Shloka 36

अष्टपञ्चाशः सर्गः (Sarga 58)

Daśaratha Questions Sumantra; Messages from the Forest Threshold

Devanagari script

उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता।मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य सा।।।।

Transliteration

udvīkṣamāṇā bhartāraṃ mukhena pariśuṣyatā |

mumoca sahasā bāṣpaṃ māṃ prayāntam udīkṣya sā ||

Translation

ഞാൻ പുറപ്പെടാൻ പോകുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, അവൾ ഉണങ്ങി വെളുത്ത മുഖത്തോടെ ഭർത്താവിനെ നോക്കി; പിന്നെ പെട്ടെന്നു കണ്ണുനീരിന്റെ പ്രവാഹം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.

Word by Word

• उद्वीक्षमाणा: looking up at / gazing
• उद्वीक्षमाणा: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उद् + वीक्ष् (धातु) → उद्वीक्षमाण (कृदन्त; शानच्)
• Form: शानच्-प्रत्ययान्तं वर्तमानकृदन्तम् (आत्मनेपदी); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• भर्तारम्: husband
• भर्तारम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भर्तृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• मुखेन: with (her) face
• मुखेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम् (instr sg)

• परिशुष्यता: (her face) drying up
• परिशुष्यता: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परि + शुष् (धातु) → परिशुष्यत् (शतृ-कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्तं वर्तमानकृदन्तम्; स्त्रीलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम् (instr sg) — मुखेन इति सह; 'with a drying face'

• मुमोच: shed / released
• मुमोच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• सहसा: suddenly
• सहसा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सहसा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (suddenly)

• बाष्पम्: tears
• बाष्पम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: बाष्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• माम्: me
• माम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• प्रयान्तम्: departing
• प्रयान्तम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र + या (धातु) → प्रयायत्/प्रयात् (शतृ-कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्तं वर्तमानकृदन्तम्; पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; माम् इति विशेषणम्

• उदीक्ष्य: having seen
• उदीक्ष्य: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: उद् + ईक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्तं अव्ययकृदन्तम् (gerund); 'having seen'

• सा: she
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

Context

O charioteer Rama is rightous and he is acustoomed to all sorts of comfort. Taking refuge at the foot of a tree how shall he live and what shall he eat?

Characters & Entities

• Sita
• Rama
• Sumantra
• Dasharatha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is lived through endurance: Sita’s tears do not negate duty, but reveal the human cost of righteous choices.

What is the narrative situation?

As Sumantra turns back toward Ayodhya, Sita reacts with sudden grief, looking to Rama.

Which character virtue is emphasized?

Sita’s steadfast marital devotion (pativratā-bhāva) expressed amid intense separation.