Adhyaya 182
Brāhmaṇa-māhātmya: Tārkṣya’s instruction on tapas, satya, and svadharma (Chapter 182)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Brahmaṇa-māhātmya (Didactic episode on the excellence of Brāhmaṇas and tapas)
Vaiśaṃpāyana reports that the Pāṇḍavas request Mārkaṇḍeya to describe the excellence of foremost brāhmaṇas. The narrative introduces a Haihaya prince engaged in hunting who, mistaking an ascetic for game, strikes him down in the forest. Distressed and remorseful, the prince reports the incident to Haihaya rulers, who become despondent upon learning a root-and-fruit-eating muni has been harmed. Seeking to identify the ascetic, they proceed to the āśrama of the sage Tārkṣya (also addressed with the epithet Parapuraṃjaya). After being received, they decline honors, stating they are unworthy due to the wrongdoing of having harmed a brāhmaṇa. Tārkṣya asks how and where the brāhmaṇa was killed and invites them to witness the force of his tapas. When the party cannot locate the ascetic’s body, Tārkṣya identifies the slain brāhmaṇa as his own son, endowed with ascetic power, and the group expresses astonishment at his restoration to life. In response to their inquiry, Tārkṣya states that death does not prevail over such practitioners because they adhere to truth, maintain svadharma, speak for brāhmaṇas’ welfare, avoid misconduct, and uphold hospitality and proper care for dependents. He concludes that this is only a brief account, instructs them to depart without fear of sin, and the kings return home satisfied after honoring the great sage.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्नों से संतुष्ट सर्प-रूपधारी नहुष का कठोर बंधन ढीला पड़ता है—भीम अभी भी जकड़ा है, पर उत्तरों की ज्योति से मुक्ति का द्वार खुल चुका है। → युधिष्ठिर दान, सत्य, अहिंसा, प्रिय-वचन और धर्म-निष्ठा के गुरुत्व-लाघव पर सूक्ष्म प्रश्न उठाते हैं; नहुष मन-बुद्धि के भेद, विषय-भोग और मोक्ष-साधन की दार्शनिक व्याख्या देकर परीक्षा को और कठिन बना देता है। → नहुष निर्णायक रूप से धर्म-मार्ग का सार रखता है—पात्र को दान, सत्य-वचन, प्रिय-वचन और अहिंसा-निरति से स्वर्ग-गति; और मन-बुद्धि के विवेक से जीव का बंधन/मोक्ष—युधिष्ठिर की प्रज्ञा इस कसौटी पर खरी उतरती है। → नहुष युधिष्ठिर के उत्तरों से तृप्त होकर भीम को छोड़ देता है; ब्राह्मण-श्रेष्ठ भीम के साहस/उतावलेपन को धिक्कारते हुए पाण्डव-हित की सीख देते हैं; भीम को भय-मुक्त देखकर पाण्डव हर्ष से भर उठते हैं।
Shlokas
Verse 1
हि () हि २ 7 एकाशीरत्याधिकशततमो< ध्याय: युधिष्ठटिरद्वारा अपने प्रश्नोंका उचित उत्तर पाकर संतुष्ट हुए सर्परूपधारी नहुषका भीमसेनको छोड़ देना तथा युधिष्ठटिरके साथ वार्तालाप करनेके प्रभावसे सर्पयोनिसे मुक्त होकर स्वर्ग जाना युधिछिर उवाच भवानेतादृशो लोके वेदवेदाड़पारग: । ब्रूहि कि कुर्वतः कर्म भवेद् गतिरनुत्तमा
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പൂർണ്ണമായി അറിഞ്ഞവൻ; ലോകത്ത് അത്തരം കീർത്തിയുമുണ്ട്. പറയുക: ഏത് കർമം എങ്ങനെ ആചരിച്ചാൽ മനുഷ്യന് അനുത്തമമായ പരമഗതി ലഭിക്കും?
