Adhyaya 231
Duryodhana Seized by Citraseṇa; Kaurava Petition to Yudhiṣṭhira (दुर्योधनापहारः / चित्रसेनगन्धर्वग्रहणम्)
Upa-parva: Gandharva-vijaya / Duryodhana-apahāra Episode (within Āraṇyaka-parva)
Vaiśaṃpāyana reports that after Karṇa is routed, the Dhārtarāṣṭra forces break formation and flee, while Duryodhana alone does not turn away. Seeing the Gandharva host advance, Duryodhana answers with a dense volley of arrows, but the Gandharvas surround his chariot, dismantling its components and disabling mobility. Citraseṇa then captures Duryodhana alive (jīvagrāha), and Gandharvas proceed to bind and carry off additional Kaurava figures (including Duḥśāsana and others) along with royal attendants. As the king is taken, non-combatant groups and camp personnel seek refuge with the Pāṇḍavas. The Pāṇḍavas pursue the abductors; meanwhile, distressed Kaurava ministers approach Yudhiṣṭhira with pleas. Bhīmasena voices a severe assessment: the situation manifests the consequences of misguided counsel and adharmic conduct, and he frames the event as a visible reversal of fortune. Yudhiṣṭhira restrains Bhīma, stating that harsh speech is not timely, thereby reasserting composure and ethical governance amid a volatile strategic moment.
Chapter Arc: Markandeya, in the forest-court of Yudhishthira, turns the listener’s gaze from human exile to a cosmic grievance: the Krittikas—once honored—arrive abandoned by their godlike husbands and stripped of their former sanctity. → The Krittikas lament their unjust rejection and the loss of their worship and progeny, pleading before Skanda, the divine commander. The narrative widens into a catalogue of hostile grahas and fierce female spirits who afflict humans—especially mothers and infants—through miscarriage, stillbirth, and childhood peril, making the world feel besieged by unseen forces. → From Skanda’s very body a blazing, fire-lustrous being bursts forth—an embodiment of punitive, predatory power—signaling that the crisis is not merely social but metaphysical: divine energies themselves can manifest as forces that ‘consume’ human welfare when cosmic order is disturbed. → Markandeya explains the names, natures, and modes of harm of these entities (including Shitaputana), and then pivots to remedy: when properly worshiped, honored, and propitiated, these very powers grant auspiciousness—life, vigor, and protection—rather than loss. → The discourse points forward to continued enumeration and prescriptions—how long children remain vulnerable and which rites, reverences, and protections avert the grahas’ grasp—leaving the listener poised for the next layer of safeguards.
Shlokas
Verse 1
#::73:.8 #::3..7 () हि 2 7 त्रिशर्दाधिकद्वधिशततमो< ध्याय: कृत्तिकाओंको नक्षत्रमण्डलमें स्थानकी प्राप्ति तथा मनुष्योंको कष्ट देनेवाले विविध ग्रहोंका वर्णन मार्कण्डेय उवाच श्रिया जुष्टं महासेनं देवसेनापतिं कृतम् । सप्तर्षिपत्न्य: षड् देव्यस्तत्सकाशमथागमन्
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ശ്രീസമ്പന്നനായ കുമാരൻ മഹാസേനൻ ദേവസേനാപതിയായി നിയമിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ടു, സപ്തർഷിമാരുടെ ആറു ദിവ്യപത്നിമാർ അവന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു വന്നു।
Verse 2
ऋषिशि: सम्परित्यक्ता धर्मयुक्ता महाव्रता: । द्रुतमागम्य चोचुस्ता देवसेनापतिं प्रभुम्
അവർ ധർമ്മനിഷ്ഠരും മഹാവ്രതധാരിണികളും ആയിരുന്നിട്ടും ഋഷിമാർ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ചിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് അവർ വേഗത്തിൽ വന്ന് ദേവസേനാപതിയായ പ്രഭുവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 3
वयं पुत्र परित्यक्ता भर्तभिददेवसम्मितै: । अकारणाद् रुषा तैस्तु पुण्यस्थानात् परिच्युता:,“बेटा! हमारे देवतुल्य पतियोंने अकारण रुष्ट होकर हमें त्याग दिया है, इसलिये (हम) पुण्यलोकसे च्युत हो गयी हैं
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“പുത്രാ! ദേവസമന്മാരായ നമ്മുടെ ഭർത്താക്കന്മാർ കാരണമില്ലാതെ കോപിച്ച് ഞങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ചു; അതിനാൽ ഞങ്ങൾ പുണ്യസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് ച്യുതരായി.”
Verse 4
अस्माभि: किल जातस्त्वमिति केनाप्युदाह्तम् तत् सत्यमेतत् संश्रुत्य तस्मान्नस्त्रातुमहसि
“നീ ഞങ്ങളുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതാണെന്ന് ആരോ പ്രചരിപ്പിച്ചു. ഇതിന്റെ സത്യം കേൾക്കുക—അത് അങ്ങനെ അല്ല. ഞങ്ങളുടെ സത്യവചനം ശ്രവിച്ച് ഈ അപകടത്തിൽ നിന്ന് ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം.”
Verse 5
अक्षयश्चव भेवत् स्वर्गस्त्वत्प्रसादाद्धि नः प्रभो । त्वां पुत्रं चाप्यभीप्साम: कृत्वैतदनृणो भव
“പ്രഭോ! നിന്റെ കൃപയാൽ ഞങ്ങൾക്ക് അക്ഷയസ്വർഗ്ഗം ലഭിക്കും. അതിലുപരി, നിന്നെ പുത്രനായി നിലനിർത്തുവാനും ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം നിർവഹിച്ചു ഞങ്ങളോടുള്ള കടത്തിൽ നിന്ന് നീ മോചിതനാകുക.”
