Sarga 14
अश्वमेधप्रवृत्तिः — Commencement and Performance of Daśaratha’s Aśvamedha
बालकाण्ड
ഈ സര്ഗത്തിൽ സരയൂ നദിയുടെ ഉത്തര തീരത്ത് ഒരു വർഷം പൂർത്തിയാക്കി മടങ്ങിയെത്തിയ യജ്ഞാശ്വത്തോടുകൂടി ദശരഥന്റെ അശ്വമേധയാഗം എങ്ങനെ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം നടത്തപ്പെടുന്നു എന്നത് വിവരിക്കുന്നു. ഋഷ്യശൃംഗന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ വേദപാരംഗതരായ ഋത്വിക്കുകൾ ഒരു കുറവും വരുത്താതെ സവനങ്ങൾ, പ്രവർഗ്യം, ഉപസദ് എന്നിവയും ക്രമാനുസൃതമായ ഹവിസ്സർപ്പണങ്ങളും നിർവഹിച്ചു. യാഗത്തോടൊപ്പം ജനഹിതബോധവും തെളിയുന്നു—ബ്രാഹ്മണർ, തപസ്വികൾ, സന്ന്യാസികൾ, ആശ്രിതർ, സ്ത്രീകൾ, കുട്ടികൾ, വൃദ്ധർ, രോഗികൾ എന്നിവർക്കെല്ലാം സമൃദ്ധമായ അന്നപാനവിതരണം നടത്തി രാജാവിന്റെ ദാനശീലവും എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന യാഗസാമൂഹ്യവും പ്രത്യക്ഷമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് യാഗനിർമ്മാണത്തിന്റെ സാങ്കേതികവിധികൾ വരുന്നു—ബില്വ, ഖദിര, പർണിൻ, ശ്ലേഷ്മാതക, ദേവദാരു എന്നീ മരങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പല യൂപങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ച് സ്വർണാലങ്കാരം ചെയ്ത് നിർദ്ദിഷ്ട അളവുകൾ പാലിക്കുന്നു. ഇഷ്ടികകളാൽ ഗരുഡാകൃതിയിലുള്ള, സ്വർണപക്ഷസമമായ അഗ്നിവേദി നിർമ്മിച്ച് അതിൽ പതിനെട്ട് അഗ്നികുണ്ഡങ്ങൾ ഒരുക്കുന്നു. ശാസ്ത്രാനുസാരം മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, സർപ്പങ്ങൾ, ജലചരങ്ങൾ മുതലായവയുടെ ക്രമീകരണം നടത്തപ്പെടുന്നു; കൗസല്യ യജ്ഞാശ്വത്തെ ചുറ്റി നിർദ്ദേശിത കർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിക്കുകയും ഋത്വിക്കുകൾ മന്ത്രങ്ങളോടെ ഹവിസ്സർപ്പണം സമാപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവസാനത്തിൽ രാജാവ് ദക്ഷിണയായി ഭൂമിയെ ദാനം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചാലും, ഋത്വിക്കുകൾ ഭരണഭാരം സ്വീകരിക്കാതെ ധനദാനം തന്നെ അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. ദശരഥൻ അപാര സമ്പത്തും ബഹുമാനങ്ങളും നൽകുന്നു; ഋഷ്യശൃംഗൻ നാലു പുത്രലാഭത്തിന്റെ അനുഗ്രഹം നൽകുന്നു—ഇതിലൂടെ വംശപരമ്പരയും ദൈവിക ലക്ഷ്യവും ഉൾക്കൊണ്ട രാമകഥ മുന്നോട്ട് നീങ്ങുന്നു.
Shlokas
Verse 1
अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन्प्राप्ते तुरङ्गमे।सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत।।।।
പിന്നീട് ആ വർഷം പൂർണ്ണമായി, യജ്ഞാശ്വം മടങ്ങി എത്തിയപ്പോൾ, സരയൂ നദിയുടെ ഉത്തര തീരത്ത് രാജാവിന്റെ യജ്ഞം ആരംഭിച്ചു.
Verse 2
ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभा:।अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मन:।।।।
ഋശ്യശൃംഗനെ മുൻനിർത്തി, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠർ ഈ മഹാത്മാവായ രാജാവിന്റെ മഹായജ്ഞമായ അശ്വമേധത്തിൽ ശാസ്ത്രവിധിപൂർവ്വം കർമങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു.
