുമായ വാക്കുകൾ; സാമോപായത്തിലും ധർമ്മ-അർത്ഥനീതിയിലും ആധാരിതമായവ; സ്നേഹപ്രീതിയോടെ, വിശ്വാസത്തോടെ പറയാൻ നിശ്ചയിച്ചുകൊണ്ട്.
Verse 9
राज्यं प्राप्तं यशश्चैव कौली श्रीरभिवर्धिता।मित्राणां सङ्ग्रहश्शेषस्तं भवान्कर्तुमर्हति।।
“നിങ്ങൾ രാജ്യം നേടിയിരിക്കുന്നു, യശസ്സും ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു; നിങ്ങളുടെ കുലത്തിന്റെ ശ്രീസമ്പത്തും വർദ്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇനി ശേഷിക്കുന്നത് മിത്രങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിച്ച് അവരുടെ സൗഹൃദം നിലനിർത്തുക—അത് നിങ്ങൾ ചെയ്യേണ്ടതാണ്.”
Verse 10
यो हि मित्रेषु कालज्ञस्सततं साधु वर्तते।।तस्य राज्यं च कीर्तिश्च प्रतापश्चाभि वर्धते।
മിത്രകാര്യങ്ങളിൽ യുക്തകാലം അറിയുകയും എപ്പോഴും സദാചാരത്തോടെ പെരുമാറുകയും ചെയ്യുന്ന ഭരണാധികാരിയുടെ രാജ്യം, കീർത്തി, പ്രതാപം എന്നിവ നിരന്തരം വർദ്ധിക്കുന്നു.
Verse 11
यस्य कोशश्च दण्डश्च मित्राण्यात्मा च भूमिप।।समवेतानि सर्वाणि स राज्यं महदश्नुते।
ഹേ ഭൂമിപാ! ധനം (കോശം), ദണ്ഡശക്തി, മിത്രങ്ങൾ, സ്വന്തം ആത്മബലം—ഇവയെല്ലാം യോജിച്ച സമതുലിതാവസ്ഥയിൽ ഒരുമിച്ചിരിക്കുന്നവൻ മഹത്തായ രാജ്യം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 12
तद्भवान्वृत्तसम्पन्नः स्थितः पथि निरत्यये।।मित्रार्थमभिनीतार्थं यथावत्कर्तुमर्हति।
അതുകൊണ്ട്, സദ്വൃത്തസമ്പന്നനായി ദോഷരഹിതമായ പഥത്തിൽ ദൃഢമായി നിലകൊണ്ട്, മിത്രഹിതത്തിനായി ചെയ്യേണ്ട നടപടിയെ യഥാവിധി നിങ്ങൾ നിർവഹിക്കേണ്ടതാണ്.
Verse 13
सन्त्यज्य सर्वकर्माणि मित्रार्थे योऽनुवर्तते।।सम्भ्रमाद्धि कृतोत्साहस्सोऽनर्थैर्नावरुध्यते।
മറ്റെല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് മിത്രഹിതത്തിനായി ഉത്സാഹത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ ദുരിതങ്ങളാൽ തടയപ്പെടുകയില്ല.
Verse 14
यस्तु कालव्यतीतेषु मित्रकार्येषु वर्तते।।स कृत्वा महतोऽप्यर्थान्न मित्रार्थेन युज्यते।
എന്നാൽ യോജ്യസമയം കഴിഞ്ഞശേഷം മിത്രകാര്യത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നവൻ—പിന്നീട് വലിയ പരിശ്രമം ചെയ്താലും—മിത്രഹിതം യഥാർത്ഥത്തിൽ സാധിപ്പിക്കുകയില്ല.
Verse 15
यदिदं मित्रकार्यं वीर नोमित्रकार्यमरिन्दम ।।क्रियतां राघवस्यैतद्वैदेह्याः परिमार्गणम्।तदिदं वीर कार्यं ते कालातीतमरिन्दम ।।
ഹേ വീരാ, അരിന്ദമാ! ഇതു നമ്മുടെ മിത്രത്തിന്റെ കാര്യമാകുന്നു. രാഘവന്റെ ദൗത്യം നിർവഹിക്കപ്പെടട്ടെ—വൈദേഹിയെ അന്വേഷിക്കപ്പെടട്ടെ. ഹേ ശത്രുസംഹാരക വീരാ, നിന്റെ ഈ കടമ ഇതിനകം കാലാതീതമായിരിക്കുന്നു.