Verse 6
स्कन्द उवाच मातरो हि भवत्यो मे सुतो वो5हमनिन्दिता: । यद्वापीच्छत तत् सर्व सम्भविष्यति वस्तथा
സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—“അനിന്ദ്യരായ പൂജ്യ മാതാക്കളേ! നിങ്ങളാണ് എന്റെ മാതാക്കൾ; ഞാൻ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ. അതുപോലെ, നിങ്ങൾ എന്ത് ആഗ്രഹിച്ചാലും അതെല്ലാം നിശ്ചയം നിറവേറും.”
Verse 7
मार्कण्डेय उवाच विवक्षन्तं तत: शक्रं कि कार्यमिति सो<ब्रवीत् । उक्तः स्कन्देन ब्रूहीति सोडब्रवीद् वासवस्तत:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) സംസാരിക്കാൻ ആകാംക്ഷയോടെ നിൽക്കുന്നതു കണ്ട സ്കന്ദൻ ചോദിച്ചു—“എന്താണ് കാര്യം? പറയുക.” സ്കന്ദൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) അവിടെ മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 8
अभिजित् स्पर्धमाना तु रोहिण्या अनुजा स्वसा | इच्छन्ती ज्येषछ्तां देवी तपस्तप्तुं वनं गता,“रोहिणीकी छोटी बहिन अभिजित् देवी स्पर्धाके कारण ज्येष्ठता पानेकी इच्छासे तपस्या करनेके लिये वनमें चली गयी है
രോഹിണിയുടെ ഇളയ സഹോദരിയായ അഭിജിത് ദേവി മത്സരബോധം മൂലം ജ്യേഷ്ഠസ്ഥാനമാഗ്രഹിച്ചു തപസ്സിനായി വനത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 9
तत्र मूढो5स्मि भद्रं ते नक्षत्र गगनाच्च्युतम् काल त्विमं परं स्कन्द ब्रह्मणा सह चिन्तय
ഈ കാര്യത്തിൽ ഞാൻ പൂർണ്ണമായി വഴിമുട്ടിയിരിക്കുന്നു—നിനക്കു മംഗളം വരട്ടെ. ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഒരു നക്ഷത്രം ച്യുതമായിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഹേ സ്കന്ദാ, ബ്രഹ്മാവിനോടൊപ്പം ചേർന്ന് ഈ പരമ ‘കാലം’—ഈ ശുഭ മുഹൂർത്തം/നക്ഷത്രം—എങ്ങനെ പുനഃസ്ഥാപിക്കാമെന്ന് ആലോചിക്ക.
Verse 10
धनिष्ठादिस्तदा कालो ब्रह्मणा परिकल्पित: । रोहिणी हाभवत् पूर्वमेवं संख्या समाभवत्
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ധനിഷ്ഠയിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നവിധം കാലഗണന സ്ഥാപിച്ചു. അതിനു മുമ്പ് രോഹിണിയെയായിരുന്നു ആരംഭനക്ഷത്രമായി കരുതിയത്; ഇങ്ങനെ ആ ദിവസങ്ങളിൽ നാക്ഷത്രമാസത്തിലെ ദിവസസംഖ്യ സമവും ക്രമബദ്ധവുമായിരുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 11
एवमुक्ते तु शक्रेण त्रिदिवं कृत्तिका गता: । नक्षत्र सप्तशीर्षाभं भाति तद् वहल्निदेैवतम्
ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കൃത്തികകൾ ത്രിദിവത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ അഗ്നിദേവൻ അധിഷ്ഠിതമായ ആ കൃത്തികാ നക്ഷത്രം ഏഴു ശിരസ്സുകളുടെ രൂപത്തിൽ പ്രകാശിച്ചു.
Verse 12
विनता चाब्रवीत् स्कन्दं मम त्वं पिण्डद: सुतः । इच्छामि नित्यमेवाहं त्वया पुत्र सहासितुम्,गरुड़जातीय विनताने स्कन्दसे कहा--“बेटा! तुम मेरे पिण्डदाता पुत्र हो। मैं सदा तुम्हारे साथ रहना चाहती हूँ
അപ്പോൾ വിനത സ്കന്ദനോട് പറഞ്ഞു—“മകനേ, നീയാണ് എനിക്ക് പിണ്ഡദാതാവ്. പുത്രാ, ഞാൻ നിത്യവും നിന്നോടൊപ്പം പാർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”
Verse 13
स्कन्द उवाच एवमस्तु नमस्ते<स्तु पुत्रस्नेहात् प्रशाधि माम् । स्नुषया पूज्यमाना वै देवि वत्स्यसि नित्यदा
സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—“ഏവമസ്തു. അമ്മേ, നമസ്കാരം. മാതൃസ്നേഹത്തോടെ എനിക്ക് ചെയ്യേണ്ട കര്ത്തവ്യം എപ്പോഴും ഉപദേശിച്ച് വഴിനടത്തുക. ദേവീ! നീ ഇവിടെ നിത്യവും നിന്റെ മരുമകൾ ദേവസേനയുടെ പൂജയും ആദരവും ഏറ്റുവാങ്ങി വസിക്കും.”
