Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

पम्पा-ऋष्यमूक-मार्गोपदेशः

Guidance to Pampa and Rishyamuka; counsel to befriend Sugriva

एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः।प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः।।3.73.2।।जम्बूप्रियालपनसप्लक्षन्यग्रोधतिन्धुकाः।अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादापाः।।3.73.3।।धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः।नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्पिताः।।3.73.4।।अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः।

eṣa rāma śivaḥ panthā yatraite puṣpitā drumāḥ |

pratīcīṃ diśam āśritya prakāśante manoramāḥ ||3.73.2||

jambūpriyālapana-saplakṣa-nyagrodha-tindhukāḥ |

aśvatthāḥ karṇikārāś ca cūtāś cānye ca pādapāḥ ||3.73.3||

dhanvanā nāgavṛkṣāś ca tilakā naktamālakāḥ |

nīlāśokāḥ kadambāś ca karavīrāś ca puṣpitāḥ ||3.73.4||

agnimukhyā aśokāś ca suraktāḥ pāribhadrakāḥ |

ഹേ രാമാ, ഇതു ശിവമയമായ ശുഭപഥം; പടിഞ്ഞാറോട്ടു നീങ്ങുമ്പോൾ ഇവിടെ പുഷ്പിതങ്ങളായ മനോഹരവൃക്ഷങ്ങൾ ദീപ്തിയായി പ്രകാശിക്കുന്നു—ജാംബൂ, പ്രിയാല, പനസ, പ്ലക്ഷ, ന്യഗ്രോധ, തിന്ദൂക; അശ്വത്ഥ, കർണികാര, ചൂത (മാവ്) മുതലായ അനേകം പാദപങ്ങൾ; ധന്വനവൃക്ഷങ്ങളും നാഗവൃക്ഷവും, തിലകവും നക്തമാലയും; നീലാശോകം, കടമ്പം, പുഷ്പിത കരവീരവും; കൂടാതെ അഗ്നിമുഖ്യ അശോകങ്ങൾ, ഗാഢചുവപ്പുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ, പാരിജാതസദൃശമായ പാരിഭദ്രകങ്ങളും.

तान्those (trees)
तान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया, बहुवचनम्; सर्वनाम
आरुह्यhaving climbed
आरुह्य:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootआ-रुह् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्ययम् (gerund)
अथवाor else
अथवा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्ययम् (or else)
भूमौon the ground
भूमौ:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, सप्तमी, एकवचनम्
पातयित्वाhaving pulled down/made fall
पातयित्वा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootपत् (धातु) (णिच् causative: पातय-)
Formणिच्-प्रत्ययान्त-धातोः क्त्वान्त-अव्ययम् (causative gerund); ‘having caused to fall’
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
तान्them
तान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया, बहुवचनम्; सर्वनाम
बलात्by force/with strength
बलात्:
Karaṇa/Upāya (करण/उपाय)
TypeNoun
Rootबल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative), एकवचनम्; अव्ययीभावार्थे (by force/with strength)
फलानिfruits
फलानि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootफल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, बहुवचनम्
अमृतकल्पानिnectar-like
अमृतकल्पानि:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक) + कल्प (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, बहुवचनम्; उपमान-तत्पुरुषः (amṛta-kalpa = like nectar)
भक्षयन्तौ(you two) eating
भक्षयन्तौ:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootभक्ष् (धातु)
Formवर्तमान-कृदन्तः (शतृ), पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्; कर्तरि प्रयोगः; ‘you two, while eating’
गमिष्यथःyou two will go
गमिष्यथः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formलृट्-लकारः (Simple Future), परस्मैपदम्, मध्यम-पुरुषः (2nd person), द्विवचनम्

O Rama the delightful path going westward is auspicious for you. It is shining with trees in bloom. There are jambu (rose apple) trees, priyala trees, jackfruit trees, banyan trees, plaksha trees (a tree from which milky latex oozes out), tinduka trees, holy fig trees, karnikaras (of red and white flowers), mango trees and other trees like dryland, thorny trees, tilaka trees, trees that bloom at night, agnimukhya and asoka trees of blue flowers, kadamba trees, karavira trees, red ashoka trees, and paribhadraka trees.

R
Rama
W
western direction (pratīcī diś)
J
jambū
P
panaśa (jackfruit)
P
plakṣa
N
nyagrodha (banyan)
K
karṇikāra
C
cūta (mango)
T
tilaka
K
kadamba
K
karavīra

FAQs

Dharma is presented as moving forward on a ‘śiva panthā’—a right and auspicious course—without losing heart. The ordered beauty of the path signals moral orientation: the righteous journey is supported by auspicious signs.

Kabandha gives practical route-guidance, describing the westward path and its distinctive flora so Rama can recognize the way.

Attentiveness and disciplined purpose: Rama is to proceed carefully, reading signs of the terrain while remaining committed to his vow-bound search.