Verse 3
कर्म कुर्वन्ति विधिवद्याजका वेदपारगा:।यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रत:।।।।
വേദപാരംഗതരായ യാജകർ വിധിവത്തായി കർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു; ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം നിയമവും ന്യായവും അനുസരിച്ച് യഥാവിധി ഓരോ ക്രമവും പരിക്രമിച്ചു.
Verse 4
प्रवर्ग्यं शास्त्रत: कृत्वा तथैवोपसदं द्विजा:चक्रुश्च विधिवत्सर्वमधिकं कर्म शास्त्रत:।।।।
ശാസ്ത്രപ്രകാരം പ്രവർഗ്യം നിർവഹിച്ച ശേഷം, ദ്വിജന്മാരായ ബ്രാഹ്മണർ അതുപോലെ ഉപസദും നടത്തി; പിന്നെ ശാസ്ത്രവിധിയനുസരിച്ച് എല്ലാ അധികകർമ്മങ്ങളും ക്രമമായി പൂർത്തിയാക്കി.
Verse 5
अभिपूज्य ततो हृष्टास्सर्वे चक्रुर्यथाविधि।प्रातस्सवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुङ्गवा:।।।।
പിന്നീട് ആഹ്വാനിച്ച ദേവതകളെ യഥാവിധി അഭിപൂജിച്ച്, ഹർഷഭരിതഹൃദയരായ മുനിപുംഗവർ പ്രാതഃസവനം മുതലായ പ്രഭാതാനുഷ്ഠാനങ്ങളോടെ ആരംഭിക്കുന്ന കർമങ്ങൾ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം നിർവഹിച്ചു.
Verse 6
ऐन्द्रश्च विधिवद्दत्तो राजा चाभिषुतोऽनघ:।माध्यन्दिनं च सवनं प्रावर्तत यथाक्रमम्।।।।
വിധിപൂർവ്വം ഇന്ദ്രദേവന്റെ ഭാഗം അർപ്പിക്കപ്പെട്ടു; നിർമലമായ സോമരസം പിഴിഞ്ഞെടുത്തു. മധ്യാഹ്നസവനവും യഥാക്രമം ക്രമാനുസൃതമായി നടന്നു.
Verse 7
तृतीयसवनं चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मन:।चक्रुस्तेशास्त्रतो दृष्ट्वा तथा ब्राह्मणपुङ्गवा:।।।।
അതുപോലെ തന്നെ, ശാസ്ത്രവിധികളെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ച്, ആ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണപ്രമുഖർ ഈ മഹാത്മാവായ രാജാവിനായി തൃതീയസവനത്തിലെ സോമപീഡനം നിർവഹിച്ചു.
Verse 8
न चाहुतमभूत्तत्र स्खलितं वापि किञ्चन ।दृश्यते ब्रह्मवत्सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे।।।।
ആ യാഗത്തിൽ ആഹുതികളിൽ എവിടെയും കുറവുണ്ടായില്ല; യാതൊരു പിഴവുമുണ്ടായില്ല. എല്ലാം ബ്രഹ്മമന്ത്രങ്ങളാൽ പൂർണ്ണമായി പിന്തുണയ്ക്കപ്പെട്ടതായി തോന്നി; അവർ അത് ക്ഷേമത്തോടെ നിർമലമായി നിർവഹിച്ചു.
Verse 9
न तेष्वहस्सु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते।नाविद्वान्ब्राह्मणस्तत्र नाशतानुचरस्तथा।।।।
ആ ദിവസങ്ങളിൽ ആരെയും ക്ഷീണിതനോ വിശപ്പുള്ളവനോ ആയി കണ്ടില്ല; അവിടെ അജ്ഞനായ ബ്രാഹ്മണനും ഇല്ലായിരുന്നു, നൂറു അനുചരന്മാർ ഇല്ലാത്തവനും ഇല്ലായിരുന്നു.
Verse 10
ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते।तापसा भुञ्जते चापि श्रमणा भुञ्जतेतथा।।।।
ബ്രാഹ്മണർ നിത്യവും ഭോജനം ചെയ്തു; നാഥവന്തർ—ആശ്രിതരും ഭോജനം ചെയ്തു. തപസ്വികളും ഭോജനം ചെയ്തു; ശ്രമണ സന്ന്യാസികളും അതുപോലെ ഭോജനം ചെയ്തു.