Verse 2
सर्प उवाच पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत । अहिंसानिरत: स्वर्ग गच्छेदिति मतिर्मम
സർപ്പം പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! എന്റെ അഭിപ്രായം ഇതാണ്: യോഗ്യനായ പാത്രത്തിന് ദാനം നൽകി, പ്രിയവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു, സത്യം ഉച്ചരിച്ചു, അഹിംസയിൽ നിരതനായി നിന്നാൽ മനുഷ്യൻ സ്വർഗ്ഗം—അഥവാ ഉത്തമഗതി—പ്രാപിക്കും.
Verse 3
युधिछिर उवाच दानाद् वा सर्प सत्याद् वा किमतो गुरु दृश्यते । अहिंसाप्रिययोश्वैव गुरुलाघवमुच्यताम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നാഗരാജാ! ദാനവും സത്യവും—ഇവയിൽ ഏതാണ് കൂടുതൽ ഗുരുത്വമുള്ളതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്? അതുപോലെ അഹിംസയും പ്രിയഭാഷണവും—ഇവയിൽ ഏതാണ് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ളത്, ഏതാണ് കുറവ്? പറയുക.
Verse 4
सर्प उवाच दानं च सत्य॑ तत्त्वं वा अहिंसा प्रियमेव च । एषां कार्यगरीयस्त्वाद् दृश्यते गुरुलाघवम्
സർപ്പം പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ദാനം, സത്യ-തത്ത്വം, അഹിംസ, പ്രിയഭാഷണം—ഇവയുടെ ഗുരുത്വവും ലഘുത്വവും കാര്യത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം അനുസരിച്ചാണ് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്.
Verse 5
कस्माच्चिद् दानयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते । सत्यवाक्याच्च राजेन्द्र किंचिद् दानं विशिष्यते,राजेन्द्र! किसी दानसे सत्यका ही महत्त्व बढ़ जाता है और कोई-कोई दान ही सत्यभाषणसे अधिक महत्त्व रखता है
സർപ്പം പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! ചില ദാനമാർഗങ്ങളിൽ സത്യമേ പരമമായി വിശിഷ്ടമാകുന്നു; എന്നാൽ ചിലിടങ്ങളിൽ സത്യവചനത്തേക്കാൾ പോലും ചില ദാനങ്ങളുടെ പുണ്യം മേലായെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു।
Verse 6
एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते । अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते
അതുപോലെ, മഹേഷ്വാസനായ രാജാവേ! ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രിയവചനത്തേക്കാൾ അഹിംസയുടെ ഗൗരവം മേലായി കാണപ്പെടുന്നു; മറ്റുചിലിടങ്ങളിൽ അഹിംസയെക്കാൾ പോലും പ്രിയഭാഷണത്തിന്റെ മഹത്ത്വം ഉയർന്നതായി കരുതപ്പെടുന്നു।
Verse 7
एवमेतद् भवेद् राजन् कायपिक्षमनन्तरम् | यदभिप्रेतमन्यत् ते ब्रूहि यावद् ब्रवीम्यहम्
രാജാവേ! ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ്—ഗൗരവമോ ലഘുത്വമോ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നത് കാര്യത്തിന്റെയും സാഹചര്യത്തിന്റെയും ആവശ്യത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ്. ഇനി നിനക്ക് മറ്റെന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ ചോദിക്കൂ; ഞാൻ യഥാശക്തി പറയും।
Verse 8
युधिछिर उवाच कथं स्वर्गे गति: सर्प कर्मणां च फल ध्रुवम् अशरीरस्य दृश्येत प्रब्रूहि विषयांश्व मे
