Shloka 11
Virāṭa-parva Adhyāya 21 — Kīcaka’s clandestine approach and Bhīma’s covert intervention (नर्तनागारे कीचकवध-प्रसङ्गः)
नारायणी चेन्द्रसेना रूपेण यदि ते श्रुता । पतिमन्वचरद् वृद्ध पुरा वर्षमहस्रिणम्,प्राचीन कालकी बात है, भृगुनन्दन महर्षि च्यवन तपस्या करते-करते बाँबीके समान हो गये थे, मानो अब उनका जीवनदीप बुझ जायगा; ऐसी दशा हो गयी थी, तो भी उनकी कल्याणमयी पत्नी सुकन्याने उन्हींका अनुसरण किया--वह उन्हींकी सेवा-शुश्रूषामें लगी रही। नारायणी इन्द्रसेना भी अपने रूप-सौन्दर्यके कारण विख्यात थी। तुमने भी उसका नाम सुना होगा। पूर्वकालमें उसने अपने हजार वर्षके बूढ़े पति मुदुगल ऋषिकी निरन्तर सेवा की थी
nārāyaṇī cendrasenā rūpeṇa yadi te śrutā | patim anvacarad vṛddha purā varṣa-sahasriṇam ||
ഭീമസേനൻ പറഞ്ഞു— രൂപസൗന്ദര്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായ നാരായണി ഇന്ദ്രസേനയുടെ പേര് നീ കേട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഇതും അറിഞ്ഞുകൊൾക: പുരാതനകാലത്ത് അവൾ ആയിരം വയസ്സുള്ള വൃദ്ധനായ ഭർത്താവ് മുദ്ഗല ഋഷിയെ പതിവ്രതയായി അനുഗമിച്ച് നിരന്തരം സേവിച്ചു. ഈ കഥ ഓർക്കപ്പെടുന്നത് ഇതു സ്ഥാപിക്കാനാണ്—സത്യമായ ദാമ്പത്യധർമ്മം യൗവനം, ഭോഗം, ലാഭം എന്നിവകൊണ്ടല്ല; അചഞ്ചലമായ വിശ്വസ്തത, സേവനം, ദുരിതത്തിൽ സഹിഷ്ണുത എന്നിവകൊണ്ടാണ് അളക്കപ്പെടുന്നത്.
भीमसेन उवाच
Educational Q&A
The verse holds up an ideal of dharma grounded in steadfast fidelity and service: a spouse’s righteousness is shown through unwavering commitment and care, even across long hardship and the decline of age.
Bhīma cites Nārāyaṇī Indrasenā—renowned for beauty—as an illustrative precedent, stating that she followed and served her elderly husband continuously for a thousand years, using her example to strengthen a moral argument about duty and loyalty.