Verse 11
वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रियो बालास्तथैव च ।अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते।।।।
വൃദ്ധരും രോഗബാധിതരും, സ്ത്രീകളും ബാലന്മാരും കൂടി—അവിശ്രമം ഭോജനം ചെയ്തിട്ടും—തൃപ്തിക്ക് അവസാനം കണ്ടില്ല; അത്രയും അപാരമായിരുന്നു ഒരുക്കം.
Verse 12
दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च।इति सञ्चोदितास्तत्र तथा चक्रुरनेकश:।।।।
“അന്നം കൊടുക്കുക, കൊടുക്കുക; വിവിധവിധ വസ്ത്രങ്ങളും കൊടുക്കുക!” എന്ന് അവിടെ പ്രേരിതരായി അവർ അത് വീണ്ടും വീണ്ടും, മഹത്തായ അളവിൽ നടപ്പാക്കി.
Verse 13
अन्नकूटाश्च बहवो दृश्यन्ते पर्वतोपमा:।दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत्तदा।।।।
അവിടെ ദിനംപ്രതി, ശാസ്ത്രവിധിപൂർവ്വം സിദ്ധമായ, പർവതസദൃശമായ അനേകം അന്നകൂമ്പാരങ്ങൾ ദൃശ്യമായിരുന്നു.
Verse 14
नानादेशादनुप्राप्ता: पुरुषास्स्त्रीगणास्तथा।अन्नपानैस्सुविहितास्तस्मिन्यज्ञे महात्मन:।।।।
നാനാദേശങ്ങളിൽ നിന്നെത്തിയ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീസമൂഹങ്ങളും മഹാത്മാവായ രാജാവിന്റെ ആ യജ്ഞത്തിൽ അന്നപാനങ്ങളാൽ യഥാവിധി സമൃദ്ധമായി പരിചരിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 15
अन्नं हि विधिवत्साधु प्रशंसन्ति द्विजर्षभा:।अहो तृप्ता: स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघव:।।।।
വിധിപൂർവ്വം നന്നായി പാകം ചെയ്ത അന്നം ആസ്വദിച്ച ദ്വിജശ്രേഷ്ഠർ അതിനെ പ്രശംസിച്ചു: “അഹോ! ഞങ്ങൾ തൃപ്തരായി; നിനക്കു മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ.” ഇങ്ങനെ രാഘവൻ (ദശരഥൻ) കേട്ടു.
Verse 16
स्वलङ्कृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान्पर्यवेषयन्।उपासते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डला:।।।।
സുലങ്കൃതരായ പുരുഷന്മാർ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ പരിചരിച്ചു; മറ്റുള്ളവർ മിനുങ്ങുന്ന മണികുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ച് സമീപത്തു നിന്നുകൊണ്ട് അവർക്കു സഹായം ചെയ്തു.
Verse 17
कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान्बहूनपि।प्राहुश्च वाग्मिनो धीरा: परस्परजिगीषया।।।।
അപ്പോൾ കർമ്മങ്ങളുടെ ഇടവേളകളിൽ വാഗ്മികളും ധീരമനസ്സുള്ളവരുമായ വിപ്രർ പരസ്പരം ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അനേകം ഹേതുവാദങ്ങൾ (തർക്കചർച്ചകൾ) നടത്തി.
Verse 18
दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजा:।सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिता:।।।।
അവിടെ യജ്ഞസത്രത്തിൽ ദിനംപ്രതി പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, കുശലരായ ദ്വിജർ ശാസ്ത്രാനുസാരം എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും നിർവഹിച്ചു.
Verse 19
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुत:।सदस्यास्तस्य वै राज्ञो नावादकुशला द्विजा:।।।।
ആ രാജാവിന്റെ യാഗശാലയിൽ ഷഡംഗങ്ങളിൽ അജ്ഞനായോ വ്രതഭംഗം ചെയ്തവനോ അല്പശ്രുതനായോ ശാസ്ത്രാർത്ഥവാദത്തിൽ അകുശലനായോ ആയ ഒരു സഹായഋത്വിജനും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; രാജസഭയിലെ ദ്വിജന്മാർ എല്ലാവരും പ്രാവീണ്യമുള്ളവരായിരുന്നു.