Verse 14
मार्कण्डेय उदाच अथ मातृगण: सर्व: स्कन्दं वचनमत्रवीत् | वयं सर्वस्य लोकस्य मातर: कविश्नि: स्तुता: । इच्छामो मातरस्तुभ्यं भवितुं पूजयस्व न:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! തുടർന്ന് സമസ്ത മാതൃഗണവും സ്കന്ദനെ സമീപിച്ച് പറഞ്ഞു—‘മകനേ! ഋഷിമാർ ഞങ്ങളെ സർവ്വലോകങ്ങളുടെ മാതാക്കളെന്ന് സ്തുതിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇനി ഞങ്ങൾ നിനക്കും മാതാക്കളാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ മാതൃഭാവത്തോടെ ഞങ്ങളെ പൂജിക്ക.’”
Verse 15
स्कन्द उवाच मातरो हि भवत्यो मे भवतीनामहं सुतः । उच्यतां यन्मया कार्य भवतीनामथेप्सितम्
സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—“നിങ്ങളാണ് എന്റെ മാതാക്കൾ; ഞാൻ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ. നിങ്ങളാഗ്രഹിക്കുന്നതും എനിക്കാൽ സാധ്യമാകുന്നതുമായ ഏത് കാര്യമാണോ, അത് പറയുക.”
Verse 16
मातर ऊचु: यास्तु ता मातर: पूर्व लोकस्यास्य प्रकल्पिता: । अस्माकं तु भवेत् स्थान तासां चैव न तद् भवेत्
മാതാക്കൾ പറഞ്ഞു—“ഈ ലോകത്തിന്റെ മാതാക്കളായി മുമ്പേ നിയമിക്കപ്പെട്ട് സ്ഥാപിതരായിരുന്ന മാതാക്കളുടെ ആ സ്ഥാനം ഇനി ഞങ്ങളുടേതാകണം; അത് ഇനി അവരുടെതായിരിക്കരുത്.”
Verse 17
भवेम पूज्या लोकस्य न ता: पूज्या: सुरर्षभ | प्रजा5स्माकं हृतास्ताभिस्त्वत्कृते ता: प्रयच्छ न:
മാതാക്കൾ പറഞ്ഞു—“സുരർഷഭാ! ഞങ്ങൾ സർവ്വലോകത്തിനും പൂജ്യരാകട്ടെ; ആ (മുൻ) മാതാക്കൾ ഇനി പൂജ്യരാകരുത്. നിന്റെ കാരണത്താൽ അവർ ഞങ്ങളിലേയ്ക്ക് കള്ളക്കുറ്റം ചുമത്തി നമ്മുടെ ഭർത്താക്കളെ കോപിപ്പിച്ചു; നമ്മുടെ സന്താനസുഖം കവർന്നു. അതിനാൽ ഞങ്ങൾക്ക് സന്താനം ദയചെയ്യുക—ഭർത്താക്കളെ അനുകൂലമാക്കി പ്രജാലാഭത്തിന്റെ അനുഗ്രഹം നൽകുക.”
Verse 18
स्कन्द उवाच वृत्ता: प्रजा न ता: शक््या भवतीभिनिषिवितुम् । अन्यां व: कां प्रयच्छामि प्रजां यां मनसेच्छथ
സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—മാതാക്കളേ, ആ സന്തതികളെ പ്രസവിക്കേണ്ട കാലം കഴിഞ്ഞുപോയി; അതിനാൽ ഇനി നിങ്ങൾക്ക് അവയെ ലഭിക്കുകയില്ല. നിങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ മറ്റൊരു പ്രജയെ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ പറയുക—നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്ന പ്രജയെ ഞാൻ നിങ്ങൾക്ക് നൽകാം.
Verse 19
मातर ऊचु: इच्छाम तासां मातृणां प्रजा भोक्तुं प्रयच्छ नः । त्वया सह पृथग्भूता ये च तासामथेश्वरा:
മാതാക്കൾ പറഞ്ഞു—ആ ലോകമാതാക്കളുടെയ സന്തതികളെ ഞങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവയെ ഞങ്ങൾക്ക് നൽകുക. കൂടാതെ നിന്നിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് ആ സന്തതികളുടെ അധിപതികളായി നിലകൊള്ളുന്ന പിതാക്കളെയും രക്ഷകരെയും ഞങ്ങൾ ഗ്രസിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 20
स्कन्द उवाच प्रजा वो द्मि कष्ट तु भवतीभिरुदाह्ृतम् परिरक्षत भद्ठे व: प्रजा: साधु नमस्कृता:
സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ തേടിയ പ്രജയെ ഞാൻ നിങ്ങൾക്ക് നൽകുന്നു; എങ്കിലും നിങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച ദുഃഖവാക്ക് അതിഗുരുതരമാണ്. അതിനാൽ, ഭദ്രകളേ, ഈ കുട്ടികളെ നന്നായി സംരക്ഷിക്കുവിൻ—അതിലാണ് നിങ്ങളുടെ ക്ഷേമം. ഞാൻ നിങ്ങളെ ആദരപൂർവ്വം നമസ്കരിക്കുന്നു.
