Adhyaya 2
ब्राह्मणानुयात्रा—शौनकोपदेशः (Brāhmaṇas Follow into Exile and Śaunaka’s Instruction)
Upa-parva: Āraṇyaka-parva: Brāhmaṇa-Anuyāna and Śaunaka-Upadeśa (Forest Departure Discourse)
Vaiśaṃpāyana describes dawn preparations for forest departure, with brāhmaṇas preceding the party. Yudhiṣṭhira states their dispossession and the dangers of the wilderness, urging the brāhmaṇas to return to avoid hardship. The brāhmaṇas refuse, pledging loyalty and self-sufficiency; they offer spiritual support through japa, contemplation, and consoling narratives. Yudhiṣṭhira expresses shame at their potential suffering and condemns the agents of the kingdom’s seizure, yet clarifies that any desire for resources would be solely to maintain dependents. Śaunaka then delivers a systematic upadeśa: grief and fear overwhelm the unwise, not the discerning; mental suffering aggravates bodily suffering; attachment (sneha) is identified as the root of mental distress, generating desire, craving (tṛṣṇā), and the cycle of anxiety. Wealth is analyzed as a persistent source of fear and suffering through acquisition, protection, loss, and expenditure; contentment is framed as the highest ease. The discourse outlines an eightfold dharma path (ijyā, adhyayana, dāna, tapas, satya, kṣamā, dama, alobha), distinguishes orientations (pitṛyāna/devayāna), and recommends disciplined practice, culminating in counsel that Yudhiṣṭhira seek siddhi through tapas for sustaining the brāhmaṇas.
Chapter Arc: पुरवासियों के लौट जाने के बाद वन-प्रवेश की दहलीज़ पर खड़े पाण्डवों के सामने ब्राह्मणों का समूह आता है—और युधिष्ठिर पहली बार निर्वासन को केवल राजनैतिक हार नहीं, आत्म-शिक्षा का अवसर बनाकर बोलते हैं। → युधिष्ठिर अपने हृत-राज्य, हृत-श्री और हृत-सर्वस्व की स्थिति बताते हुए वन के भय—व्याल, सरीसृप, दोष-बहुलता—का स्मरण करते हैं; साथ ही मनुष्य के भीतर प्रतिदिन उगते शोक-भय के असंख्य ‘स्थान’ दिखाकर बताते हैं कि बाहरी वन से अधिक कठिन भीतर का वन है। → वैराग्य-उपदेश का शिखर: ‘मन के दुःख का मूल स्नेह (आसक्ति) है’—और संचय/धन-संग्रह को उपद्रव का कारण बताकर त्याग की घोषणा; फिर तप, शम और योग-सिद्धि की ओर निर्णायक मोड़—‘तपसा सिद्धिमन्विच्छ’—द्विजों के भरण-पोषण और आत्म-मनोरथ की सिद्धि हेतु। → युधिष्ठिर का निष्कर्ष स्थिर होता है: दुःख का उपचार बाह्य साधनों में नहीं, मन-निग्रह, आसक्ति-क्षय, और तप-योग में है; धर्मशील पुरुष के लिए ‘अनिहार्य’ (अनावश्यक) संचय त्याज्य है, और ब्राह्मण-सेवा/भरण का संकल्प तप के साथ जुड़ता है। → वन-जीवन की वास्तविक परीक्षा अभी शेष है—क्या यह वैराग्य-प्रतिज्ञा आने वाले संकटों, याचकों और वन के प्रलोभनों/भयों के बीच अक्षुण्ण रह पाएगी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें पुरवासियोंके लौटनेसे सम्बन्ध रखनेवाला पहला अध्याय पूरा हुआ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! രാത്രി കഴിഞ്ഞ് പ്രഭാതം ഉദിച്ചപ്പോൾ, ക്ഷീണമില്ലാത്ത പരാക്രമമുള്ള പാണ്ഡവർ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങി. അപ്പോൾ ഭിക്ഷയാൽ ജീവിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണർ അവരുടെ മുമ്പിൽ നിന്നു, കൂടെ പോകാൻ സന്നദ്ധരായി.
Verse 2
तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रिय:
അപ്പോൾ കുന്തീപുത്രനായ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ അവരോട് പറഞ്ഞു—“ബ്രാഹ്മണന്മാരേ! ഞങ്ങളുടെ സർവ്വസ്വവും കവർന്നെടുത്തു; രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടു; രാജലക്ഷ്മിയും അകന്നു. ഫലവും മൂലവും ലഘുവായ ധാന്യവും ആഹാരമാക്കി ജീവിക്കാമെന്ന് നിശ്ചയിച്ച് ദുഃഖത്തോടെ വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. വനം ദോഷങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതാണ്; അവിടെ പാമ്പ്, തേൾ മുതലായ അനവധി ഭയങ്കര ജീവികൾ ഉണ്ട്.”
Verse 3
फलमूलाशनाहारा वनं गच्छाम दु:ःखिता: । वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसूपम्
“ഫലവും മൂലവും ആഹാരമാക്കി ഞങ്ങൾ ദുഃഖത്തോടെ വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ആ വനമോ ദോഷങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞത്; അനവധി ക്രൂരമൃഗങ്ങളും സർപ്പാദി സരീസൃപങ്ങളും നിറഞ്ഞത്.”
Verse 4
परिक्लेशश्व वो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति । ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् । कि पुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टत:
“നിങ്ങൾ അവിടെ പോയാൽ തീർച്ചയായും വലിയ ക്ലേശം അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് വരുത്തുന്ന ദുഃഖം ദേവന്മാരെയും തകർക്കാം—എന്നെപ്പോലുള്ളവനെപ്പറ്റി പിന്നെ എന്തു പറയണം! അതിനാൽ, ഹേ വിപ്രന്മാരേ, ഇവിടെ നിന്നുതന്നെ മടങ്ങിപ്പോകുവിൻ; നിങ്ങൾക്കിഷ്ടമുള്ള സ്ഥലത്തേക്ക് പോകുവിൻ.”
Verse 5
ब्राह्मणा ऊचु गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यता: | ना्हस्यस्मान् परित्यक्तुं भक्तान् सद्धर्मदर्शिन:
ബ്രാഹ്മണർ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! നിങ്ങളെ ഏതു ഗതി കാത്തിരിക്കുന്നുവോ, അതിലേക്കു പോകാൻ ഞങ്ങളും സന്നദ്ധരാണ്. ഞങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ ഭക്തന്മാരാണ്, സദ്ധർമ്മം കാണുന്നവരാണ്; അതിനാൽ ഞങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്.”