Verse 20
प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वा: खादिरास्तथा।तावन्तो बिल्वसहिता: पर्णिनश्च तथापरे।।।।श्लेष्मातकमयस्त्वेको देवदारुमयस्तथा।द्वावेव विहितौ तत्र बाहुव्यस्तपरिग्रहौ।।।।
യൂപങ്ങൾ ഉയർത്തേണ്ട സമയം വന്നപ്പോൾ അവിടെ ആറു ബിൽവമരത്തിൻ്റെയും അതുപോലെ ആറു ഖദിരമരത്തിൻ്റെയും യൂപങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു; അത്രയേറെ മറ്റുള്ളവ ബിൽവസഹിതമായി ക്രമപ്പെടുത്തി, ചിലത് പർണി-കാഷ്ഠത്തിൻ്റെയും ആയിരുന്നു. ഒന്ന് ശ്ലേഷ്മാതകമരത്തിൻ്റെയും രണ്ടെണ്ണം ദേവദാരുമരത്തിൻ്റെയും ആയി നിശ്ചയിച്ചു; അവിടെ അവയെ രണ്ടുകൈ നീട്ടിയ അളവോളം ഇടവിട്ട് സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 21
प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वा: खादिरास्तथा।तावन्तो बिल्वसहिता: पर्णिनश्च तथापरे।।1.14.20।।श्लेष्मातकमयस्त्वेको देवदारुमयस्तथा।द्वावेव विहितौ तत्र बाहुव्यस्तपरिग्रहौ।।1.14.21।।
യൂപങ്ങൾ ഉയർത്തേണ്ട സമയം വന്നപ്പോൾ അവിടെ ആറു ബിൽവമരത്തിൻ്റെയും അതുപോലെ ആറു ഖദിരമരത്തിൻ്റെയും യൂപങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു; അത്രയേറെ മറ്റുള്ളവ ബിൽവസഹിതമായി ക്രമപ്പെടുത്തി, ചിലത് പർണി-കാഷ്ഠത്തിൻ്റെയും ആയിരുന്നു. ഒന്ന് ശ്ലേഷ്മാതകമരത്തിൻ്റെയും രണ്ടെണ്ണം ദേവദാരുമരത്തിൻ്റെയും ആയി നിശ്ചയിച്ചു; അവിടെ അവയെ രണ്ടുകൈ നീട്ടിയ അളവോളം ഇടവിട്ട് സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 22
कारितास्सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदै:।शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालङ्कृताऽभवन्।।।।
ഈ എല്ലാ യൂപങ്ങളും ശാസ്ത്രജ്ഞരും യാഗവിദഗ്ധരുമായവർ നിർമ്മിച്ചു; ആ യാഗത്തിന്റെ ശോഭ വർധിപ്പിക്കാനായി അവയെ കാഞ്ചനത്താൽ അലങ്കരിച്ചു.
Verse 23
एकविंशतियूपास्ते एकविंशत्यरत्नय:।वासोभिरेकविंशद्भिरेकैकं समलङ्कृता:।।।।
ആ ഇരുപത്തൊന്ന് യൂപങ്ങൾ ഇരുപത്തൊന്ന് അരത്നി ഉയരമുള്ളവയായിരുന്നു; ഇരുപത്തൊന്ന് വസ്ത്രങ്ങളാൽ—ഓരോ യൂപവും അതത് വസ്ത്രംകൊണ്ട്—സുന്ദരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
Verse 24
विन्यस्ता विधिवत्सर्वे शिल्पिभिस्सुकृता दृढा:।अष्टाश्रयस्सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विता:।।।।
ഈ എല്ലാ യൂപങ്ങളും വിധിപ്രകാരം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു; നിപുണ ശില്പികൾ അവയെ മനോഹരമായി നിർമ്മിച്ചു, അവ ദൃഢമായിരുന്നു, അഷ്ടാശ്രയ (എട്ടുമുഖ)മായിരുന്നു, മൃദുലവും ശുദ്ധവുമായ രൂപസൗന്ദര്യത്തോടെ യുക്തമായിരുന്നു.
