Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 159

Jyotiṣa-saṅgraha: Varga-vibhāga, Bala-nirṇaya, Garbha-phala, Āyuḥ-gaṇanā

Devanagari script

दिक्वाष्टाद्यस्तबंध्याये कुजात्खात्सत्रिके गुरुः । सात्र्यंके सन् रवेः शुक्राद्धीखगो दिग्भवारिगः ॥ १५९ ॥

Transliteration

dikvāṣṭādyastabaṃdhyāye kujātkhātsatrike guruḥ | sātryaṃke san raveḥ śukrāddhīkhago digbhavārigaḥ || 159 ||

Translation

ദിക്-ക്രമത്തിൽ അഷ്ടമത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന ‘ബന്ധ്യ’ വിന്യാസത്തിൽ കുജാദി ത്രയത്തിൽ ഗുരു സൂചിതനാകുന്നു. ശനി-ചിഹ്നിത ത്രയത്തിൽ, കൂടാതെ സൂര്യനും ശുക്രനും ആശ്രയിച്ച്, ‘ധീ-ഖഗ’ (ബുധൻ) ദിക്-സൂചകനും ഭാവ-സൂചകനും ശത്രുനാശകനുമായിത്തീരുന്നു।

Word by Word

• दिक्: direction (term)
• दिक्: निर्देश (Apposition)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (technical)

• अष्ट: eight
• अष्ट: विशेषण (Numeral qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अष्ट (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् संख्या; (समास/निर्देशार्थ)

• आद्य: first/initial
• आद्य: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: आद्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (technical)

• अस्त: setting/west (term)
• अस्त: निर्देश (Apposition)
• Type: Noun
• Root: अस्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (technical)

• बन्ध्याये: in bāndhyā (barren/term)
• बन्ध्याये: अधिकरण (Locative)
• Type: Noun
• Root: बन्ध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; (पाठ: बंध्याये)

• कुजात्: from Kuja (Mars)
• कुजात्: अपादान (Ablative source)
• Type: Noun
• Root: कुज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन; (मङ्गल)

• खात्: from space/zero (kha)
• खात्: अपादान (Ablative source)
• Type: Noun
• Root: ख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन

• सत्रिके: in satrika (term)
• सत्रिके: अधिकरण (Locative)
• Type: Noun
• Root: सत्रिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; (technical)

• गुरुः: Guru (Jupiter)
• गुरुः: कर्ता/निर्देश (Subject/Apposition)
• Type: Noun
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (बृहस्पति)

• स: with/and
• स: सम्बन्ध (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: स (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/उपपद

• अत्र्यंके: in atryaṅka (Atri’s sector)
• अत्र्यंके: अधिकरण (Locative)
• Type: Noun
• Root: अत्रि + अङ्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: अत्रेः अङ्के (in Atri’s mark/sector)

• सन्: being
• सन्: कर्ता (Agent participle)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्त (present participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• रवेः: of Ravi (Sun)
• रवेः: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: रवि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• शुक्रात्: from Śukra (Venus)
• शुक्रात्: अपादान (Ablative source)
• Type: Noun
• Root: शुक्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन; (शुक्र/शुक्रग्रह)

• धी: dhī (term/intellect)
• धी: निर्देश (Apposition)
• Type: Noun
• Root: धी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (technical)

• खगः: bird/sky-goer (term)
• खगः: निर्देश (Apposition)
• Type: Noun
• Root: खग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• दिग्भव: digbhava (term)
• दिग्भव: निर्देश (Apposition)
• Type: Noun
• Root: दिक् + भव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष: दिशां भवः (direction-born/term)

• अरिगः: ariga (term)
• अरिगः: निर्देश (Apposition)
• Type: Noun
• Root: अरि + ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष: अरिं गच्छति/अरिणा गः (technical epithet)

Speaker

Narada (as teacher within the Moksha Dharma discourse; technical aside aligned with Jyotisha/Vedanga material)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: vira

Characters & Entities

• Guru (Jupiter)
• Kuja (Mars)
• Śani (Saturn)
• Ravi (Sun)
• Śukra (Venus)
• Budha (Mercury)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It shows that even within Moksha Dharma teaching, the Narada Purana preserves Vedāṅga-style precision—using Jyotiṣa classifications to support right timing, right understanding, and disciplined Dharma as aids to inner clarity.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Indirectly: Bhakti is strengthened when one’s life is ordered by Dharma; Jyotiṣa in the Purāṇic framework functions as a practical tool for deciding auspiciousness and resolving obstacles, thereby supporting steady devotional practice rather than replacing it.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Vedāṅga Jyotiṣa—specifically, technical mapping of planets (Guru/Budha, etc.) to directional and triadic schemes, and their functional roles such as bhāva indication and ari (enemy/obstacle) mitigation.