Verse 6
अनुकम्पां हि भक्तेषु देवता हापि कुर्वते । विशेषतो ब्राह्म॒णेषु सदाचारावलम्बिषु,देवता भी अपने भक्तोंपर विशेषत: सदाचारपरायण ब्राह्मणोंपर तो अवश्य ही दया करते हैं
ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ ഭക്തന്മാരോടു കരുണ കാണിക്കുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് സദാചാരത്തെ ആശ്രയിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാരോടു അവർ തീർച്ചയായും അനുഗ്രഹം ചൊരിയുന്നു।
Verse 7
युधिछिर उवाच ममापि परमा भक्तित्रह्मणेषु सदा द्विजा: । सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! ബ്രാഹ്മണന്മാരോടു എനിക്കും സദാ പരമഭക്തിയുണ്ട്; എന്നാൽ സഹായസാധനങ്ങളുടെ ഈ പൂർണ്ണ തകർച്ച—സഹായവും വിഭവങ്ങളും നഷ്ടപ്പെടൽ—എന്നെ ക്ഷീണിപ്പിച്ച് ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിക്കുന്നു।
Verse 8
आहरेयुरिमे येडषपि फलमूलमधूनि च । त इमे शोकजेैर्दु:खैर्भ्रातरो मे विमोहिता:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഫലവും മൂലവും തേനും പോലുള്ള ആഹാരങ്ങൾ പോലും ശേഖരിച്ചു കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയുമായിരുന്നവർ, എന്റെ ആ സഹോദരന്മാരാണ് ശോകജന്യ ദുഃഖത്തിൽ മയങ്ങി വിസ്മൃതരായിരിക്കുന്നത്।
Verse 9
द्रौपद्या विप्रकर्षण राज्यापहरणेन च । दुःखार्दितानिमान् क्लेशैरनईहहं योक्तुमिहोत्सहे
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ദ്രൗപദിയുടെ അപമാനവും രാജ്യഹരണവും മൂലം ഇവർ ഇതിനകം തന്നെ ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതരാണ്; അതിനാൽ ഇവരെ ഇവിടെ കൂടുതൽ ക്ലേശങ്ങളിലേക്കു ബന്ധിപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല।
Verse 10
ब्राह्मणा ऊचु अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत् ते हृदि पार्थिव । स्वयमाह्त्य चान्नानि त्वानुयास्यथामहे वयम्
ബ്രാഹ്മണർ പറഞ്ഞു—ഹേ പാർത്ഥിവ! ഞങ്ങളുടെ പോഷണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത നിങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഉണ്ടാകരുത്. ഞങ്ങൾ തന്നെ അന്നാദികൾ സമ്പാദിച്ച് നിങ്ങളെ അനുഗമിക്കും।
Verse 11
अनुध्यानेन जप्येन विधास्याम: शिवं तव । कथाभिश्चाभिरम्याभि: सह रंस्थामहे वयम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ ക്ഷേമത്തെ നിരന്തരം ധ്യാനിച്ചും പവിത്രജപം ചെയ്തും ഞങ്ങൾ നിന്റെ മംഗളം സാധിപ്പിക്കും. മനോഹരമായ കഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, സന്തോഷത്തോടെ, നിനക്കൊപ്പം വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കും.
Verse 12
युधिछिर उवाच एवमेतन्न संदेहो रमे5हं सतत द्विजै: । न्यूनभावात् तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मन:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—അതെ, അങ്ങനെ തന്നെയാണ്; സംശയമില്ല. ഞാൻ എപ്പോഴും ദ്വിജന്മാരുടെ (ബ്രാഹ്മണരുടെ) സാന്നിധ്യത്തിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തുന്നു. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അഭാവം മൂലം, എന്റെ ആത്മാവിന്മേൽ തന്നെ ഒരു കുറ്റപ്പെടുത്തൽ—അപകീർത്തിയുടെ മുദ്രപോലെ—പതിയുന്നതായി തോന്നുന്നു.
Verse 13
कथं द्रक्ष्यामि व: सर्वान् स््वयमाहृतभोजनान् । मद्धक्त्या क्लिश्यतो<नर्हान् धिक् पापान् धृतराष्ट्रजान्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ എല്ലാവരും സ്വയം ആഹാരം കണ്ടെത്തി ഭക്ഷിക്കേണ്ടിവരുന്നത് ഞാൻ എങ്ങനെ കാണും? നിങ്ങൾ കഷ്ടം അനുഭവിക്കേണ്ടവരല്ല; എങ്കിലും എന്നോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ ഇത്തരമൊരു ക്ലേശം സഹിക്കുന്നു. ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ പാപപുത്രന്മാർക്ക് ധിക്കാരം!
Verse 14
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा स नृप: शोचन् निषसाद महीतले । तमध्यात्मरतो विद्वान् शौनको नाम वै द्विज:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ആ നൃപൻ യുധിഷ്ഠിരൻ നിശ്ശബ്ദനായി ഭൂമിയിൽ ഇരുന്നു. അപ്പോൾ ആത്മചിന്തയിൽ ലീനനായി, കർമയോഗവും സാംഖ്യയോഗവും—ഇരുവിധ ശാസ്ത്രവിവേചനത്തിലും നിപുണനായ—ശൗനകനെന്ന പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണൻ രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 15
योगे सांख्ये च कुशलो राजानमिदमत्रवीत्
യോഗത്തിലും സാംഖ്യത്തിലും നിപുണനായ ശൗനകനെന്ന ദ്വിജൻ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! കേൾക്കുക; യഥാർത്ഥമായതു തന്നെയാണ് ഞാൻ പറയുന്നത്.”
Verse 16
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्
ശോകത്തിനായിരം അവസരങ്ങളും ഭയത്തിനൂറ് അവസരങ്ങളും ഉണ്ട്. അവ ദിനംപ്രതി മൂഢനെ പിടിച്ചുലയ്ക്കുന്നു; പക്ഷേ പണ്ഡിതനെ കീഴടക്കുകയില്ല.
Verse 17
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु । श्रेयोधातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधा:,“अनेक दोषोंसे युक्त, ज्ञानविरुद्ध एवं कल्याणनाशक कर्मोमें आप-जैसे ज्ञानवान् पुरुष नहीं फँसते हैं
ജ്ഞാനത്തോട് വിരുദ്ധവും അനേകം ദോഷങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും ശ്രേയസ്സിനെ നശിപ്പിക്കുന്നതുമായ കർമങ്ങളിൽ നിങ്ങളുപോലെയുള്ള ബുദ്ധിമാന്മാർ കുടുങ്ങുകയില്ല.