Verse 16
यदिदं मित्रकार्यं वीर नोमित्रकार्यमरिन्दम 4.29.15।।क्रियतां राघवस्यैतद्वैदेह्याः परिमार्गणम्।तदिदं वीर कार्यं ते कालातीतमरिन्दम 4.29.16।।
ഹേ വീരാ, അരിന്ദമാ! ഇതു നമ്മുടെ മിത്രത്തിന്റെ കാര്യമാകുന്നു. രാഘവന്റെ ദൗത്യം നിർവഹിക്കപ്പെടട്ടെ—വൈദേഹിയെ അന്വേഷിക്കപ്പെടട്ടെ. ഹേ ശത്രുസംഹാരക വീരാ, നിന്റെ ഈ കടമ ഇതിനകം കാലാതീതമായിരിക്കുന്നു.
Verse 17
न च कालमतीतं ते निवेदयति कालवित्।त्वरमाणोऽपि सन्प्राज्ञस्तव राजन्वशानुगः।।
കാലത്തെ അറിയുന്ന പ്രാജ്ഞൻ, ത്വരയിലായിരുന്നാലും, യോജ്യസമയം കഴിഞ്ഞുവെന്ന് നിന്നോട് അറിയിക്കുകയില്ല; കാരണം, ഹേ രാജാവേ, അവൻ നിന്റെ അധികാരത്തിന് അധീനനാകുന്നു.
Verse 18
कुलस्य हेतुः स्फीतस्य दीर्घबन्धुश्च राघवः।अप्रमेयप्रभावश्च स्वयं चाप्रतिमो गुणैः।।
രാഘവൻ നിങ്ങളുടെ കുലത്തിന്റെ സമൃദ്ധിക്കും സ്ഥിരതയ്ക്കും കാരണമായവൻ; ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന ബന്ധു-മിത്രനും ആകുന്നു. അവന്റെ പ്രഭാവം അളവറ്റത്; ഗുണങ്ങളിൽ അവൻ സ്വയം അപരിമിതനല്ല, അപരതുല്യൻ തന്നേ॥
Verse 19
तस्य त्वं कुरु वै कार्यं पूर्वं तेन कृतं तव।हरीश्वर कपिश्रेष्ठानाज्ञापयितुमर्हसि।।
അതുകൊണ്ട്, അവൻ മുമ്പ് നിനക്കായി ചെയ്തതുപോലെ നീയും അവന്റെ കാര്യം നിർവ്വഹിക്ക. വാനരസേനയുടെ അധിപനേ, കപിശ്രേഷ്ഠന്മാരെ ആജ്ഞാപിക്കാൻ നീ അർഹനാകുന്നു॥
Verse 20
न हि तावद्भवेत्कालो व्यतीतश्चोदनादृते।चोदितस्य हि कार्यस्य भवेत्कालव्यतिक्रमः।।
സ്വമേധയാ കാര്യം കൈക്കൊള്ളുന്നിടത്തോളം ‘കാലം നഷ്ടപ്പെട്ടു’ എന്നു പറയാനാവില്ല; എന്നാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ടശേഷം മാത്രം ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തിയിൽ കാലത്തിന്റെയും കടമയുടെയും യഥാർത്ഥ അതിക്രമം സംഭവിക്കുന്നു॥
Verse 21
अकर्तुरपि कार्यस्य भवान्कर्ता हरीश्वरकिं पुनः प्रतिकर्तुस्ते राज्येन च धनेन च।।
ഹരീശ്വരാ, നിനക്കു ഉപകാരം ചെയ്യാത്തവനെയും നീ സഹായിക്കുന്നവൻ; അങ്ങനെ ഇരിക്കെ, നിന്റെ നിമിത്തം പ്രവർത്തിച്ചവനോട്—ഇപ്പോൾ രാജ്യമും ധനവും ഉറപ്പായിരിക്കെ—എത്രയധികം പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യേണ്ടതല്ലോ!॥
Verse 22
शक्तिमानपिविक्रान्तो वानरर्क्षगणेश्वर।कर्तुं दाशरथेः प्रीतिमाज्ञायां किन्न सज्जसे।।
വാനര-ഋക്ഷഗണങ്ങളുടെ അധിപനേ! നീ ശക്തിമാനും വിക്രമവാനും ആയിരിക്കെ, ദാശരഥിയുടെ പുത്രനായ രാമൻ പ്രസന്നനാകുവാൻ വേണ്ടിയുള്ള ആജ്ഞ നൽകാൻ നീ എന്തുകൊണ്ട് സജ്ജനാകുന്നില്ല?
