Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

पम्पा-ऋष्यमूक-मार्गोपदेशः

Guidance to Pampa and Rishyamuka; counsel to befriend Sugriva

एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः।प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः।।3.73.2।।जम्बूप्रियालपनसप्लक्षन्यग्रोधतिन्धुकाः।अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादापाः।।3.73.3।।धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः।नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्पिताः।।3.73.4।।अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः।

eṣa rāma śivaḥ panthā yatraite puṣpitā drumāḥ |

pratīcīṁ diśam āśritya prakāśante manoramāḥ || 3.73.2 ||

jambūpriyāla-pānasa-plakṣa-nyagrodha-tindhukāḥ |

aśvatthāḥ karṇikārāś ca cūtāś cānye ca pādapāḥ || 3.73.3 ||

dhanvanā nāgavṛkṣāś ca tilakā naktamālakāḥ |

nīlāśokāḥ kadambāś ca karavīrāś ca puṣpitāḥ || 3.73.4 ||

agnimukhyā aśokāś ca suraktāḥ pāribhadrakāḥ |

ഹേ രാമ, ഇതാ ശിവമംഗളകരമായ ഈ പാത; പടിഞ്ഞാറുദിശയെ ആശ്രയിച്ച് ഇവിടെ മനോഹരമായി പുഷ്പിതമായ വൃക്ഷങ്ങൾ പ്രകാശിക്കുന്നു—ജംബു, പ്രിയാല, പനസ, പ്ലക്ഷ, ന്യഗ്രോധ, തിന്ദുക, അശ്വത്ഥ, കർണികാര, ചൂത (മാവ്) എന്നിവയും മറ്റു പല പാദപങ്ങളും; ധന്വനത്തിലെ നാഗവൃക്ഷങ്ങൾ, തിലക, നക്തമാല, നീലാശോക, കടംബ, കരവീര എന്നിവ പുഷ്പഭാരത്തോടെ തിളങ്ങുന്നു; അഗ്നിമുഖ്യ അശോകം, സുരക്ത അശോകം, പാരിജാതസദൃശമായ പാരിഭദ്രകവും ശോഭിക്കുന്നു.

जम्बूप्रियालपनसप्लक्षन्यग्रोधतिन्धुकाःjambū, priyāla, jackfruit, plakṣa, banyan, tindhuka trees
जम्बूप्रियालपनसप्लक्षन्यग्रोधतिन्धुकाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootजम्बू (प्रातिपदिक) + प्रियाल (प्रातिपदिक) + पनस (प्रातिपदिक) + प्लक्ष (प्रातिपदिक) + न्यग्रोध (प्रातिपदिक) + तिन्धुक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; इतरेतर-द्वन्द्वः (list of tree-types)
अश्वत्थाःaśvattha trees
अश्वत्थाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअश्वत्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्
कर्णिकाराःkarṇikāra trees
कर्णिकाराः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकर्णिकार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
चूताःmango trees
चूताः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
अन्येother
अन्ये:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; ‘पादापाः’ इत्यस्य विशेषणम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
पादापाःtrees
पादापाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपादप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्

O Rama! the delightful path going westward is auspicious for you. It is shining with trees in bloom. There are jambu (rose apple) trees, priyala trees, jack-fruit trees, banyan trees, plaksha trees (a tree from which milky latex oozes out), tinduka trees, holy fig trees, karnikaras (of red and white flowers), mango trees and other trees like dry-land, thorny trees, tilaka trees, trees that bloom at night, agnimukhya and asoka trees of blue flowers, kadamba trees, karavira trees, red ashoka trees, and paribhadraka trees.

R
Rāma
W
western direction (pratīcī diś)
J
jambū
P
pānasa (jackfruit)
P
plakṣa
N
nyagrodha
K
karṇikāra
C
cūta (mango)
T
tilaka
K
kadamba
K
karavīra
A
aśoka

FAQs

Dharma appears as supportive right-conduct: Lakṣmaṇa guides Rāma on an auspicious route, embodying responsible companionship and truthful counsel during hardship.

On the journey toward Pampā and the next stage of the search, Lakṣmaṇa points out the westward path and its flourishing landscape.

Steadfast loyalty and practical wisdom—Lakṣmaṇa sustains Rāma by orienting him and gently lifting his mind through vivid, accurate description.