Verse 18
अष्टाज्जां बुद्धिमाहुर्या सर्वाश्रेयोडभिघातिनीम् । श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन् सा त्वय्यवस्थिता
രാജാവേ! യോഗത്തിന്റെ അഷ്ടാംഗങ്ങളാൽ സമ്പന്നവും സർവ്വ അശ്രേയസ്സിനെയും തകർക്കുന്നതുമായ, ശ്രുതി-സ്മൃതി പഠനത്താൽ ദൃഢമായ ആ ഉത്തമ ബുദ്ധി നിനക്കുള്ളിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 19
अर्थकृच्छेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च । शारीरमानसैर्द:खैर्न सीदन्ति भवद्विधा:,“अर्थसंकट, दुस्तर दुःख तथा स्वजनोंपर आयी हुई विपत्तियोंमें आप-जैसे ज्ञानी शारीरिक और मानसिक दु:खोंसे पीडित नहीं होते
ധനകഷ്ടങ്ങളിലും കടക്കാൻ ദുഷ്കരമായ ദുരന്തങ്ങളിലും സ്വജനങ്ങൾക്ക് വന്ന വിപത്തുകളിലും—നിങ്ങളുപോലെയുള്ള ജ്ഞാനികൾ ശരീര-മനസ്സുകളുടെ ദുഃഖത്തിൽ തളരുകയില്ല.
Verse 20
श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा । आत्मव्यवस्थानकरा गीता: श्लोका महात्मना
ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കുക; ഞാൻ വിവരിക്കാം—പുരാതനകാലത്ത് മഹാത്മാവായ രാജാ ജനകൻ ആത്മാവിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന ശ്ലോകങ്ങൾ പാടിയതുപോലെ. ആ ശ്ലോകങ്ങളെയാണ് ഞാൻ പറയുന്നത്.
Verse 21
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् । तयोव्याससमासा भ्यां शमोपायमिमं शृणु,“सारा जगत् मानसिक और शारीरिक दु:खोंसे पीडित है। उन दोनों प्रकारके दुःखोंकी शान्तिका यह उपाय संक्षेप और विस्तारसे सुनिये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ലോകം മുഴുവൻ രണ്ടു തരത്തിലുള്ള ദുഃഖങ്ങളാൽ പീഡിതമാണ്—മനസ്സിൽ നിന്നുയരുന്നതും ശരീരത്തിൽ നിന്നുയരുന്നതും. ഇപ്പോൾ അവ രണ്ടിന്റെയും ശമനോപായം സംക്ഷേപത്തിലും വിപുലമായും കേൾക്കുക.
Verse 22
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छूमादिष्टविवर्जनात् । दुःखं चतुर्भि: शारीरं कारणै: सम्प्रवर्तते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രോഗം, അനിഷ്ടവസ്തുക്കളുടെ സമ്പർക്കം, അതിശ്രമം മൂലമുള്ള ക്ഷീണം, പ്രിയവസ്തുക്കളിൽ നിന്നുള്ള വേർപാട്—ഈ നാലു കാരണങ്ങളാൽ ശരീരദുഃഖം ഉളവാകുന്നു.
Verse 23
तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् । आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्धयेन तु
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ ആ കാരണങ്ങൾക്ക് യഥാസമയം പ്രതികാരം ചെയ്യുകയും അവയെ നിരന്തരം ചിന്തിച്ച് മനസ്സിനെ പീഡിപ്പിക്കാതിരിക്കുകയും—ഈ രണ്ടു ക്രിയായോഗങ്ങളാൽ ആധി (മാനസിക വ്യഥ)യും വ്യാധി (രോഗം)യും ശമിക്കുന്നു.
Verse 24
मतिमन्तो हातो वैद्या: शमं प्रागेव कुर्वते । मानसस्य प्रियाख्यानै: सम्भोगोपनयैर्नणाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അതുകൊണ്ട് ബുദ്ധിമാന്മാരും നിപുണരുമായ വൈദ്യർ ആദ്യം ശാന്തി വരുത്തുന്നു. പ്രിയവചനങ്ങൾ, മനോഹരമായ ആഖ്യാനങ്ങൾ, ഹിതകരമായ ഭോഗങ്ങളുടെ ഒരുക്കം എന്നിവയിലൂടെ അവർ ആദ്യം തന്നെ മനുഷ്യരുടെ മാനസദുഃഖം നീക്കുന്നു.
Verse 25
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते । अय:पिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— മനസ്സിൽ ദുഃഖം ഉയർന്നാൽ ശരീരവും അതിനാൽ ചൂടേറ്റ് വേദനിക്കുന്നു; ചൂടാക്കിയ ഇരുമ്പുകട്ട പാത്രത്തിലിട്ട വെള്ളം ചൂടാകുന്നതുപോലെ.
Verse 26
मानसं शमयेत् तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना | प्रशान्ते मानसे हास्य शारीरमुपशाम्यति
അതുകൊണ്ട് ജലത്താൽ അഗ്നിയെ ശമിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, സത്യജ്ഞാനത്താൽ മനസ്സിനെ ശമിപ്പിക്കണം. മനസ്സ് ശാന്തമായാൽ ശരീരത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്ന ദുഃഖവും ശമിക്കുന്നു.
Verse 27
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते । स्नेहात् तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മനസ്സിന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലം ‘സ്നേഹം’ അഥവാ ആസക്തിയാണെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. ആ ആസക്തിയാൽ ജീവൻ ചേർന്നു പിടിച്ച് ദുഃഖസംഗമത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു.
Verse 28
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च । शोकहर्षो तथा55यास: सर्व स्नेहात् प्रवर्तते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദുഃഖങ്ങളുടെ മൂലം ആസക്തിയാണ്; ഭയവും ആസക്തിയിൽ നിന്നുതന്നെ ജനിക്കുന്നു. ശോകം, ഹർഷം, ക്ലേശം—ഇവയൊക്കെയും ആസക്തിയിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
Verse 29
स्नेहाद भावो<नुरागश्न प्रजज्ञे विषये तथा । अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरु: स्मृत:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആസക്തിയിൽ നിന്ന് വിഷയങ്ങളോടുള്ള ‘ഭാവം’ (സ്ഥിരമായ ചായവ്)യും ‘അനുരാഗം’ (തീവ്രമായ മമത)യും ജനിക്കുന്നു. ഇവ രണ്ടും ശ്രേയസ്സിൽ നിന്ന് അകറ്റുന്നു; അവയിൽ ആദ്യത്തേതായ വിഷയങ്ങളോടുള്ള സ്ഥിരഭാവം തന്നെയാണ് കൂടുതൽ ഗുരുതരമായ അനർത്ഥകാരണമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്.
Verse 30
कोटराग्निर्यथाशेषं समूलं पादपं दहेत् धर्मार्थो तु तथाल्पो5पि रागदोषो विनाशयेत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മരത്തിന്റെ കൊള്ളയിൽ കത്തുന്ന അഗ്നി വേരോടുകൂടി മുഴുവൻ വൃക്ഷത്തെയും ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, രാഗദോഷത്തിൽ നിന്നുള്ള അല്പമായ ആസക്തി പോലും ധർമ്മവും അർത്ഥവും—ഇരുവരെയും നശിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 31
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे । विरागं भजते जनन््तुर्निर्विरो निरवग्रह:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വിഷയങ്ങൾ ലഭിക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ അവയെ വിട്ടുകളയുന്നവൻ യഥാർത്ഥ ത്യാഗിയല്ല; എന്നാൽ വിഷയങ്ങൾ ലഭ്യമായിരിക്കുമ്പോഴും അവയിലെ ദോഷം കണ്ടു ആസക്തി ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനാണ് സത്യത്യാഗി. അവൻ വൈരാഗ്യം പ്രാപിക്കുന്നു; ആരോടും വൈരം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അവൻ നിർവൈരനായി, ഗ്രഹണബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു.