Verse 21
मातर ऊचु: परिरक्षाम भद्ठं ते प्रजा: स्कन्द यथेच्छसि । त्वया नो रोचते स्कन्द सहवासभ्षिरं प्रभो
മാതാക്കൾ പറഞ്ഞു—സ്കന്ദാ, നിനക്ക് മംഗളം; നീ ഇച്ഛിക്കുന്നതുപോലെ ഞങ്ങൾ ആ സന്തതികളെ സംരക്ഷിക്കും. പ്രഭോ, ശക്തിമാൻ കുമാരാ, ദീർഘകാലം നിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ വസിക്കുവാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 22
स्कन्द उवाच यावत् षोडश वर्षाणि भवन्ति तरुणा: प्रजा: । प्रबाधत मनुष्याणां तावद्रूपै: पृथग्विधै:
സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യരുടെ സന്തതി പതിനാറു വയസ്സ് പൂർത്തിയാക്കി യൗവനത്തിലാകുന്നതുവരെ, നിങ്ങൾ ഇഷ്ടമുള്ളവിധം വിവിധ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു മനുഷ്യപ്രജയെ പീഡിപ്പിക്കാം.
Verse 23
अहं च व: प्रदास्यामि रौद्रमात्मानमव्ययम् । परमं॑ तेन सहिता: सुखं वत्स्यथ पूजिता:
ഞാനും നിങ്ങള്ക്ക് ഭയങ്കരനും അവിനാശിയുമായ ഒരു പുരുഷനെ നൽകും—അവൻ എന്റെ തന്നെ സ്വരൂപം. അവനോടൊപ്പം ആദരപൂർവ്വം ചേർന്ന് വസിച്ചാൽ നിങ്ങൾ പരമസുഖത്തിൽ വസിക്കും.
Verse 24
मार्कण्डेय उवाच तत:ः शरीरात् स्कन्दस्य पुरुष: पावकप्रभ: । भोक्तुं प्रजा: स मर्त्यानां निष्पपात महाप्रभ:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് സ്കന്ദന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നിപ്രഭയോടെ ദീപ്തനായ, പരമകാന്തിയുള്ള ഒരു പുരുഷൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; മർത്ത്യരുടെ സർവ്വപ്രജയെയും ഭോജിക്കുവാൻ അവൻ ആഗ്രഹിച്ചു.
Verse 25
अपतत् सहसा भूमौ विसंज्ञो5थ क्षुधार्दित: । स्कन्देन सो<भ्यनुज्ञातो रौद्ररूपो5भवद् ग्रह:
അവൻ ജനിച്ച ഉടനെ ക്ഷുധയാൽ പീഡിതനായി പെട്ടെന്ന് ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു ഭൂമിയിൽ വീണു. പിന്നെ സ്കന്ദന്റെ അനുമതിയോടെ അവൻ രൗദ്രരൂപിയായ ‘ഗ്രഹം’—പിടിച്ചുപീഡിപ്പിക്കുന്ന ദുഷ്ശക്തി—ആയിത്തീർന്നു.
Verse 26
स्कन्दापस्मारमित्याहुर्ग्रहं तं द्विजसत्तमा: । विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रह:
ഹേ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജനേ! ആ ഗ്രഹത്തെ ‘സ്കന്ദാപസ്മാര’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. അതുപോലെ അത്യന്തം രൗദ്രരൂപം ധരിച്ച വിനതയെ ‘ശകുനിഗ്രഹം’ എന്നു പറയുന്നു.
Verse 27
पूतनां राक्षसीं प्राहुस्तं विद्यात् पूतनाग्रहम् । कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी
പൂതനയെ ഒരു രാക്ഷസിയെന്ന് പറയുന്നു; അവളെ ‘പൂതനാഗ്രഹം’ എന്നു തിരിച്ചറിയണം. ദാരുണവും ഘോരവുമായ രൂപം ധരിച്ച ആ നിശാചരി ക്രൂരമായി കുട്ടികളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 28
पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना । गर्भान् सा मानुषीणां तु हरते घोरदर्शना
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—‘ശീതപൂതനാ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഭീകരാകാരിണിയായ ഒരു പിശാചിനിയുണ്ട്. കാണുന്നതിന് അത്യന്തം ഭയാനകയായ അവൾ മനുഷ്യസ്ത്രീകളുടെ ഗർഭസ്ഥ ഭ്രൂണങ്ങളെ അപഹരിക്കുന്നു.
Verse 29
अदितिं रेवतीं प्राहु्ग्रहस्तस्यास्तु रैवत: । सो<5पि बालान् महाघोरो बाधते वै महाग्रह:,लोग अदिति देवीको रेवती कहते हैं। रेवतीके ग्रहका नाम रैवत है। वह महाभयंकर महान् ग्रह भी बालकोंको बड़ा कष्ट देता है
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അദിതിയെ ‘രേവതി’ എന്നും പറയുന്നു; അവളോടനുബന്ധിച്ച ഗ്രഹം ‘രൈവത’ എന്നാണ്. ആ മഹാബലവാനും അതിഭീകരനുമായ മഹാഗ്രഹവും കുട്ടികൾക്ക് കഠിനമായ പീഡ നൽകുന്നു.
Verse 30
दैत्यानां या दितिर्माता तामाहुर्मुखमण्डिकाम् । अत्यर्थ शिशुमांसेन सम्प्रह्शा दुरासदा
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ദൈത്യന്മാരുടെ മാതാവായ ദിതിയെ ‘മുഖമണ്ഡികാ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ശിശുമാംസത്തിൽ അവൾ അത്യന്തം ആഹ്ലാദിക്കുന്നു; അവളെ കീഴടക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം.
