Shloka 20
अर्जुनस्य इन्द्रकीलगमनम् तथा शक्रसाक्षात्कारः
Arjuna’s journey to Indrakīla and encounter with Indra
हंसकारण्डवोदगीता: सारसाभिरुतास्तथा । पुंस्कोकिलरुताश्चैव क्रौज्चबर्हिणनादिता:,हंस, कारण्डव तथा सारस आदि पक्षी वहाँ मीठी बोली बोलते थे। तटवर्ती वृक्षोंपर कोयल मनोहर शब्द बोल रही थी। क्रौंचेके कलरव और मयूरोंकी केकाध्वनि भी वहाँ सब ओर गूँजती रहती थी
haṃsakāraṇḍavodgītāḥ sārasābhirutāstathā | puṃskokilarutāścaiva krauñcabārhiṇanāditāḥ ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ഹംസങ്ങളും കാരണ്ഡവപ്പക്ഷികളും മധുരമായി പാടുകയായിരുന്നു; സാരസങ്ങളും വിളിച്ചു. ആൺകോകിലങ്ങളുടെ മനോഹര കൂജനം, ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളുടെ കലരവം, മയിലുകളുടെ കേകാധ്വനി—ഇവ എല്ലാം ചുറ്റും മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അങ്ങനെ ആ വനപ്രദേശം പുണ്യവും ശാന്തവും മനോഹരവുമെന്നപോലെ തോന്നി।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse does not state a direct moral injunction; its teaching is implicit: harmony in nature and a tranquil environment support steadiness of mind, reflection, and dharmic endurance—especially significant in the forest-exile context of the epic.
The narrator Vaiśampāyana describes a forest scene filled with the calls of swans, ducks, cranes, cuckoos, krauñca-birds, and peacocks, establishing the setting’s serenity and beauty.