Verse 32
तस्मात् स्नेहं न लिप्सेत मित्रेभ्यो धनसंचयात् । स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिवर्तयेत्
അതുകൊണ്ട് സുഹൃത്തുക്കളെയോ ധനസഞ്ചയത്തെയോ ആധാരമാക്കി ആസക്തി തേടരുത്. സ്വന്തം ദേഹാഭിമാനത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ആസക്തിയെ വിവേകജ്ഞാനത്താൽ തിരിച്ചു മാറ്റി നീക്കണം.
Verse 33
ज्ञानान्वितेषु युक्तेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु । न तेषु सज्जते स्नेह: पद्मपत्रेष्विवोदकम्
ജ്ഞാനസമ്പന്നരും യോഗനിഷ്ഠരുമായ ശാസ്ത്രജ്ഞരും ആത്മസംയമികളുമായവരിൽ ആസക്തി ഒട്ടിക്കിടക്കുകയില്ല—താമരയിലയിൽ വെള്ളം നില്ക്കാത്തതുപോലെ.
Verse 34
रागाभिभूत: पुरुष: कामेन परिकृष्यते । इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा विवर्धते
രാഗം കീഴടക്കിയ മനുഷ്യനെ കാമം തന്റെ വശത്തേക്ക് വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു. അപ്പോൾ അവനിൽ ഭോഗേച്ഛ ജനിക്കുന്നു; പിന്നെ തൃഷ്ണ കൂടുതൽ കൂടുതൽ വർധിക്കുന്നു.
Verse 35
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी स्मृता । अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी
തൃഷ്ണയാണ് എല്ലാ പാപങ്ങളിലും ഏറ്റവും പാപിഷ്ഠമെന്നും നിത്യം കലഹവും വ്യാകുലതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നതെന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അത് അധർമ്മത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നു; ഭീകരമായി പാപഫലബന്ധനത്തിൽ ബന്ധിക്കുന്നു.
Verse 36
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्य॑ति जीर्यत: । योडसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजत: सुखम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ദുർമതികൾക്കു ഉപേക്ഷിക്കുവാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായതും, ശരീരം ജീർണ്ണിച്ചാലും സ്വയം ജീർണ്ണമാകാത്തതും, പ്രാണാന്തക രോഗമെന്നു പറയപ്പെടുന്നതുമായ ആ തൃഷ്ണയെ യാർ ഉപേക്ഷിക്കുന്നുവോ, അവനേ സുഖം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 37
अनाइम्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानल:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ആ തൃഷ്ണ മനുഷ്യരുടെ ദേഹത്തിനകത്തു തന്നെ പാർക്കുന്നുവെങ്കിലും അതിന് ആദിയില്ല. യോനി ഇല്ലാതെ ഉദ്ഭവിച്ച അഗ്നിപോലെ അത് ജീവികളെ ദഹിപ്പിച്ച് നാശത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
Verse 38
यथैध: स्वसमुत्थेन वह्लिना नाशमृच्छति । तथाकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति
മരം തനിക്കുള്ളിൽ നിന്നുത്ഭവിച്ച അഗ്നിയാൽ കത്തിപ്പൊള്ളി നശിക്കുന്നതുപോലെ, ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവൻ ദേഹത്തോടൊപ്പം ജനിച്ച സഹജലോഭം കൊണ്ടുതന്നെ നശിക്കുന്നു.
Verse 39
राजत: सलिलादमन्नेश्षलोरत: स्वजनादपि । भयमर्थवतां नित्यं मृत्यो: प्राणभूतामिव,“धनवान् मनुष्योंको राजा, जल, अग्नि, चोर तथा स्वजनोंसे भी सदा उसी प्रकार भय बना रहता है, जैसे सब प्राणियोंको मृत्युसे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ധനമുള്ളവർക്കു രാജാവിൽ നിന്നുമും, വെള്ളത്തിൽ നിന്നുമും, അഗ്നിയിൽ നിന്നുമും, കള്ളന്മാരിൽ നിന്നുമും, സ്വന്തം ജനങ്ങളിൽ നിന്നുമും പോലും നിത്യഭയം ഉണ്ടാകുന്നു; പ്രാണധാരികൾക്ക് മരണഭയം എപ്പോഴും ഉള്ളതുപോലെ.
Verse 40
यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिश्रि: श्वापदैर्भुवि । भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ആകാശത്ത് പക്ഷികളും, ഭൂമിയിൽ ക്രൂരമൃഗങ്ങളും, വെള്ളത്തിൽ മീനുകളും മാംസക്കഷണം പിടിച്ചുപറിച്ച് തിന്നുന്നതുപോലെ, ധനവാനെയും എല്ലായിടത്തും ആളുകൾ നിരന്തരം കൊള്ളയടിക്കുന്നു.
Verse 41
अर्थ एव हि केषांचिदनर्थ भजते नृणाम् | अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नर:
ചില മനുഷ്യർക്കു ധനം തന്നെയാണ് അനർത്ഥത്തിന്റെ കാരണമാകുന്നത്; കാരണം ധനത്താൽ സിദ്ധിക്കുന്ന ഭോഗരൂപ ശ്രേയസ്സിൽ ആസക്തനായ മനുഷ്യൻ യഥാർത്ഥ കല്യാണം പ്രാപിക്കുകയില്ല.
Verse 42
तस्मादर्थागमा: सर्वे मनोमोहविवर्धना: । कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च
അതുകൊണ്ട് ധനം സമ്പാദിക്കുന്ന എല്ലാ മാർഗങ്ങളും മനസ്സിലെ മോഹം വർധിപ്പിക്കുന്നവയാണ്. കർപ്പണ്യം, ദർപ്പം-അഭിമാനം, ഭയം, ഉദ്വേഗം—ഇവയെല്ലാം ദേഹധാരികൾക്കുള്ള ധനജന്യ ദുഃഖങ്ങളാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
Verse 43
अर्थजानि विदु: प्राज्ञा: दुःखान्येतानि देहिनाम् । अर्थस्योत्पादने चैव पालने च तथा क्षये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇവയെല്ലാം ദേഹധാരികൾക്കു ധനത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന ദുഃഖങ്ങളാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു: ധനം സമ്പാദിക്കുന്നതിലും, അതിനെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നതിലും, പിന്നെയും അതിന്റെ നഷ്ടത്തിലും.
