Shloka 10
Virāṭa-parva Adhyāya 21 — Kīcaka’s clandestine approach and Bhīma’s covert intervention (नर्तनागारे कीचकवध-प्रसङ्गः)
सुश्रोणि! तनुमध्यमे! धनंजय अथवा नकुल-सहदेव भी इसे सुनकर जीवित नहीं रह सकते। इन सबके परलोकवासी हो जानेपर मैं भी नहीं जी सकूँगा ।। पुरा सुकन्या भार्या च भार्गव च्यवनं वने । वल्मीकभूतं शाम्यन्तमन्वपद्यत भामिनी,प्राचीन कालकी बात है, भृगुनन्दन महर्षि च्यवन तपस्या करते-करते बाँबीके समान हो गये थे, मानो अब उनका जीवनदीप बुझ जायगा; ऐसी दशा हो गयी थी, तो भी उनकी कल्याणमयी पत्नी सुकन्याने उन्हींका अनुसरण किया--वह उन्हींकी सेवा-शुश्रूषामें लगी रही। नारायणी इन्द्रसेना भी अपने रूप-सौन्दर्यके कारण विख्यात थी। तुमने भी उसका नाम सुना होगा। पूर्वकालमें उसने अपने हजार वर्षके बूढ़े पति मुदुगल ऋषिकी निरन्तर सेवा की थी
suśroṇi! tanumadhyame! dhanañjaya athavā nakula-sahadeva bhī idaṃ śrutvā jīvitaṃ na rakṣiṣyanti. eteṣāṃ sarveṣāṃ paralokavāsināṃ bhūteṣu aham api na jīviṣyāmi. purā sukanyā bhāryā ca bhārgavaś cyavanaṃ vane valmīkabhūtaṃ śāmyantam anvapadyata bhāminī. nārāyaṇī indrassenā api sva-rūpa-saundaryeṇa vikhyātā āsīt; tvam api tasyā nāma śrutavān asi. pūrvakāle sā sahasra-varṣa-vṛddhaṃ patiṃ mudgalaṃ ṛṣiṃ nirantaraṃ sevām akarot.
ഭീമൻ പറഞ്ഞു— ഹേ സുഷ്രോണി, ഹേ തനുമധ്യമേ! ഇത് കേട്ടാൽ ധനഞ്ജയൻ അർജുനനും, നകുലനും സഹദേവനും പോലും ജീവിച്ചു തുടരാൻ കഴിയില്ല. അവർ എല്ലാവരും പരലോകം പ്രാപിച്ചാൽ ഞാനും ജീവിക്കുകയില്ല. പുരാതനകാലത്ത് ഭൃഗുനന്ദനനായ മഹർഷി ച്യവൻ വനത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്ത് ചെയ്ത് വൽമീകസദൃശനായി—ജീവദീപം മങ്ങുന്നതുപോലെ; എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കല്യാണമയിയായ ഭാര്യ സുകന്യ അദ്ദേഹത്തെ ഉപേക്ഷിച്ചില്ല. അവൾ പതിയെ അനുഗമിച്ച് സേവാ-ശുശ്രൂഷയിൽ നിരതയായി നിന്നു. അതുപോലെ രൂപസൗന്ദര്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായ നാരായണി ഇന്ദ്രസേന—അവളുടെ പേര് നീ കേട്ടിട്ടുണ്ടാകും—പുരാകാലത്ത് ആയിരം വയസ്സുള്ള വൃദ്ധനായ ഭർത്താവ് മുദ്ഗല ഋഷിയെ അവിച്ഛിന്നമായ സമർപ്പണത്തോടെ സേവിച്ചു.
भीमसेन उवाच
Educational Q&A
The passage upholds steadfast loyalty and selfless service as dharmic virtues, illustrated through exemplars (Sukanya and Narayani Indrasena) who remain devoted despite hardship, age, or decline. Bhima frames such devotion as a moral ideal and contrasts it with the unbearable prospect of losing one’s own loved ones.
Bhima speaks emotionally, saying he could not live if his brothers (Arjuna, Nakula, Sahadeva) were to die. To reinforce an ethical point, he cites ancient examples of devoted wives—Sukanya following and serving the debilitated sage Cyavana, and Narayani Indrasena serving the very aged sage Mudgala—presenting them as models of unwavering commitment.