Verse 25
आच्छादितास्ते वासोभि: पुष्पैर्गन्धैश्च भूषिता:।सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि।।।।
വസ്ത്രങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടും പുഷ്പങ്ങളും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളുംകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും നിന്ന ആ തൂണുകൾ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങി—ആകാശത്തിൽ ദീപ്തിമാന്മാരായ സപ്തർഷികൾ വിരാജിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 26
इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणत:।चितोऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैश्शुल्बकर्मणि ।।।।
അവിടെ ഇഷ്ടകകൾ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം യഥോചിത രൂപത്തിലും കൃത്യമായ അളവിലും നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു; ശുൽബകർമ്മത്തിൽ നിപുണരായ ബ്രാഹ്മണർ അവിടെ അഗ്നിചിതി (അഗ്നിവേദി) ക്രമപ്പെടുത്തി।
Verse 27
सचित्यो राजसिंहस्य सञ्चित: कुशलैर्द्विजै:।गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मक:।।।।
രാജസിംഹനായ ആ രാജാവിന്റെ യജ്ഞചിതി നിപുണരായ ദ്വിജന്മാർ സമുച്ചിതമായി പടുത്തുയർത്തി; അത് സ്വർണ്ണപക്ഷങ്ങളുള്ള ഗരുഡാകാരമായിരുന്നു, ത്രിഗുണം (മൂന്നു നില) കൂടാതെ അഷ്ടാദശാത്മകം (പതിനെട്ട് ഘടകങ്ങൾ) ആയിരുന്നു।
Verse 28
नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य दैवतम्।उरगा: पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिता:।।।।
അവിടെ ഓരോ ദേവതയെ ഉദ്ദേശിച്ചും അതത് ദേവതയ്ക്കായി മൃഗങ്ങളെ നിയോഗിച്ച് വേർതിരിച്ചു; അതുപോലെ ഉരഗങ്ങൾ (സർപ്പങ്ങൾ)യും പക്ഷികളും ശാസ്ത്രാനുസാരമായി യഥാവിധി ക്രമപ്പെടുത്തി।
Verse 29
शामित्रे तु हयस्तत्र तथा जलचराश्च ये।ऋत्विग्भिस्सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा।।।।
പിന്നീട് ശാമിത്ര ഘട്ടത്തിൽ അവിടെ ഹയൻ (അശ്വം) കൂടാതെ ജലചര ജീവികളും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാം ഋത്വിജന്മാർ ശാസ്ത്രാനുസാരമായി യഥാവിധി ബന്ധിച്ച് ക്രമപ്പെടുത്തി।
Verse 30
पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा।अश्वरत्नोत्तमं तस्य राज्ञो दशरथस्य च ।।।।
അവിടെ അന്ന് യൂപസ്തംഭങ്ങളിൽ മൂന്നു നൂറ് മൃഗങ്ങളെ നിയമപ്രകാരം ബന്ധിച്ചു; രാജാവ് ദശരഥന്റെ ശ്രേഷ്ഠാശ്വമായ അശ്വരത്നവും അവിടെ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 31
कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समन्तत:।कृपाणैर्विशशासैनं त्रिभि: परमया मुदा ।।।।
അവിടെ കൗസല്യ ആ അശ്വത്തെ ചുറ്റും പരിചരിച്ച് പരിക്രമണം ചെയ്ത്, പരമമായ വൈദികാനന്ദത്തോടെ വാളിന്റെ മൂന്നു പ്രഹാരങ്ങളാൽ അതിനെ വിഛേദിച്ചു.
Verse 32
पतत्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा।अवसद्रजनीमेकां कौशल्या धर्मकाम्यया।।।।
പിന്നീട് ധർമ്മകാമ്യയായ കൗസല്യ സ്ഥിരചിത്തത്തോടെ, പക്ഷിയോടൊപ്പം എന്നും മനസ്സുറപ്പോടെ, യജ്ഞാശ്വത്തിന്റെ സമീപത്ത് ഒരു രാത്രി താമസിച്ചു.
Verse 33
होताऽध्वर्युस्तथोद्गाता हस्तेन समयोजयन्।महिष्या परिवृत्त्या च वावातां च तथापराम्।।।।
പിന്നീട് ഹോതാ, അധ്വര്യു, ഉദ്ഗാതൃ എന്നീ യാജകർ ശാസ്ത്രവിധിയായ കൈസ്പർശക്രമം പ്രകാരം മഹിഷി, പരിവൃത്തി, വാവാതാ എന്നിവരെയും മറ്റൊരു പരിചാരികയെയും യജ്ഞാശ്വത്തെ സ്പർശിച്ച് ശുശ്രൂഷിക്കാൻ നിയോഗിച്ചു.