Verse 44
सहन्ति च महद् दु:खं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् । अर्था दु:खं परित्यक्तुं पालिताश्वैव शत्रव:
മനുഷ്യർ മഹാദുഃഖം സഹിക്കുന്നു; ധനത്തിന്റെ കാരണത്താൽ പരസ്പരം കൊല്ലാനും ഇടയാകുന്നു. ധനം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതും ദുഃഖകരം; അതിനെ കാത്തുപോറ്റിയാൽ അത് ശത്രുവിനെപ്പോലെ പെരുമാറും.
Verse 45
दुःखेन चाधिगम्यन्ते तस्मान्नाशं न चिन्तयेत् । असंतोषपरा मूढा: संतोष॑ यान्ति पण्डिता:
ധനം ദുഃഖത്തിലൂടെയേ ലഭിക്കൂ; അതിനാൽ അതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചു കുഴയരുത്, കാരണം ധനചിന്ത തന്നെ നാശത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. മൂഢർ എപ്പോഴും അസന്തോഷത്തിലാണ്; പണ്ഡിതർ സന്തോഷം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 46
अन्तो नास्ति पिपासाया: संतोष: परमं सुखम् | तस्मात् संतोषमेवेह परं पश्यन्ति पण्डिता:,“धनकी प्यास कभी बुझती नहीं है; अतः संतोष ही परम सुख है। इसीलिये ज्ञानीजन संतोषको ही सबसे उत्तम समझते हैं
തൃഷ്ണയ്ക്ക് അവസാനം ഇല്ല; സന്തോഷം തന്നെയാണ് പരമസുഖം. അതുകൊണ്ട് ഈ ലോകത്തിൽ ജ്ഞാനികൾ സന്തോഷത്തെയേ പരമശ്രേയസ്സായി കാണുന്നു.
Verse 47
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रत्नसंचय: । ऐश्वर्य प्रियसंवासो गृध्येत् तत्र न पण्डित:
യൗവനം, സൗന്ദര്യം, ജീവൻ, രത്നസഞ്ചയം, ഐശ്വര്യം, പ്രിയജനങ്ങളോടൊപ്പമുള്ള വാസം—ഇവയെല്ലാം അനിത്യം. അതിനാൽ പണ്ഡിതൻ അവയിൽ ലാഭലോഭത്തോടെ പിടിച്ചുനിൽക്കുകയില്ല.
Verse 48
त्यजेत संचयांस्तस्मात्तज्जान् क्लेशान् सहेत च | न हि संचयवान् कश्रिद् दृश्यते निरुपद्रव: । अतश्न धार्मिकै: पुंभिरनीहार्थ: प्रशस्पते
അതുകൊണ്ട് സമ്പത്ത് സഞ്ചയം ഉപേക്ഷിക്കണം; ഉപേക്ഷണത്തിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന ക്ലേശങ്ങൾ ക്ഷമയോടെ സഹിക്കണം. കാരണം സഞ്ചയം ഉള്ള ഒരാളെയും ഉപദ്രവരഹിതനായി കാണുന്നില്ല. അതിനാൽ ധാർമ്മികർ ലാഭലോഭമില്ലാത്ത—നീതിപൂർവ്വവും ദൈവയോഗത്താലും സ്വയം ലഭിക്കുന്ന ഉപജീവനത്തെയേ പ്രശംസിക്കുന്നു.
Verse 49
धर्मार्थ यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता । प्रक्षालनाद्धि पंकस्य श्रेयो न स्पर्शन॑ नृणाम्
ധർമ്മത്തിനായി ധനം തേടുന്നവനേക്കൂടി ധനലാലസ ഇല്ലാതിരിക്കുക തന്നെയാണ് ശ്രേയസ്. കാരണം ചെളി തേച്ചിട്ട് പിന്നെ കഴുകുന്നതിനെക്കാൾ, അതിനെ സ്പർശിക്കാതിരിക്കുക മനുഷ്യർക്കു മേന്മയുള്ളത്.
Verse 50
युधिष्ठिरैवं सर्वेषु न स्पृहां कर्तुमरहसि । धर्मेण यदि ते कार्य विमुक्तेच्छो भवार्थत:
യുധിഷ്ഠിരാ! ഇങ്ങനെ നിനക്ക് യാതൊരു വസ്തുവിനോടും ആഗ്രഹം വളർത്തുന്നത് യുക്തമല്ല. നിന്റെ ലക്ഷ്യം സത്യത്തിൽ ധർമ്മത്തിലൂടെയേ സിദ്ധിക്കേണ്ടതാണെങ്കിൽ, ഉള്ളിൽ നിന്നുതന്നെ ഇച്ഛാമുക്തനാകുക—ധനലാഭങ്ങളുടെ തൃഷ്ണ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്ക.
Verse 51
युधिछिर उवाच नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम । भरणार्थ तु विप्राणां ब्रह्मन् काडक्षे न लोभत:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഭോഗസുഖങ്ങളുടെ ലാലസ കൊണ്ടല്ല എനിക്ക് ധനം വേണമെന്ന ആഗ്രഹം. ബ്രാഹ്മണരുടെ ഭരണം-പോഷണം നടത്താനായി മാത്രമാണ് ഞാൻ വിഭവങ്ങൾ തേടുന്നത്; ലാഭലോഭം കൊണ്ടല്ല.
Verse 52
कथं हा[स्मद्विधो ब्रह्मन् वर्तमानो गृहाश्रमे । भरणं पालन चापि न कुर्यादनुयायिनाम्,विप्रवर! गृहस्थ-आश्रममें रहनेवाला मेरे-जैसा पुरुष अपने अनुयायियोंका भरण- पोषण भी न करे, यह कैसे उचित हो सकता है?
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ വിപ്രവരാ! ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ കഴിയുന്ന എന്നെപ്പോലൊരു മനുഷ്യൻ തന്റെ അനുയായികളുടെയും ആശ്രിതരുടെയും ഭരണം-പോഷണവും സംരക്ഷണവും ചെയ്യാതിരിക്കുക എങ്ങനെ യുക്തിയാകും?
Verse 53
संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव दृश्यते । तथैवापचमाने भ्य: प्रदेयं गृहमेधिना
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— പാകം ചെയ്യുന്ന ആഹാരത്തിൽ ദേവന്മാർക്കും പിതൃക്കൾക്കും മനുഷ്യർക്കും സർവ്വജീവികൾക്കും അവകാശപ്പെട്ട പങ്കുണ്ടെന്ന് വ്യക്തമാണ്. അതിനാൽ ഗൃഹസ്ഥധർമ്മം: സ്വയം പാചകം ചെയ്യാത്ത സന്ന്യാസി മുതലായവർക്ക് പാകം ചെയ്ത അന്നം നൽകണം.