Verse 23
कामं खलु शरैश्शक्तस्सुरासुरमहोरगान्।वशे दाशरथिः कर्तुं त्वत्प्रतिज्ञां हि काङ्क्षते।।
നിശ്ചയമായും ദാശരഥിയായ രാമൻ തന്റെ ശരങ്ങളാൽ ദേവന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും മഹാസർപ്പങ്ങളെയും പോലും വശപ്പെടുത്താൻ ശേഷിയുള്ളവൻ; എങ്കിലും അവൻ നിന്റെ പ്രതിജ്ഞ—നിന്റെ ഉറച്ച സഹായം—ആകാംക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 24
प्राणत्यागाविशङ्केन कृतं तेन तवप्रियम्।तस्य मार्गाम वैदेहीं पृथिव्यामपि चाम्बरे।।
പ്രാണത്യാഗത്തിന്റെ ഭയം കൂടാതെ അവൻ നിനക്കു പ്രിയമായ കാര്യം ചെയ്തു; അതിനാൽ അവന്റെ വൈദേഹിയായ സീതയെ അന്വേഷിക്കാം—ഭൂമിയിലായാലും ആകാശത്തിലായാലും.
Verse 25
देवदानव गन्धर्वा नसुरास्समरुद्गणाः।न च यक्षा भयं तस्य कुर्युः किमुत राक्षसाः।।
ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും മരുൽഗണങ്ങളോടുകൂടിയ സുരന്മാരും—യക്ഷന്മാരും പോലും—അവനിൽ ഭയം ഉളവാക്കുകയില്ല; പിന്നെ രാക്ഷസന്മാർ എത്രയോ കുറവ്!
Verse 26
तदेवं शक्तियुक्तस्य पूर्वं प्रियकृतस्तव।रामस्यार्हसि पिङ्गेश कर्तुं सर्वात्मना प्रियम्।।
അതുകൊണ്ട്, ഹേ പിങ്ഗേശ! രാമൻ മുമ്പ് തന്റെ പൂർണ്ണശക്തിയോടെ നിനക്കു പ്രിയമായതു ചെയ്തു; അതിനാൽ നീയും ഇപ്പോൾ സർവ്വാത്മനാ രാമനു പ്രിയമായതു ചെയ്യുന്നത് യുക്തമാണ്.
Verse 27
नाधस्तादवनौ नाप्सु गतिर्नोपरि चाम्बरे।कस्यचित्सज्जतेऽस्माकं कपीश्वर तवाज्ञया।।
ഹേ കപീശ്വരാ! നിന്റെ ആജ്ഞയാൽ ഞങ്ങൾക്ക് അപ്രാപ്യമെന്നൊരു ഗതി ഇല്ല—ഭൂമിയുടെ താഴെയായാലും, ഭൂമിയിലായാലും, ജലങ്ങളിലായാലും, ആകാശത്തിന്റെ മുകളിലായാലും.
Verse 28
तदाज्ञापय कः किं ते कुतो वापि व्यवस्यतु।हरयोऽह्यप्रधृष्यास्ते सन्ति कोट्यग्रतोऽनघ।।
അതുകൊണ്ട്, ഹേ അനഘാ! ആജ്ഞാപിക്കണമേ—ആർ എന്ത് ചെയ്യണം, എവിടെ നിന്നാണ് പുറപ്പെടേണ്ടത്. നിന്റെ അപ്രധൃഷ്യമായ ഹരിസേന കോടിയെക്കാൾ അധികമായി സന്നദ്ധമായി നില്ക്കുന്നു.
Verse 29
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा काले साधु निवेदनम्।सुग्रीवस्सत्त्वसम्पन्नश्चकार मतिमुत्तमाम्।।
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു—സമയോചിതമായ സദുപദേശനിവേദനം—ധർമ്മബോധം നിറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ ഉത്തമമായ മാർഗ്ഗത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചു.