Verse 34
पतत्रिणस्तस्य वपा मुद्धृत्य नियतेन्द्रिय:।ऋत्विक्परमसम्पन्न: श्रपयामास शास्त्रत:।।।।
അപ്പോൾ ഇന്ദ്രിയനിയമനമുള്ളതും ശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തിൽ പരമസമ്പന്നനുമായ ഋത്വിക് അശ്വത്തിന്റെ വപാ എടുത്തുമാറ്റി, ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം അതിനെ പാകം ചെയ്തു.
Verse 35
धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिप:।यथाकालं यथान्यायं निर्णुदन्पापमात्मन:।।।।
നരാധിപൻ വപയിൽ നിന്നുയരുന്ന ധൂമസൗരഭ്യം യഥാകാലം യഥാന്യായം ശ്വസിച്ചു, വിധിപ്രകാരം തന്റെ പാപം അകറ്റി.
Verse 36
हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणा:।अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समन्त्राष्षोडशर्त्विज:।।।।
ഷോഡശ ഋത്വിക് ബ്രാഹ്മണർ യുക്തമായ മന്ത്രോച്ചാരണത്തോടെ, വിധിപ്രകാരം അശ്വത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളും ഭാഗങ്ങളും അഗ്നിയിൽ ഹോമമായി അർപ്പിച്ചു.
Verse 37
प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हवि:।अश्वमेधस्य यज्ञस्य वैतसो भाग इष्यते।।।।
മറ്റു യജ്ഞങ്ങളിൽ പ്ലക്ഷവൃക്ഷത്തിന്റെ ശാഖകളാൽ ഹവി അർപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അശ്വമേധയജ്ഞത്തിൽ വൈതസ (കെയിൻ/വള്ളി)യുടെ ഭാഗം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 38
त्र्यहोऽश्वमेधस्सङ्ख्यात: कल्पसूत्रेण ब्राह्मणै:। 37चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम्।।।।
ബ്രാഹ്മണർ കല്പസൂത്രപ്രകാരം അശ്വമേധത്തെ ത്രിദിനയാഗമായി കണക്കാക്കുന്നു; അതിന്റെ ആദ്യദിനം ചതുഷ്ടോമ അഹമായി ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 39
उक्थ्यं द्वितीयं संख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम्।कारितास्तत्र बहवो विहिताश्शास्त्रदर्शनात्।।।।
രണ്ടാം ദിവസം ‘ഉക്ഥ്യ’ യാഗമായി കണക്കാക്കി; അതിന് പിന്നാലെയുള്ള ദിവസം ‘അതിരാത്ര’ എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചു. ആ യാഗത്തിൽ ശാസ്ത്രദർശനപ്രകാരം വിധിക്കപ്പെട്ട അനേകം അധികകർമ്മങ്ങളും നിർവഹിച്ചു.
Verse 40
ज्योतिष्टोमायुषी चैवमतिरात्रौ विनिर्मितौ।अभिजिद्विश्वजिच्चैवमप्तोर्यामो महाक्रतु:।।।।
ഇങ്ങനെ അതിരാത്രത്തിനകത്ത് ജ്യോതിഷ്ടോമവും ആയുഷിയും യഥാവിധി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു; അതുപോലെ അഭിജിത്, വിശ്വജിത്, അപ്തോര്യാമം എന്നീ മഹാക്രതുവിന്റെ അങ്കങ്ങളായ കർമങ്ങളും ശാസ്ത്രപ്രകാരം നിർവഹിച്ചു.
Verse 41
प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धन:।अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम्।।।।उद्गात्रे च तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता।हयमेधे महायज्ञे स्वयंभूविहिते पुरा।।।।
സ്വകുലസമൃദ്ധിക്കായി രാജാവ് ദശരഥൻ ഹോതൃപുരോഹിതന് കിഴക്കുദിശയും, അധ്വര്യുവിന് പടിഞ്ഞാറുദിശയും, ബ്രഹ്മപുരോഹിതന് തെക്കുദിശയും ദാനമായി നല്കി.
Verse 42
प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धन:।अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम्।।1.14.41।।उद्गात्रे च तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता।हयमेधे महायज्ञे स्वयंभूविहिते पुरा।।1.14.42।।
അതുപോലെ ഉദ്ഗാതൃപുരോഹിതന് വടക്കുദിശയും ദാനമായി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു. സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവ് പുരാതനകാലത്ത് മഹായജ്ഞമായ അശ്വമേധത്തിനായി വിധിച്ച ദക്ഷിണാവിധാനം ഇതുതന്നെയായിരുന്നു.
