Previous Verse
Next Verse

Shloka 20

कौशल्यारामसंवादः

Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma

तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत्।।2.24.20।।जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च

tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudan vacanam abravīt || 2.24.20 || jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhur eva ca |

അവൾ ഇങ്ങനെ കരയുന്നതു കണ്ടു, രാമനും കണ്ണീരോടെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “സ്ത്രീ ജീവിക്കുന്നിടത്തോളം അവളുടെ ഭർത്താവാണ് അവളുടെ ദൈവവും യഥാർത്ഥ പ്രഭുവും.”

ताम्her
ताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
तथाthus, in that way
तथा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner)
रुदतीम्crying, wailing
रुदतीम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootरुदत् (कृदन्त-प्रातिपदिक; √रुद्)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying ताम्)
रामःRama
रामः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन
रुदन्sobbing, while crying
रुदन्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeAdjective
Rootरुदत् (कृदन्त-प्रातिपदिक; √रुद्)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तृसमनाधिकरण-क्रियाविशेषण (concomitant action: 'while sobbing')
वचनम्words, speech
वचनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन
अब्रवीत्said, spoke
अब्रवीत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√ब्रू (धातु)
Formलङ्-लकार (अनद्यतनभूत/Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
जीवन्त्याःof a living (woman)
जीवन्त्याः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootजीवत् (कृदन्त-प्रातिपदिक; √जीव्)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying स्त्रियाः)
हिindeed, for
हि:
Sambandha-bodhaka (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle) — हेत्वर्थ/निश्चयार्थ (indeed/for)
स्त्रियाःof a woman
स्त्रियाः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootस्त्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन
भर्ताhusband
भर्ता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभर्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता/विषय), एकवचन
दैवतम्deity, god
दैवतम्:
Viśeṣya/Pradhāna (विधेय)
TypeNoun
Rootदैवत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय (predicate nominative)
प्रभुःlord, master
प्रभुः:
Viśeṣya/Pradhāna (विधेय)
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय (predicate)
एवindeed, only
एव:
Sambandha-bodhaka (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण-निपात (emphatic particle: 'only/indeed')
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय-निपात (conjunction)

Adding his tears to his mother's who was wailing Rama said As long as a woman lives, her husband is her god and also her lord (master).

R
Rāma
K
Kauśalyā
H
Husband (bhartā)
D
Daśaratha (contextual referent of bhartā)

FAQs

The verse states a normative household ethic of the epic: marital duty and social order are upheld by honoring one’s spouse (here, the husband) as the primary authority in a woman’s worldly life.

Kauśalyā begs to accompany Rāma; Rāma responds while grieving, redirecting her toward her duty to Daśaratha in the palace.

Rāma’s commitment to maryādā (propriety and role-based duty) is emphasized, even amid personal sorrow.