Verse 30
स सन्दिदेशाभिमतं नीलं नित्यकृतोद्यमम्।दिक्षु सर्वासु सर्वेषां सैन्यानामुपसङ्ग्रहे।।
നിശ്ചയം ചെയ്ത്, എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിന്നുള്ള സൈന്യങ്ങളെ ഒന്നിച്ചു കൂട്ടുന്നതിനായി നിത്യോദ്യമിയായ പ്രിയനായ നീലനെ സുഗ്രീവൻ നിയോഗിച്ചു.
Verse 31
यथा सेना समग्रा मे यूथपालाश्च सर्वशः।समागच्छन्त्यसङ्गेन सेनाग्राणि तथा कुरु।।
എന്റെ സമഗ്രസൈന്യവും എല്ലാ യൂഥപതിമാരും എല്ലാടത്തുനിന്നും കലഹമില്ലാതെ ഒന്നിച്ചുകൂടുന്നതുപോലെ, സൈന്യത്തിന്റെ മുൻനിരകളെ യഥാക്രമം ക്രമപ്പെടുത്തി ഇവിടെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുക, ഹേ സേനാധിപാ.
Verse 32
ये त्वन्तपालाः प्लवगाश्शीघ्रगा व्यवसायिनः।समानयन्तु ते सैन्यं त्वरिताश्शासनान्मम।।स्वयं चानन्तरं सैन्यं भवानेवानुपश्यतु।
അന്തപാലകരായ, വേഗഗാമികളും ദൃഢനിശ്ചയികളും ആയ ആ വാനരന്മാർ എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അതിവേഗം തങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ ഇവിടെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരട്ടെ; പിന്നീടുള്ള സൈന്യവിന്യാസം നിങ്ങൾ തന്നെ—അതെ, നിങ്ങൾ മാത്രം—സ്വയം നിരീക്ഷിച്ച് നിയന്ത്രിക്കണം.
Verse 33
त्रिपञ्चरात्रादूर्ध्वं यः प्राप्नुयान्नेह वानरः।तस्य प्राणान्तिको दण्डो नात्र कार्या विचारणा4.29.33।।
മൂന്നോ അഞ്ചോ രാത്രികൾ കഴിഞ്ഞ് ഇവിടെ എത്തുന്ന ഏതൊരു വാനരനും പ്രാണാന്തിക ശിക്ഷയ്ക്ക് വിധേയനാകും; ഇതിൽ ചർച്ചയ്ക്കോ വിചാരണയ്ക്കോ ഇടമില്ല.
Verse 34
हरींश्च वृद्धानुपयातु साङ्गदोभवान्ममाज्ञामधिकृत्य निश्चिताम्।इति व्यवस्थां हरिपुङ्गवेश्वरोविधाय वेश्म प्रविवेश वीर्यवान्।।
നിങ്ങൾ അങ്കദനോടൊപ്പം, എന്റെ ഉറപ്പായും നിശ്ചിതവുമായ ആജ്ഞയെ അധികാരമായി ഏറ്റെടുത്തു, വൃദ്ധ ഹരിമാരുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു അറിയിക്കണം. ഇങ്ങനെ ക്രമീകരണം നിർണ്ണയിച്ച ശേഷം, ഹരിപുങ്ഗവേശ്വരനായ ആ വീര്യവാൻ തന്റെ വസതിയിലേക്കു പ്രവേശിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The dilemma is royal complacency after success: Sugrīva enjoys sovereignty and pleasure while neglecting the pledged obligation to assist Rāma. The pivotal action is Hanumān’s corrective intervention—urging immediate initiation of the search for Vaidehī as the overdue ally-duty.
Upadeśa centers on kāla and mitradharma: timely fulfillment of a friend’s task is integral to dharma and effective kingship, whereas delay undermines outcomes even when later effort is great; persuasion should be truthful, beneficial, and conciliatory (hita–tattva–pathya).
The sarga uses cultural imagery rather than a travel itinerary: the moonlit sky with bird-calls frames the scene, and Sugrīva’s revelry is likened to Indra sporting with apsaras in Nandana (a celestial garden), underscoring the contrast between pleasure and governance.