Verse 31
कुमाराश्च कुमार्यश्न ये प्रोक्ता: स्कन्दसम्भवा: । तेडपि गर्भभुज: सर्वे कौरव्य सुमहाग्रहा:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൗരവ്യ! സ്കന്ദനിൽ നിന്നു ജനിച്ചതായി പറയപ്പെടുന്ന ആ കുമാരന്മാരും കുമാരിമാരും—എല്ലാവരും ഗർഭസ്ഥ ശിശുക്കളെ ഭക്ഷിക്കുന്ന മഹാഗ്രഹങ്ങളാണ്.
Verse 32
तासामेव तु पत्नीनां पतयस्ते प्रकीर्तिता: । आजायमानान् गृह्नन्ति बालकान् रौद्रकर्मिण:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അവരേ കുമാരന്മാർ തന്നെയാണ് ആ ഭാര്യാസ്വരൂപിണിയായ കുമാരിമാരുടെ ഭർത്താക്കന്മാർ എന്നു പ്രസിദ്ധം. അവരുടെ പ്രവൃത്തികൾ രൗദ്രവും ഭയാനകവും; ജനിക്കാനിരിക്കുന്ന ശിശുക്കളെ ജനനത്തിന് മുമ്പേ അവർ പിടിച്ചെടുക്കുന്നു.
Verse 33
गवां माता तु या प्राज्जै: कथ्यते सुरभिरननप । शकुनिस्तामथारुह् सह भुड्धक्ते शिशून् भुवि
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നിർമലരാജാവേ! ജ്ഞാനികൾ ഗോമാതാവ് ‘സുരഭി’ എന്നു വിളിക്കുന്ന അവളെ കയറി, ശകുനി എന്ന രാക്ഷസി തന്റെ ഗ്രഹഗണത്തോടുകൂടെ ഭൂമിയിലെ ശിശുക്കളെ ഭക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 34
सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिप । सापि गर्भान् समादत्ते मानुषीणां सदैव हि,नरेश्वर! कुत्तोंकी माता जो देवजातीय सरमा है, वह भी सदैव मानवीय स्त्रियोंके गर्भस्थ बालकोंका अपहरण करती रहती है
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരേശ്വരാ! നായകളുടെ ദിവ്യമാതയായ സരമയും സദാ മനുഷ്യസ്ത്രീകളുടെ ഗർഭസ്ഥ ശിശുക്കളെ അപഹരിക്കുന്നു.
Verse 35
पादपानां च या माता करञ्जनिलया हि सा । वरदा सा हि सौम्या च नित्यं भूतानुकम्पिनी
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—വൃക്ഷങ്ങളുടെ മാതാവായ അവൾ കരഞ്ഞവൃക്ഷത്തിൽ വസിക്കുന്നു. അവൾ സൗമ്യയും വരദായിനിയും, സദാ സർവ്വജീവികളോടും കരുണയുള്ളവളുമാണ്.
Verse 36
करज्जे तां नमस्यन्ति तस्मात् पुत्रार्थिनो नरा: । इमे त्वष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रिया:
അതുകൊണ്ട് പുത്രാർത്ഥികൾ കരഞ്ഞവൃക്ഷത്തിങ്കൽ അവളെ നമസ്കരിക്കുന്നു. ഇവയോ മറ്റെ പതിനെട്ടും സത്യത്തിൽ ഗ്രഹങ്ങൾ—മാംസവും മധുവും പ്രിയമുള്ളവർ.
Verse 37
द्विपज्चरात्र॑ तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे । कद्रू: सूक्ष्मवपुर्भूत्वा गर्भिणीं प्रविशत्यथ
അവർ രണ്ട് രാത്രിയും അഞ്ച് രാത്രിയും തുടർച്ചയായി സൂതികാഗൃഹത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. പിന്നെ കദ്രൂ സൂക്ഷ്മദേഹം ധരിച്ചു ഗർഭിണിയിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു.
Verse 38
भुडुक्ते सा तत्र तं गर्भ सा तु नागं प्रसूयते । इसीलिये पुत्रार्थी मनुष्य करंजवृक्षपर रहनेवाली उस देवीको नमस्कार करते हैं। ये तथा दूसरे अठारह ग्रह मांस और मधुके प्रेमी हैं और दस राततक सूतिका-गृहमें निरन्तर टिके रहते हैं। कटद्रू सूक्ष्म शरीर धारण करके गर्भिणी स्त्रीके शरीरके भीतर प्रवेश कर जाती है और वहाँ उस गर्भको खा जाती है। इससे वह गर्भिणी स्त्री सर्प पैदा करती है || ३६-३७ ३ || गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भ गृह गच्छति
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ അവൾ ഗർഭത്തെ ഭക്ഷിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഗർഭിണി സ്ത്രീ സർപ്പത്തെ പ്രസവിക്കുന്നു. ഗന്ധർവന്മാരുടെ മാതാവ് എന്നു പറയപ്പെടുന്നവൾ പ്രസവഗൃഹത്തിലേക്കു പോകുന്നു.
Verse 39
या जनित्री त्वप्सरसां गर्भमास्ते प्रगृह्ा सा
അപ്സരസ്സുകളുടെ മാതാവായ അവൾ ഗർഭം ധരിച്ചു അതിനെ തന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ ധാരണം ചെയ്യുന്നു.
