Shloka 4736
Dharma-vyādha’s Analysis of Moral Decline and the Mahābhūta–Guṇa Schema (धर्मव्याधोपदेशः)
विश्रमेद् यत्र वै श्रान्त: पुरुषो5ध्वनि कर्शित: । उसके मार्ममें जलरहित शून्य आकाशमात्र है। वह देखनेमें बड़ा भयानक और दुर्गम है। वहाँ न तो वृक्षोंकी छाया है, न पानी है और न कोई ऐसा स्थान ही है जहाँ रास्तेका थका- माँदा जीव क्षणभर भी विश्राम कर सके
viśramed yatra vai śrāntaḥ puruṣo 'dhvani karśitaḥ |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—യാത്രാശ്രമത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച മനുഷ്യൻ വിശ്രമം ആഗ്രഹിക്കുന്ന തരത്തിലുള്ള സ്ഥലമാണത്. എന്നാൽ അവിടെ ജലം ഇല്ല—ആകാശംപോലെ ശൂന്യമായ വിശാലമായ വിസ്തൃതി മാത്രം. കാണാൻ ഭയാനകവും കടക്കാൻ ദുർഗമവും; വൃക്ഷഛായയില്ല, ജലമില്ല, വഴിശ്രമിച്ച ജീവി ഒരു ക്ഷണംപോലും നിൽക്കാൻ ഇടമില്ല.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage underscores the ethical and psychological reality of travel and exile: hardship strips away comforts, testing endurance and resolve. It highlights how the wilderness can become a moral proving-ground where perseverance and restraint are required when even basic refuge—shade, water, rest—is absent.
Vaiśampāyana describes a frightening, difficult stretch of terrain encountered in the forest context: a barren expanse lacking water and shelter, where a weary traveller finds no place to rest. The description intensifies the sense of danger and deprivation characteristic of the Vana Parva’s wilderness episodes.