Verse 54
तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनूता । सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन,आसनके लिये तृण (कुश), बैठनेके लिये स्थान, जल और चौथी मधुर वाणी, सत्पुरुषोंके घरमें इन चार वस्तुओंका अभाव कभी नहीं होता
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഇരിപ്പിനായി തൃണം (കുശ), ഇരിക്കാനുള്ള സ്ഥലം, വെള്ളം, നാലാമതായി മധുരവും സത്യവുമായ വാക്ക്— സദ്ജനങ്ങളുടെ വീട്ടിൽ ഇവ നാലും ഒരിക്കലും മുടങ്ങുകയില്ല.
Verse 55
देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् | तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ദുരിതത്തിലിരിക്കുന്നവന് ശയനം, നിൽക്കെയായി ക്ഷീണിച്ചവന് ആസനം, ദാഹിച്ചവന് വെള്ളം, വിശന്നവന് ഭക്ഷണം നൽകണം. ഇതാണ് കരുണയായി പ്രകടമാകുന്ന ധർമ്മത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള കടമ.
Verse 56
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद् वाचं दद्यात् सुभाषिताम् । उत्थाय चासन दद्यादेष धर्म: सनातन: । प्रत्युत्थायाभिगमन कुर्यानन््यायेन चार्चनम्
അതിഥി വീട്ടിലെത്തിയാൽ സ്നേഹപൂർണ്ണമായ ദൃഷ്ടിയാൽ അവനെ നോക്കുക, മനസ്സിൽ അവനോടു ശുഭഭാവം പുലർത്തുക, മധുരവും സുസംസ്കൃതവുമായ വാക്കുകൾ പറയുക, എഴുന്നേറ്റ് അവനു ഇരിപ്പിടം നൽകുക—ഇതാണ് ഗൃഹസ്ഥന്റെ സനാതനധർമ്മം. അതുകൊണ്ട് അതിഥി വരുന്നതു കണ്ടാൽ എഴുന്നേറ്റ് സ്വീകരിച്ച്, യഥോചിതമായ വിധത്തിൽ ന്യായമായി ആദരസത്കാരം നടത്തണം.
Verse 57
अग्निहोत्रमनड्वांश्व॒ ज्ञातयो5तिथिबान्धवा: । पुत्रा दाराश्च भृत्याश्व निर्दहेयुरपूजिता:
ഗൃഹസ്ഥൻ അഗ്നിഹോത്രം, കാളകൾ, ജ്ഞാതികൾ, അതിഥി-അഭ്യാഗതർ, ബന്ധു-ബാന്ധവർ, പുത്രൻ, ഭാര്യ, ഭൃത്യർ എന്നിവർക്കു യഥോചിതമായ ആദരസത്കാരം ചെയ്യാതിരുന്നാൽ, അപൂജിതരായി അവർ ക്രോധാഗ്നിയാൽ അവനെ ദഹിപ്പാൻ ഇടയാകും.
Verse 58
आत्मार्थ पाचयेन्नान्नं न वृथा घातयेत् पशून् । न च तत् स्वयमश्रीयाद् विधिवद् यन्न निर्वपेत्
സ്വന്തം കാര്യമാത്രം നോക്കി ആഹാരം പാകം ചെയ്യരുത്; വ്യർത്ഥമായി മൃഗങ്ങളെ കൊല്ലരുത്; വിധിപൂർവം ദേവതാദികൾക്കും യഥാർഹർക്കും അർപ്പിക്കാത്തതു സ്വയം ഭക്ഷിക്കയും അരുത്.
Verse 59
श्वभ्यश्न श्वपचेभ्यश्व वयोभ्यश्वावपेद् भुवि । वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातश्न॒ दीयते
നായകൾക്കും ശ്വപചർക്കും (ചാണ്ഡാലർക്കും) പക്ഷികൾക്കും വേണ്ടി ഭൂമിയിൽ ആഹാരം ഇടണം. ഇതാണ് ‘വൈശ്വദേവം’ എന്ന മഹായജ്ഞം; ഇത് പ്രഭാതത്തിലും സായാഹ്നത്തിലും അർപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 60
विघसाशी भवेत् तस्मान्नित्यं चामृतभोजन: । विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम्
അതുകൊണ്ട് ഗൃഹസ്ഥൻ നിത്യവും ‘വിഘസാശി’യും ‘അമൃതഭോജി’യും ആയിരിക്കണം. വീട്ടിലെ എല്ലാവരും ഭക്ഷിച്ചതിന് ശേഷം ശേഷിക്കുന്ന ആഹാരമാണ് ‘വിഘസം’; ബലി-വൈശ്വദേവാദി യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾക്കു ശേഷം ശേഷിക്കുന്നതിനെ ‘അമൃതം’ എന്നും പറയുന്നു.
Verse 61
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद् वाचं दद्याच्च सूनृताम् । अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञ: पठचदक्षिण:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—അതിഥിക്ക് കണ്ണുകളുടെ ദാനം നൽകണം (സ്നേഹവും ആദരവും നിറഞ്ഞ ദൃഷ്ടി), മനസ്സിന്റെ ദാനം നൽകണം (ഹിതചിന്തയും ശ്രദ്ധയും), കൂടാതെ ‘സൂനൃതാ’യായ വാക്ക് നൽകണം—സത്യം, പ്രിയം, ഹിതം എന്നിവയുള്ള വാക്ക്. അതിഥി പുറപ്പെടുമ്പോൾ കുറെ ദൂരം വരെ അനുഗമിക്കണം; അവൻ വീട്ടിൽ കഴിയുന്നിടത്തോളം സമീപത്ത് ഇരുന്ന് ശുശ്രൂഷ ചെയ്യണം. ഇതാണ് അഞ്ചുവിധ ദക്ഷിണകളാൽ സമ്പന്നമായ ‘അതിഥി-യജ്ഞം’.
Verse 62
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते | भ्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत्,जो गृहस्थ अपरिचित थके-माँदे पथिकको प्रसन्नतापूर्वक भोजन देता है, उसे महान् पुण्यफलकी प्राप्ति होती है
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—യാത്രാമാർഗത്തിൽ ഉള്ള ഗൃഹസ്ഥൻ, ക്ഷീണിച്ചും വഴിതെറ്റിയും തനിക്കറിയാത്ത യാത്രക്കാരന് അസഹിഷ്ണുതയില്ലാതെ സന്തോഷത്തോടെ അന്നം നൽകുകയാണെങ്കിൽ, അവന് മഹത്തായ പുണ്യഫലം ലഭിക്കും.
Verse 63
एवं यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे । तस्य धर्म परं प्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ കഴിയുമ്പോൾ ഇങ്ങനെ തന്നെ പെരുമാറി ഇത്തരത്തിലുള്ള ജീവിതവൃത്തി പാലിക്കുന്നവനു ഇതേ പരമധർമ്മമെന്ന് അവർ പറയുന്നു. ഹേ വിപ്ര, ഇതിൽ നിങ്ങളുടെ അഭിപ്രായം എന്ത്?