Verse 43
क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायत: पुरुषर्षभ: ।ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा तां धरां कुलवर्धन:।।।।
അപ്പോൾ പുരുഷർഷഭനായ രാജാവ് യജ്ഞം ന്യായവിധിപൂർവ്വം സമാപ്തമാക്കി, കുലവർധകനായ രാജാവ് ഋത്വിജന്മാർക്ക് ദാനമായി ആ ഭൂമിയെ അർപ്പിച്ചു.
Verse 44
ऋत्विजस्त्वब्रुवन्सर्वे राजानं गतकल्मषम्।भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति।।।।
എന്നാൽ എല്ലാ ഋത്വിജന്മാരും പാപമുക്തനായ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: “ഈ സമസ്ത ഭൂമിയെ സംരക്ഷിക്കാൻ നീ ഒരുത്തൻ മാത്രമേ യോഗ്യനായുള്ളൂ.”
Verse 45
न भूम्या कार्यमस्माकं न हि शक्तास्स्म पालने।रतास्स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप।।।।निष्क्रयं किञ्चिदेवेह प्रयच्छतु भवानिति। 4
“ഹേ ഭൂമിപ, ഞങ്ങൾക്ക് ഭൂമിയാൽ കാര്യമില്ല; ഭരണം ചെയ്യാനുള്ള ശക്തിയും ഞങ്ങളിലില്ല. ഞങ്ങൾ നിത്യം സ്വാധ്യായത്തിലും അനുഷ്ഠാനത്തിലും നിരതരാണ്. അതിനാൽ ഇതിന് പകരമായി ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രതിഫലം ദയവായി നൽകുക.”
Verse 46
मणिरत्नं सुवर्णं वा गावो यद्वा समुद्यतम्।तत्प्रयच्छ नरश्रेष्ठ धरण्या न प्रयोजनम्।।।।
“ഹേ നരശ്രേഷ്ഠ, ഞങ്ങൾക്ക് മണിരത്നങ്ങളോ, സ്വർണമോ, അല്ലെങ്കിൽ പശുക്കളോ—സന്നദ്ധമായി ലഭ്യമാകുന്നതെന്തായാലും നൽകുക; ധരണി ഞങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമില്ല.”
Verse 47
एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगै:।।।।गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृप:। 4शतकोटीस्सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ।।।।
വേദപാരംഗതരായ ബ്രാഹ്മണർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, നരപതിയായ രാജാവ് അവർക്കു പത്ത് ലക്ഷം പശുക്കളും, സ്വർണത്തിന്റെ നൂറുകോടിയും, അതിന്റെ നാലിരട്ടിയായ വെള്ളിയും ദാനമായി നൽകി.
Verse 48
एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगै:।।1.14.47।।गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृप:। 4 शतकोटीस्सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ।।1.14.48।।
വേദപാരംഗതരായ ബ്രാഹ്മണർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, നരപതിയായ രാജാവ് അവർക്കു പത്ത് ലക്ഷം പശുക്കളും, സ്വർണത്തിന്റെ നൂറുകോടിയും, അതിന്റെ നാലിരട്ടിയായ വെള്ളിയും ദാനമായി നൽകി.
Verse 49
ऋत्विजश्च ततस्सर्वे प्रददुस्सहिता वसु।ऋश्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते।।।।
അതിനുശേഷം എല്ലാ ഋത്വിജന്മാരും ഒരുമിച്ചു ആ ധനം ഋശ്യശൃംഗ മുനിക്കും ധീമാനായ വസിഷ്ഠർക്കും സമർപ്പിച്ചു.
Verse 50
ततस्ते न्यायत: कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमा:।सुप्रीतमनसस्सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम्।।।।
അതിനുശേഷം ആ ദ്വിജോത്തമർ നീതിപൂർവ്വം വിഭജനം നടത്തി; എല്ലാവരും അത്യന്തം തൃപ്തഹൃദയരായി, മഹാനന്ദത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 51
तत: प्रसर्पकैभ्यस्तु हिरण्यं सुसमाहित:।जाम्बूनदं कोटिसंख्यं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा।।।।
അതിനുശേഷം സുസമാഹിതചിത്തനായി, അവിടെ കൂടിച്ചേർന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ജാംബൂനദ സ്വർണം—കോടിസംഖ്യയായി—അവൻ അപ്പോൾ ദാനം ചെയ്തു.
