Shloka 15
Adhyāya 73: Damayantī’s Investigation of Bāhuka
Keśinī’s Observations
मेरे निषधराज नल शक्तिशाली, क्षमाशील, वीर, दाता, सब राजाओंसे श्रेष्ठ, एकान्तमें भी नीच कर्मसे दूर रहनेवाले तथा परायी स्त्रीके लिये नपुंसकतुल्य हैं ।। गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम् | ह्ृदयं दीर्यत इदं शोकात् प्रियविनाकृतम्,मैं (सदा) उन्हींके गुणोंका स्मरण करती और दिन-रात उन्हींके परायण रहती हूँ। प्रियतम नलके बिना मेरा यह हृदय उनके विरहशोकसे विदीर्ण-सा होता रहता है
bṛhadaśva uvāca | niṣadharāja nalo me śaktimān kṣamāśīlo vīro dātā sarvarājottamaḥ | ekānte 'pi nīcakarmabhyo dūraḥ parastrīṣu napuṃsakatulyaḥ || guṇāṃs tasya smarantyā me tatparāyā divāniśam | hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokāt priyavinākṛtam ||
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ നിഷധരാജൻ നളൻ ശക്തിമാൻ, ക്ഷമാശീലൻ, വീരൻ, ദാനശീലൻ; രാജാക്കന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ. ഏകാന്തത്തിലുപോലും നീചകൃത്യങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്ന് നിൽക്കുന്നവൻ; പരസ്ത്രീയോടു നിസ്പൃഹനെന്നപോലെ. അവന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഓർത്തുകൊണ്ട് ഞാൻ പകലും രാത്രിയും അവനിലേക്കു തന്നെ മനസ്സു ചേർക്കുന്നു; പ്രിയനെ നഷ്ടപ്പെട്ട ഈ ഹൃദയം വിരഹശോകത്തിൽ പിളരുന്നതുപോലെ വേദനിക്കുന്നു।
बृहदश्चव उवाच
Educational Q&A
The verse upholds royal dharma through inner discipline: true nobility is shown not only in power and generosity but in self-restraint—especially the refusal to entertain desire for another’s spouse—even when unobserved. It also highlights steadfast spousal devotion and the moral weight of fidelity.
In the Nala–Damayantī episode narrated by Bṛhadaśva, Damayantī (speaking through the narration) recalls Nala’s exemplary qualities—strength, patience, heroism, generosity, and chastity—and laments that, separated from him, her heart is torn by grief.