Verse 64
शौनक उवाच अहो बत महत् कष्ट विपरीतमिदं जगत् | येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति
ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—അയ്യോ! എത്ര വലിയ ദുഃഖം; ഈ ലോകം മറിച്ചായി തിരിഞ്ഞതുപോലെ തോന്നുന്നു. ഏതു പ്രവൃത്തിയിൽ സദ്ജനൻ ലജ്ജിക്കുന്നു, അതേ പ്രവൃത്തിയിലാണ് ദുഷ്ടൻ തൃപ്തി കണ്ടെത്തുന്നത്.
Verse 65
शिक्षोदरकृते<प्राज्ञ: करोति विघसं बहु | मोहरागवशाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुग:
മോഹവും രാഗവും പിടിച്ചടക്കി, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളുടെ വശംപെട്ട് അവയെ പിന്തുടരുന്ന അപ്രാജ്ഞൻ, തന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും ഉദരത്തിന്റെയും തൃപ്തിക്കായി പലവിധ ഭോഗസാമഗ്രികൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു; അവയെ യജ്ഞാവശേഷമായ ‘വിഘസ’ എന്നപോലെ കരുതുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 66
हियते बुध्यमानो5पि नरो हारिभिरिन्द्रियै: । विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुदभ्रान्तैरिव सारथि:
വിവേകമുള്ള മനുഷ്യനും മനസ്സിനെ കവർന്നെടുക്കുന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ വലിപ്പിൽ വിഷയഭോഗങ്ങളിലേക്കു വലിക്കപ്പെടുന്നു. ആ നിമിഷം അവന്റെ ബോധം മയങ്ങിപ്പോകുന്നു—അടക്കമില്ലാത്ത ദുഷ്ടകുതിരകൾ സാരഥിയെ ശരിയായ വഴിയിൽ നിന്ന് വലിച്ചിഴച്ച് കുപഥത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവന്റെ അവസ്ഥയും അതുതന്നെ.
Verse 67
षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा । तदा प्रादुर्भवत्येषां पूर्वसंकल्पजं मन:
മനസ്സോടുകൂടിയ ആറു ഇന്ദ്രിയങ്ങളും തത്തത്ത വിഷയങ്ങളിലേക്കു നീങ്ങുമ്പോൾ, മുൻസങ്കൽപ്പത്തിൽ നിന്നുയർന്ന വാസനകളനുസരിച്ച് മനസ്സ് ഉയർന്നു കലങ്ങിത്തുടങ്ങുന്നു.
Verse 68
मनो यस्येन्द्रियस्पेह विषयान् याति सेवितुम् | तस्यौत्सुक्यं सम्भवति प्रवृत्तिश्नोपजायते
ആരുടെ മനസ്സ് ഇന്ദ്രിയസ്പൃഹയാൽ വിഷയങ്ങളെ അനുഭവിക്കാനായി പോകുന്നുവോ, അവനിൽ ആ വിഷയങ്ങളോടുള്ള ഉത്സുകത ജനിക്കുന്നു; പിന്നെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അവയുടെ ഭോഗത്തിൽ പ്രവൃത്തമാകുന്നു.
Verse 69
ततः संकल्पबीजेन कामेन विषयेषुभि: । विद्धः पतति लोभाग्नौ ज्योतिर्लोभात् पतड़वत्
അതിനുശേഷം, സങ്കൽപ്പമെന്ന വിത്തിൽ നിന്നുയർന്ന കാമം കൊണ്ടും വിഷയങ്ങളെന്ന അമ്പുകളാൽ കുത്തേറ്റും മനുഷ്യൻ ലോഭത്തിന്റെ അഗ്നിയിൽ വീഴുന്നു—പ്രകാശലോഭത്തിൽ പാറ്റ തീയിൽ പതിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 70
ततो विहारैराहारैमोहितश्न यथेप्सया । महामोहे सुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते,इसके बाद इच्छानुसार आहार-विहारसे मोहित हो महामोहमय सुखमें निमग्न रहकर वह मनुष्य अपने आत्माके ज्ञानसे वंचित हो जाता है
അതിനുശേഷം ഇഷ്ടാനുസൃതമായ ആഹാര-വിഹാരങ്ങളിൽ മയങ്ങി അവൻ മോഹിതനാകുന്നു; മഹാമോഹജന്യമായ സുഖത്തിൽ മുങ്ങിയവൻ ആത്മസത്യത്തെ ഉണർന്ന് അറിയുന്നില്ല.
Verse 71
एवं पतति संसारे तासु तास्विह योनिषु । अविद्याकर्मतृष्णाभि भ्राम्यमाणो5थ चक्रवत्,इस प्रकार अविद्या, कर्म और तृष्णाद्वारा चक्रकी भाँति भ्रमण करता हुआ मनुष्य संसारकी विभिन्न योनियोंमें गिरता है
ഇങ്ങനെ അവിദ്യ, കര്മ്മം, തൃഷ്ണ എന്നിവയാല് ചക്രംപോലെ ചുറ്റിക്കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന മനുഷ്യന് സംസാരത്തില് പല പല യോനികളിലേക്കും വീണ്ടും വീണ്ടും വീഴുന്നു.
Verse 72
ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते । जले भुवि तथा55काशे जायमान: पुन: पुन:,फिर तो ब्रह्मासे लेकर तृणपर्यन्त सभी प्राणियोंमें तथा जल, भूमि और आकाशमें वह मनुष्य बारंबार जन्म लेकर चक्कर लगाता रहता है
അവന് ബ്രഹ്മാവില്നിന്ന് തൃണംവരെ എല്ലാ ജീവികളിലും, ജലത്തിലും ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും, വീണ്ടും വീണ്ടും ജന്മമെടുത്ത് ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു.
Verse 73
अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु । ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जना:
ഇത് അവിവേകികളുടെ ഗതിയാണ്; ഇനി വിവേകികളുടെ ഗതിയും എന്നില്നിന്ന് കേള്ക്കുക—ശ്രേയസ്കരമായ ധര്മ്മത്തില് നിരതരായി, മോക്ഷത്തില് നിരന്തരം ആസക്തരായവര്.
Verse 74
तदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च । तस्माद् धर्मानिमान् सर्वान् नाभिमानात् समाचरेत्
ഇതുതന്നെ വേദവചനം—“കര്മ്മം ചെയ്യുക” എന്നും “കര്മ്മം ത്യജിക്കുക” എന്നും; അതിനാല് ഇനി പറയപ്പെടുന്ന ഈ എല്ലാ ധര്മ്മങ്ങളും അഹങ്കാരമില്ലാതെ അനുഷ്ഠിക്കണം.
