Shloka 19
मधुकैटभवधोपाख्यानम्
The Account of the Slaying of Madhu and Kaiṭabha
पुत्रदारविनाशो>त्र ज्ञातीनां सुह्दामपि । परेष्वायत्तताकृच्छूं कि नु दुःखतरं तत:,अपनी आँखोंके सामने स्त्री और पुत्रोंकी मृत्यु होती है। भाई-बन्धु आदि जातिके लोगों और सुहृदोंका सदाके लिये वियोग हो जाता है तथा जीवन-निर्वाहके लिये दूसरोंके अधीन रहकर उनके तिरस्कारका कष्ट भोगना पड़ता है। इससे बढ़कर महान् दुःख और क्या हो सकता है?
putradāravināśo ’tra jñātīnāṃ suhṛdām api | pareṣv āyattatā kṛcchraṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ ||
ബകൻ പറഞ്ഞു—ഇവിടെ സ്വന്തം കണ്ണിന് മുന്നിൽ തന്നെ ഭാര്യയും പുത്രന്മാരും നശിക്കുന്നത് കാണേണ്ടിവരും; ബന്ധുക്കളും പ്രിയ സുഹൃത്തുക്കളും പോലും ശാശ്വതമായി വേർപിരിയുന്നു. വെറും ഉപജീവനത്തിനായി മറ്റുള്ളവരെ ആശ്രയിച്ച് കഷ്ടവും അപമാനവും സഹിക്കണം—ഇതിലേറെ ദുഃഖം എന്തുണ്ട്?
बक उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a hierarchy of human suffering: the loss of immediate family, permanent separation from one’s support network, and the degrading hardship of living in dependence on others. It implicitly warns that social and economic vulnerability can compound grief, making self-reliance and protection of family/community central ethical concerns.
Baka is speaking about the extremity of misery experienced when one’s household is destroyed and one is forced into a dependent life among others, facing contempt. The statement functions as a lament and a rhetorical question to emphasize that such compounded losses represent the peak of worldly दुःख (sorrow).