Verse 40
लोहितस्योदथे: कन्या धात्री स्कन्दस्यथ सा स्मृता
അവൾ ലോഹിതന്റെ സമുദ്രത്തിന്റെ പുത്രിയെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; സ്കന്ദന്റെ ധാത്രി (പാലകമാതാവ്) എന്ന നിലയിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 41
लोहितायनिरित्येवं कदम्बे सा हि पूज्यते । लालसागरकी कन्याका नाम लोहितायनि है
അവൾ ‘ലോഹിതായനി’ എന്ന നാമത്തിൽ കടമ്പവനങ്ങളിൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. പുരുഷന്മാരിൽ രുദ്രൻ എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠനോ, സ്ത്രീകളിൽ ആര്യാ അങ്ങനെ തന്നെ ശ്രേഷ്ഠയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. പതിനാറാം വയസ്സുവരെ ഈ (കുമാര-ബന്ധപ്പെട്ട) ഗ്രഹശക്തികൾ കുട്ടികൾക്ക് അശിവം വരുത്തുന്നവയെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 42
आर्या माता कुमारस्य पृथक् कामार्थमिज्यते । एवमेते कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहा:
ആര്യാ—കുമാരന്റെ മാതാവ്—ആഗ്രഹസിദ്ധിക്കായി പ്രത്യേകം പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ കുമാരബന്ധിയായ ഈ മഹാഗ്രഹങ്ങളെ ഞാൻ നിങ്ങളോട് പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 43
ये च मातृगणाः प्रोक्ता: पुरुषाश्चैव ये ग्रहा:,सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभि: । जो मातृगण और पुरुषग्रह बताये गये हैं, इन सबको समस्त देहधारी मनुष्य सदा 'स्कन्दग्रह” के नामसे जाने-
വിവരിക്കപ്പെട്ട മാതൃഗണങ്ങളും പുരുഷഗ്രഹങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം ദേഹധാരികൾ നിത്യവും ‘സ്കന്ദഗ്രഹങ്ങൾ’ എന്ന പേരിൽ അറിയേണ്ടതാണ്.
Verse 44
|। तेषां प्रशमनं कार्य स्नान धूपमथाञ्जनम् | बलिकर्मोपहाराशक्ष् स्कन्दस्येज्याविशेषत:,स्नान, धूप, अज्जन, बलिकर्म, उपहार अर्पण तथा स्कन्ददेवकी विशेष पूजा करके इन स्कन्दग्रहोंकी शान्ति करनी चाहिये
അവയെ ശമിപ്പാൻ സ്നാനം, ധൂപം, അഞ്ജനം (രക്ഷാലേപം) എന്നിവ ചെയ്യണം; കൂടാതെ ബലികർമ്മവും ഉപഹാരങ്ങളും അർപ്പിക്കണം. പ്രത്യേകിച്ച് സ്കന്ദനു വിശേഷപൂജ നടത്തി ഈ ശാന്തി വരുത്തണം.
Verse 45
एवमभ्यर्चिता: सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम् आयुर्वीर्य च राजेन्द्र सम्यक्पूजानमस्कृता:
രാജേന്ദ്രാ! ഇങ്ങനെ യഥാവിധി പൂജിക്കപ്പെടുകയും നമസ്കാരങ്ങളാൽ ആദരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ, ആ ഗ്രഹങ്ങൾ എല്ലാം മനുഷ്യർക്കു മംഗളം നൽകുകയും ആയുസ്സും ബലവും പ്രദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യും.
Verse 46
ऊर्ध्व॑ तु षोडशाद् वर्षाद् ये भवन्ति ग्रहा नृणाम् । तानहं सम्प्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम्
ഇപ്പോൾ ഞാൻ മഹേശ്വരനെ നമസ്കരിച്ചു, പതിനാറാം വയസ്സിന് ശേഷം മനുഷ്യരെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന ആ ഗ്രഹങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിവരിക്കും.
Verse 47
यः पश्यति नरो देवान् जाग्रदू वा शयितोडपि वा । उन्माद्यति स तुक्षिप्रं तं तु देवग्रह॑ विदु:
ജാഗരത്തിലായാലും ശയനത്തിലായാലും ദേവന്മാരെ കാണുകയും ഉടൻ ഉന്മാദത്തിലാകുകയും ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യനെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന ആ ഗ്രഹത്തെ ജ്ഞാനികൾ ‘ദേവഗ്രഹം’ എന്നു അറിയുന്നു.