Verse 75
इज्याध्ययनदानानि तप: सत्यं क्षमा दम: । अलोभ इति मार्गो<यं धर्मस्याष्टविध: स्मृत:,यज्ञ, अध्ययन, दान, तप, सत्य, क्षमा, मन और इन्द्रियोंका संयम तथा लोभका परित्याग--ये धर्मके आठ मार्ग हैं
ഇജ്യ (യജ്ഞം), അധ്യയനം, ദാനം, തപസ്, സത്യം, ക്ഷമ, ദമം (മനോഇന്ദ്രിയസംയമം), അലോഭം—ഇവയാണ് ധര്മ്മത്തിന്റെ അഷ്ടവിധ മാര്ഗമെന്ന് സ്മൃതം പറയുന്നു.
Verse 76
अत्र पूर्वक्षतुर्वर्ग: पितृयाणपथे स्थित: । कर्तव्यमिति यत् कार्य नाभिमानात् समाचरेत्
ഇവിടെ മുമ്പ് പറഞ്ഞ നാലുതരം ധർമ്മങ്ങൾ പിതൃയാനപഥത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അതായത് അവയെ ഫലാകാംക്ഷയോടെ അനുഷ്ഠിച്ചാൽ പിതൃയാനമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ നയിക്കും. എന്നാൽ അഗ്നിഹോത്രം, സന്ധ്യോപാസന മുതലായ നിത്യകർതവ്യകർമ്മങ്ങൾ, അഭിമാനം ഉപേക്ഷിച്ച്, കർത്തവ്യബുദ്ധിയാൽ മാത്രം ആചരിക്കണം.
Verse 77
उत्तरो देवयानस्तु सद्धिराचरित: सदा । अष्ट ड्रेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत्
ഉന്നതമായ പഥം ദേവയാനമാണ്; സദ്ജനങ്ങൾ അതിനെ നിത്യവും ആചരിക്കുന്നു. അഷ്ടാംഗങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായ ആ മാർഗ്ഗത്തിലൂടെ അന്തഃകരണത്തെ ശുദ്ധീകരിച്ച്, കർത്തൃത്വാഭിമാനം വിട്ട് കർത്തവ്യകർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കണം.
Verse 78
सम्यक्संकल्पसंबन्धात् सम्यक् चेन्द्रियनिग्रहात् । सम्यग्व्रतविशेषाच्च सम्यक् च गुरुसेवनात्
സങ്കൽപത്തെ ശരിയായി ഒരേയൊരു ലക്ഷ്യത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതാൽ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ യഥാവിധി നിയന്ത്രിക്കുന്നതാൽ, അഹിംസ മുതലായ പ്രത്യേക വ്രതങ്ങൾ നന്നായി പാലിക്കുന്നതാൽ, ഗുരുവിനെ ഭക്തിയോടെ സേവിക്കുന്നതാൽ—മനുഷ്യൻ പരമകല്യാണത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു.
Verse 79
सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक् चाध्ययनागमात् | सम्यक्कर्मोपसंन्यासात् सम्यक् चित्तनिरोधनात्
യോഗസാധനയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ആഹാര-വിഹാരനിയമം ശരിയായി പാലിക്കുന്നതാൽ, വേദാദി ശാസ്ത്രങ്ങൾ യഥാവിധി പഠിച്ച് ആഗമജ്ഞാനം നേടുന്നതാൽ, കർമങ്ങളുടെ സമ്യക് ഉപസംന്യാസം—അഥവാ ഭഗവദർപ്പണഭാവത്തോടെ സമർപ്പിച്ച് വിട്ടുകളയൽ—നടത്തുന്നതാൽ, ചിത്തത്തെ സമ്യക് നിരോധിക്കുന്നതാൽ മനുഷ്യൻ പരമകല്യാണം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 80
एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषव: । रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्य देवता गता:
സംസാരത്തെ ജയിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനികൾ ഇപ്രകാരം തന്നെ രാഗദ്വേഷങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തരായി കർമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. ഈ ശാസനകൾ പാലിച്ചതിനാലാണ് ദേവന്മാരും ഐശ്വര്യവും ദിവ്യസമൃദ്ധിയും പ്രാപിച്ചത്.
Verse 81
रुद्रा: साध्यास्तथा55दित्या वसवो5थ तथाश्रिनौ । योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमा:,रुद्र, साध्य, आदित्य, वसु तथा दोनों अश्विनीकुमार योगजनित ऐश्वर्यसे युक्त होकर इन प्रजाजनोंका धारण-पोषण करते हैं
രുദ്രന്മാർ, സാധ്യന്മാർ, ആദിത്യന്മാർ, വസുക്കൾ, അതുപോലെ ആ രണ്ടു അശ്വിനീകുമാരന്മാർ—യോഗജനിത ഐശ്വര്യത്തോടെ സംയുക്തരായി—ഈ പ്രജകളെ ധരിച്ചു പോഷിക്കുന്നു.
Verse 82
तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् | तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत
ഹേ കൗന്തേയ! നീയും സമൃദ്ധമായ ശമം (അന്തര്ശാന്തി) ദൃഢമായി ആശ്രയിച്ച്, തപസ്സിലൂടെ സിദ്ധിയും, കൂടാതെ യോഗസിദ്ധിയും നേടുവാൻ പരിശ്രമിക്ക, ഹേ ഭാരത।
Verse 83
पितृमातृमयी सिद्धि: प्राप्ता कर्ममयी च ते । तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै
കർമ്മത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന, പിതൃ-മാതൃമയമായ (ഇഹ-പരലോകഹിതകരമായ) സിദ്ധി നിനക്കു ലഭിച്ചുകഴിഞ്ഞു. ഇനി തപസ്സിലൂടെ, ദ്വിജന്മാരുടെ (ബ്രാഹ്മണരുടെ) ഭരണം-പോഷണം സാധ്യമാക്കുന്ന ആ സിദ്ധിയെ അന്വേഷിക്ക.
Verse 84
सिद्धा हि यद् यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहात् तस्मात्तप: समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम्
സിദ്ധന്മാർ തപസ്സിന്റെ അനുഗ്രഹബലത്തിൽ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം സാധിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ തപസ്സിനെ ആശ്രയിച്ച് നിന്റെ ഹൃദയാഭിലാഷം പൂർത്തിയാക്കുക.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira faces a duty-conflict between accepting devoted brāhmaṇas as companions and preventing their foreseeable hardship in the wilderness, balancing compassion, responsibility for dependents, and the ethics of burdening others.
Sorrow is managed by diagnosing its cognitive root: attachment (sneha) generates desire and craving (tṛṣṇā), which amplify fear and suffering; knowledge, restraint, and contentment stabilize the mind, thereby easing both mental and bodily distress.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is prescriptive: it frames tapas and disciplined conduct as pragmatic and soteriologically aligned means to sustain dependents and to prevent grief from governing ethical judgment.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.