Sarga 101
भरतस्य धर्मनिश्चयः — Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation
अयोध्याकाण्ड
ഈ സര്ഗത്തിൽ ഭരതൻ രാമവചനങ്ങൾക്ക് മറുപടിയായി—ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവ് ജീവിച്ചിരിക്കെ രാജ്യം സ്വീകരിക്കുന്നത് ധർമ്മത്തിൽ നിന്നുള്ള പതനമാകുമെന്ന്—സ്വയം തന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു. ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ ശാശ്വതനിയമം അദ്ദേഹം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു: ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ കനിഷ്ഠന് രാജാവാകുന്നത് യുക്തമല്ല. അതിനാൽ വംശഹിതത്തിനായി രാമൻ തന്റെ കൂടെ സമൃദ്ധമായ അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങി രാജാഭിഷേകം സ്വീകരിക്കണമെന്ന് ഭരതൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. രാജധർമ്മത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തത്ത്വവും ഭരതൻ പറയുന്നു—ചിലർ രാജാവിനെ വെറും മനുഷ്യനായി കാണുന്നു; എന്നാൽ ധർമ്മാനുസൃതമായ ആചാരവും നീതിയും കൊണ്ട് രാജ്യഭരണം നടത്തി പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കുന്ന രാജാവ് സാധാരണ ശേഷിയെ അതിക്രമിച്ച് ‘ദൈവതുല്യൻ’ ആയി പൂജ്യനാകുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. പിന്നീട് ശോകപ്രസംഗം. ഭരതൻ പറയുന്നു: താൻ കേകയദേശത്ത് ഉണ്ടായിരിക്കെ, രാമൻ സീതാ-ലക്ഷ്മണരോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കു പോയ ഉടനെ, യജ്ഞശീലനും സദ്ഗുണികൾ ആദരിച്ചവനുമായ ദശരഥൻ രാമവിയോഗശോകത്തിൽ വ്യാകുലനായി शीഘ്രം സ്വർഗാരോഹണം ചെയ്തു. രാമൻ എഴുന്നേറ്റ് പിതാവിന് ജലാഞ്ജലി അർപ്പിക്കണമെന്ന്, പ്രിയപുത്രൻ ചെയ്യുന്ന പിണ്ഡോദകദാനം പിതൃലോകത്തിൽ അക്ഷയഫലം നൽകുന്നതാണെന്ന് ഭരതൻ അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സര്ഗാന്തത്തിൽ ദശരഥന്റെ അന്തിമചിത്തം രാമനിലേയ്ക്കു തന്നെ നിബദ്ധമായിരുന്നു; വിരഹവും ആകാംക്ഷയും പരാകാഷ്ഠയിലെത്തിയതുതന്നെ മരണമായി പരിണമിച്ചു എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह।किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति।।2.101.1।।
രാമന്റെ വചനം കേട്ട് ഭരതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: “ധർമ്മത്തിൽ നിന്നു വിട്ടുപോയ എനിക്കു രാജധർമ്മം എന്തു ഉപകാരമാകും?”
Verse 2
शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ।ज्येष्ठेे पुत्रे स्थिते राजा न कनीयान् भवेन्नृपः।।2.101.2।।
നരശ്രേഷ്ഠാ, ഈ ശാശ്വതധർമ്മം നമ്മുടെ വംശത്തിൽ സ്ഥിരമാണ്: ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ കനിഷ്ഠൻ രാജാവാകുകയില്ല.
Verse 3
स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव।अभिषेचयचात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः।।2.101.3।।
അതുകൊണ്ട്, ഹേ രാഘവാ, എന്റെ കൂടെ സമൃദ്ധമായ അയോധ്യയിലേക്കു വരിക; സ്വയം അഭിഷേകം സ്വീകരിക്ക—ഈ കുലത്തിനും ഞങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ശ്രേയസ്സുണ്ടാകുവാൻ.
Verse 4
राजानं मानुषं प्राहु र्देवत्वे सम्मतो मम।यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम्।।2.101.4।।
ജനങ്ങൾ രാജാവിനെ മനുഷ്യനെന്നു പറയുന്നു; എന്നാൽ എനിക്കു അദ്ദേഹം ദേവസമൻ, കാരണം ധർമ്മവും അർത്ഥവും ചേർന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആചാരം മനുഷ്യപരിധിക്കപ്പുറമെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 5
केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्य माश्रिते। दिवमार्यो गतो राजा यायजूक: सतां मतः।।2.101.5।।
ഞാൻ കേകയത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും നീ വനത്തിൽ ആശ്രയം തേടിയിരിക്കുമ്പോഴും, യജ്ഞപരായണനും സജ്ജനന്മാർ ആദരിക്കുന്നവനുമായ ആ മഹാരാജാവ് സ്വർഗത്തിലേക്കു പ്രയാണം ചെയ്തു.
Verse 6
निष्क्रान्तमात्रे भवति ससीते सहलक्ष्मणे।दुःखशोकाभिभूतस्तु राजा त्रिदिवमभ्यगात्।।2.101.6।।
നീ സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടി പുറപ്പെട്ട ഉടൻതന്നെ, ദുഃഖശോകങ്ങളാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട രാജാവ് ദേവലോകത്തിലേക്ക് പ്രയാണം ചെയ്തു.
Verse 7
उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः।अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ।।2.101.7।।
എഴുന്നേൽക്കുക, പുരുഷവ്യാഘ്രാ; പിതാവിന് ഉദകതർപ്പണം അർപ്പിക്കൂ. ഞാനും ഈ ശത്രുഘ്നനും മുമ്പേ തന്നെ ഉദകക്രിയ ചെയ്തു കഴിഞ്ഞു.
Verse 8
प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव।अक्षय्यं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः।।2.101.8।।
ഹേ രാഘവാ, പിതൃലോകങ്ങളിൽ പ്രിയൻ അർപ്പിക്കുന്നതു അക്ഷയമാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു; നീയോ പിതാവിന് അത്യന്തം പ്രിയനായിരുന്നു.
Verse 9
त्वामेव शोचंस्तव दर्शनेप्सुस्त्वय्येव सक्तामनिवर्त्य बुद्धिम्।त्वया विहीन स्तव शोकमग्नस्त्वां संस्मरन्नस्तमितः पिता ते।।2.101.9।।
നിന്നെയേ ശോകിച്ചു, നിന്റെ ദർശനം ആഗ്രഹിച്ചു, നിന്നിൽ നിന്നു ബുദ്ധിയെ തിരിക്കാനാകാതെ—നിന്നെ വിട്ടു ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ നിന്റെ പിതാവ് നിന്നെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അസ്തമിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The dilemma is succession versus righteousness: Bharata argues that accepting the throne while the eldest (Rāma) lives violates the dynasty’s enduring rule and renders royal duty meaningless for one ‘devoid of dharma.’ His action is a principled refusal of power coupled with an insistence on lawful coronation.
Legitimate governance is measured by conformity to dharma, not by opportunity or coercion. Bharata’s view that the king is ‘divine’ only insofar as conduct and statecraft align with righteousness frames political authority as an ethical vocation accountable to tradition, ritual duty, and public trust.
Ayodhyā is presented as the rightful seat of consecrated rule; Kekaya marks Bharata’s absence during the crisis; the forest signifies exile as a legal-moral condition. Culturally, the sarga highlights udaka offerings and the concept of pitṛloka, stressing that rites performed by a beloved son are considered imperishable.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.