Verse 48
आसीनश्च शयानश्व यः पश्यति नरः पितृन् | उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयस्तु पितृग्रह:
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഇരിക്കുകയോ കിടക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന വേളയിൽ പിതൃന്മാരെ കാണാൻ തുടങ്ങുകയും ഉടൻ ഉന്മാദത്തിലാകുകയും ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യനെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന ആ ഗ്രഹം ‘പിതൃഗ്രഹം’ എന്നു അറിയണം।
Verse 49
अवमन्यति यः सिद्धान् क्रुद्धाश्नापि शपन्ति यम् । उन्माद्यति स तु क्षिप्र॑ ज्ञेयः सिद्धग्रहस्तु सः
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—സിദ്ധന്മാരെ അവമാനിക്കുന്നവനെ ക്രുദ്ധരായ സിദ്ധന്മാർ ശപിക്കുമ്പോൾ അവൻ ഉടൻ ഉന്മാദത്തിലാകുന്നു; അതിനെ ‘സിദ്ധഗ്രഹം’ എന്നു അറിയണം।
Verse 50
उपाघ्राति च यो गन्धान् रसांश्वापि पृथग्विधान् | उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयो राक्षसो ग्रह:
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഗന്ധങ്ങളെ മൂക്കിനാൽ തേടി, പലവിധ രസങ്ങളെ വേർതിരിച്ച് ആസ്വദിച്ച്, ഉടൻ ഉന്മാദം വരുത്തുന്ന പിടി ‘രാക്ഷസഗ്രഹം’ എന്നു അറിയണം।
Verse 51
जो विभिन्न सुगन्धोंको सूँघता तथा रसोंका आस्वादन करता है एवं तत्काल ही उन्मत्त हो उठता है, उसपर प्रभाव डालनेवाले ग्रहको 'राक्षसग्रह” जानना चाहिये ।।
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—വിവിധ സുഗന്ധങ്ങളെ മൂക്കിനാൽ തേടി, പലവിധ രസങ്ങളെ ആസ്വദിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ പെട്ടെന്ന് ഉന്മാദത്തിലാകുന്നവനെ പിടിക്കുന്ന പീഡ ‘രാക്ഷസഗ്രഹം’ എന്നു അറിയണം। അതുപോലെ ഭൂമിയിൽ ദിവ്യ ഗന്ധർവ്വർ ഏതു മനുഷ്യനിൽ പ്രവേശിച്ചാലും അവൻ ഉടൻ ഉന്മാദഗ്രസ്തനാകും; ആ പീഡ ‘ഗാന്ധർവ്വഗ്രഹം’ തന്നെയാണ്।
Verse 52
अधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचा: पुरुष॑ प्रति । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रह: पैशाच एव स:,जिस पुरुषपर सदा पिशाच चढ़े रहते हैं, वह भी शीघ्र पागल हो जाता है। अतः वह 'पिशाचग्रह' की ही बाधा है
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഏതു പുരുഷനിൽ പിശാചുകൾ നിത്യവും കയറിപ്പറ്റി ഇരിക്കുമോ, അവൻ ഉടൻ ഉന്മാദത്തിലാകുന്നു; അതിനാൽ ആ പീഡ ‘പൈശാചഗ്രഹം’ തന്നെയെന്ന് അറിയണം।
Verse 53
आविशन्ति च यं यक्षा: पुरुष कालपर्यये । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयो यक्षग्रहस्तु सः,कालक्रमसे जिस पुरुषमें यक्षोंका आवेश होता है, उसे भी पागल होते देर नहीं लगती। इसे 'यक्षग्रह' की बाधा जाननी चाहिये
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—കാലത്തിന്റെ ദുഷ്സന്ധിയിൽ യക്ഷന്മാർ ഒരാളിൽ പ്രവേശിച്ച് അവനെ പിടിച്ചെടുക്കുമ്പോൾ, അവൻ വേഗത്തിൽ ഉന്മാദത്തിലേക്ക് വീഴും. ഈ ബാധയെ ‘യക്ഷഗ്രഹം’—യക്ഷാവേശജന്യമായ പിടിത്തം—എന്ന് അറിയുക.
Verse 54
यस्य दोषै: प्रकुपितं चित्त मुह्मति देहिन: । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं साधनं तस्य शास्त्रत:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—വാതം, പിത്തം, കഫം എന്നീ ദോഷങ്ങൾ പ്രകോപിക്കുമ്പോൾ ദേഹിയുടെ ചിത്തം മയങ്ങി ബോധം നഷ്ടപ്പെടുന്നു; അപ്പോൾ അവൻ വേഗത്തിൽ ഉന്മാദത്തിലേക്ക് വീഴും. അതിനാൽ ശാസ്ത്രോക്ത വൈദ്യവിധിപ്രകാരം ഉടൻ ചികിത്സ നടത്തണം.
Verse 55
वैक्लव्याच्च भयाच्चैव घोराणां चापि दर्शनात् । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सान्त्वं तस्प तु साधनम्
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അസഹായത, ഭയം, ഭീകരദൃശ്യങ്ങളുടെ ദർശനം എന്നിവകൊണ്ടും ഒരാൾ വേഗത്തിൽ ഉന്മാദത്തിലേക്ക് വീഴും. അപ്പോൾ അവനുള്ള മാർഗം സാന്ത്വനമേ—മൃദുവചനങ്ങളാൽ ആശ്വസിപ്പിക്കൽ.
Verse 56
वश्चित् क्रीडितुकामो वै भोक्तुकामस्तथापर: । अभिकामस्तथैवान्य इत्येष त्रिविधो ग्रह:,कोई ग्रह क्रीडा-विनोदकी, कोई भोजनकी और कोई कामोपभोगकी इच्छा रखता है, इस प्रकार ग्रहोंकी प्रकृति तीन प्रकारकी है
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഒരു ഗ്രഹം കളി-വിനോദാഗ്രഹത്താൽ പ്രേരിതം; മറ്റൊന്ന് ഭോജനേച്ഛയാൽ; മറ്റൊന്ന് കാമഭോഗാസക്തിയാൽ. ഇങ്ങനെ ഗ്രഹം മൂന്നു തരമാണ്.
Verse 57
यावत् सप्ततिवर्षाणि भवन्त्येते ग्रहा नृणाम् । अतः: पर देहिनां तु ग्रहतुल्यो भवेज्ज्वर:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യന് എഴുപതു വയസ്സ് തികയുന്നതുവരെ ഈ ഗ്രഹങ്ങൾ അവനെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. അതിന് ശേഷം ദേഹികളിൽ ജ്വരം മുതലായ രോഗങ്ങളാണ് ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ പിടിച്ചെടുത്തു വേദനിപ്പിക്കുന്നത്.