Verse 52
दरिद्राय द्विजायाथ हस्ताभरणमुत्तमम्।कस्मैचिद्याचमानाय ददौ राघवनन्दन:।।।।
പിന്നീട് രാഘവനന്ദനനായ (ദശരഥൻ) ഭിക്ഷ യാചിച്ച ഒരു ദരിദ്ര ദ്വിജന് ഉത്തമമായ കൈയാഭരണം ദാനം ചെയ്തു.
Verse 53
तत: प्रीतेषु नृपतिर्द्विजेषु द्विजवत्सल:।प्रणाममकरोत्तेषां हर्षपर्याकुलेक्षण:।।।।
അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണർ പ്രസന്നരായപ്പോൾ, ദ്വിജവത്സലനായ നൃപതി ഹർഷത്തിൽ വിറയുന്ന ദൃഷ്ടിയോടെ അവർക്കു ഭക്തിപൂർവ്വം പ്രണാമം ചെയ്തു.
Verse 54
तस्याशिषोऽथ विधिवद्ब्राह्मणैस्समुदीरिता:।उदारस्य नृवीरस्य धरण्यां प्रणतस्य च ।।।।
അനന്തരം ആ ഉദാരനായ നരവീരൻ ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത് പ്രണാമമായി വീണുകിടക്കുമ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണർ വിധിപൂർവ്വം അവനു ആശീർവാദങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചു.
Verse 55
तत: प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम्।पापापहं स्वर्नयनं दुष्करं पार्थिवर्षभै:।।।।
പിന്നീട് രാജാവ് ഹൃദയം പ്രസന്നനായി, ആ അനുത്തമ യജ്ഞം സമ്പാദിച്ച്—പാപഹരവും സ്വർഗ്ഗപ്രദവും, രാജശ്രേഷ്ഠർക്കും ദുഷ്കരവുമായതിനെ—പരമ സംതൃപ്തനായി നിറഞ്ഞു.
Verse 56
ततोऽब्रवीदृश्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा।कुलस्य वर्धनं त्वं तु कर्तुमर्हसि सुव्रत।।।।
അപ്പോൾ രാജാവ് ദശരഥൻ ഋഷ്യശൃംഗനോടു പറഞ്ഞു: “ഹേ സുവ്രതാ, എന്റെ കുലത്തിന്റെ വർദ്ധനയും പരമ്പരയുടെ നിലനിൽപ്പും വരുത്തുവാൻ നീ യോജ്യനാകുന്നു.”
Verse 57
तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तम:।भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहा:।।।।
അപ്പോൾ ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠൻ രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു: “തഥാസ്തു. ഹേ രാജൻ, നിനക്കു കുലം ധരിക്കുന്ന നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കും.”
Verse 58
വിധിപൂർവ്വം ഇന്ദ്രദേവന്റെ ഭാഗം അർപ്പിക്കപ്പെട്ടു; നിർമലമായ സോമരസം പിഴിഞ്ഞെടുത്തു. മധ്യാഹ്നസവനവും യഥാക്രമം ക്രമാനുസൃതമായി നടന്നു.
Frequently Asked Questions
A central dharmic transaction occurs at the conclusion: Daśaratha offers the entire earth as dakṣiṇā, but the priests refuse political possession—citing incapacity and disinterest in rule—and request substitute gifts (gems, gold, cows). The episode models ethical boundaries between spiritual authority and temporal governance, while affirming the king’s duty to protect the realm.
The Sarga teaches that yajña is not merely ceremonial but a disciplined public ethic: correctness (yathā-śāstra), welfare provisioning (anna-dāna and hospitality), and humility before learned persons. The promised birth of four sons is framed as the fruit of dharma-aligned action rather than coercive power.
The sacrifice is located on the northern bank of the Sarayū, anchoring Ayodhyā’s royal ritual geography. Culturally, the Sarga highlights Vedic sacrificial infrastructure—yūpas of specified woods, śulba-based measurements, Garuḍa-shaped altar design, and the three-day Aśvamedha schedule (Chatuṣṭoma, Ukthya, Atirātra) as a canonical ritual template.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.