Verse 58
अप्रकीर्णेन्द्रियं दान्तं शुचिं नित्यमतन्द्रितम् । आस्तिकं श्रद्धधानं च वर्जयन्ति सदा ग्रहा:
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ചിതറാത്തവനും, ദമിതനും, ശുചിയുമായും, നിത്യം ജാഗ്രതയോടെ ആലസ്യരഹിതനുമായും, ആസ്തികനും ശ്രദ്ധാവാനുമായും ഉള്ള മനുഷ്യനെ ഗ്രഹങ്ങൾ ഒരിക്കലും പീഡിപ്പിക്കുകയില്ല; അവനെ ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു।
Verse 59
इत्येष ते ग्रहोद्देशो मानुषाणां प्रकीर्तित: । न स्पृशन्ति ग्रहा भक्तान् नरान् देवं महेश्वरम्
രാജാവേ! ഇങ്ങനെ മനുഷ്യർക്കു സംഭവിക്കുന്ന ഗ്രഹപീഡകളുടെ സംക്ഷിപ്ത വിവരണം ഞാൻ പറഞ്ഞു. എന്നാൽ മഹേശ്വരദേവന്റെ ഭക്തരായ മനുഷ്യരെ ഈ ഗ്രഹങ്ങൾ സ്പർശിക്കുകയുമില്ല।
Verse 229
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें आंगिरसोपाख्यानके प्रसंगरें स्कन्दोपाख्यानसम्बन्धी दो सौ उनतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിന്റെ അന്തർഗതമായ മാർക്കണ്ഡേയ-സമാസ്യാപർവ്വത്തിൽ, ആംഗിരസോപാഖ്യാനപ്രസംഗത്തിലെ സ്കന്ദോപാഖ്യാനബന്ധമായ ഇരുനൂറ്റി ഇരുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 230
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आज्िरसे मनुष्यग्रहकथने त्रिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിൽ, മാർക്കണ്ഡേയ-സമാസ്യാപർവ്വത്തിന്റെ അന്തർഗതമായി, ആംഗിരസപ്രസംഗത്തിലെ ‘മനുഷ്യഗ്രഹ’ കഥനവിഷയക ഇരുനൂറ്റി മുപ്പതാം അധ്യായം।
Verse 386
ततो विलीनगर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते । जो गन्धर्वोकी माता है, वह गर्भिणी स्त्रीके गर्भभो लेकर चल देती है, जिससे उस मानवी स्त्रीका गर्भ विलीन हुआ देखा जाता है
അപ്പോൾ ആ മനുഷ്യസ്ത്രീ ഭൂമിയിൽ ഗർഭം ലയിച്ചവളായി—ഉദരം ശൂന്യമായവളായി കാണപ്പെടുന്നു।
Verse 396
उपनष्ट ततो गर्भ कथयन्ति मनीषिण: । जो अप्सराओंकी माता है, वह भी गर्भको पकड़ लेती है, जिससे बुद्धिमान् मनुष्य कहते हैं कि अमुक स्त्रीका गर्भ नष्ट हो गया
അപ്പോൾ അവർ പറയുന്നു—ഗർഭം നശിച്ചു. ജ്ഞാനികൾ ഇങ്ങനെ വിവരിക്കുന്നു—ഗർഭാശയം പിടിക്കപ്പെടുകയും ഗർഭധാരണം പരാജയപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ, ജനങ്ങൾ “ഈ സ്ത്രീയുടെ ഗർഭം നശിച്ചു” എന്നു നിഗമനം ചെയ്യുന്നു.
Verse 423
यावत् षोडश वर्षाणि शिशूनां हाशिवास्तत: । जैसे पुरुषोंमें भगवान् रुद्र श्रेष्ठ हैं
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—പതിനാറാം വയസ്സുവരെ ഈ (ഗ്രഹങ്ങൾ) കുട്ടികൾക്ക് അശുഭപ്രഭാവങ്ങളായി കരുതപ്പെടുന്നു. പുരുഷന്മാരിൽ ഭഗവാൻ രുദ്രൻ ശ്രേഷ്ഠനെന്നപോലെ, സ്ത്രീകളിൽ ആര്യാ പരമോത്തമയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ആര്യാ കുമാര കാർത്തികേയന്റെ ജനനി. ജനങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ഇഷ്ടസിദ്ധിക്കായി, മുൻപറഞ്ഞ ഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് അവളെ പൂജിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കുമാരനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഈ മഹാഗ്രഹങ്ങളെ ഞാൻ വിവരിച്ചു; കുട്ടി പതിനാറ് വയസ്സിലെത്തുന്നതുവരെ ഇവ അമംഗലകരമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
Frequently Asked Questions
Whether to treat an adversary’s public humiliation and capture as an opportunity for retaliation or as a moment requiring restraint, measured speech, and principled conduct toward petitioners seeking refuge.
Bhīma articulates consequence-based critique of adharmic behavior, while Yudhiṣṭhira emphasizes timely restraint and governance-minded speech—teaching that ethical authority is maintained by composure even when vindication seems available.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative-ethical exemplification, embedding its instruction in the consequences of conduct and in Yudhiṣṭhira’s regulation of speech and response.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.