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സർപ്പമേ! മനുഷ്യന് സ്വർഗ്ഗഗതി എങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു? കർമ്മങ്ങളുടെ ഉറച്ച ഫലം എങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു? കൂടാതെ ദേഹാഭിമാനമറ്റ ‘അശരീരി’യുടെ ഗതി എങ്ങനെ ദൃശ്യമാകുന്നു? ഈ വിഷയങ്ങൾ എനിക്ക് വ്യക്തമായി പറഞ്ഞുതരിക।
Verse 9
सर्प उवाच तिस्रो वै गतयो राजन् परिदृष्टा: स्वकर्मभि: । मानुषं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्चव तत् त्रिधा
സർപ്പം പറഞ്ഞു—രാജാവേ! സ്വകർമ്മങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ജീവികൾക്ക് മൂന്നു ഗതികൾ കാണപ്പെടുന്നു—സ്വർഗ്ഗലോകവാസം, മനുഷ്യയോണിയിൽ ജനനം, 그리고 തിര്യക്-യോണിയിൽ (മൃഗപക്ഷി മുതലായ) ജനനം. ഇതുതന്നെ കർമ്മനിർണ്ണീതമായ ത്രിവിധ ഗതി।
Verse 10
तत्र वै मानुषाल्लोकाद् दानादिभिरतन्द्रित: । अहिंसार्थसमायुक्तै: कारणै: स्वर्गमश्लुते
മനുഷ്യലോകത്തിൽ ആലസ്യവും പ്രമാദവും ഉപേക്ഷിച്ച്, അഹിംസയുടെ ലക്ഷ്യത്തോട് യുക്തനായി ദാനാദി ശുഭകർമ്മങ്ങളിൽ അപ്രമത്തനായി നിലകൊള്ളുന്നവൻ, ആ പുണ്യകാരണങ്ങളാൽ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 11
विपरीतैश्व राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत् । तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषज्षात्र वक्ष्यते
രാജേന്ദ്രാ! കാരണങ്ങൾ വിപരീതമായാൽ വീണ്ടും മനുഷ്യയോനിയിലും ജന്മം സംഭവിക്കും; അതുപോലെ, താതാ, തിര്യക്യോനിയിൽ—പശുപക്ഷ്യാദികളിലും. ഇവിടെ തിര്യക്യോനിജന്മത്തിന്റെ പ്രത്യേക കാരണവും ഞാൻ പറയുന്നു—കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, ഹിംസ എന്നിവയിൽ ആസക്തനായി മനുഷ്യധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ഭ്രഷ്ടനായി, മനുഷ്യനാകാനുള്ള യോഗ്യത തന്നെ നഷ്ടപ്പെടുത്തിയവൻ പശുപക്ഷ്യാദി യോനികളിൽ ജന്മം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 12
कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालो भसमन्वित: । मनुष्यत्वात् परिभ्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते
കാമക്രോധങ്ങളാൽ യുക്തനായി, ഹിംസാലോഭങ്ങളാൽ സമന്വിതനായി, മനുഷ്യത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ഭ്രഷ്ടനായവൻ തിര്യക്യോനിയിൽ ജന്മം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 13
तिर्यग्योन्या: पृथग्भावो मनुष्यार्थे विधीयते । गवादिशभ्यस्तथाश्रेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते
തിര്യക്യോനിയിൽ നിന്ന് വേർപെടൽ മനുഷ്യസ്ഥിതി പ്രാപിക്കുവാൻ വിധിക്കപ്പെട്ടതാണ്. കൂടാതെ, പശു മുതലായവയും അശ്വം മുതലായവയും ആ അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മോചിതരായി ദേവത്വം വരെ പ്രാപിക്കുന്നതും കാണപ്പെടുന്നു।
Verse 14
सो<यमेता गतीस्तात जनन््तुश्चरति कार्यवान् । नित्ये महति चात्मानमवस्थापयते द्विज:
താതാ! പ്രയോജനബദ്ധനായി ഈ ജീവി ഈ ഗതികളിലൂടെയേ സഞ്ചരിക്കുകയുള്ളൂ. എന്നാൽ കർമ്മഫലത്തിൽ ആസക്തിയില്ലാത്ത ദ്വിജൻ തന്റെ ആത്മാവിനെ നിത്യമായ മഹത്തായ പരബ്രഹ്മത്തിൽ ദൃഢമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു।
Verse 15
जातो जातश्न बलवद् भुड्क्ते चात्मा स देहवान् । फलार्थस्तात निष्पृक्त: प्रजापालनभावन:
സർപ്പം പറഞ്ഞു—വീണ്ടും വീണ്ടും ജന്മമെടുക്കുന്ന ദേഹധാരി ആത്മാവ് തന്റെ വാസനാബലത്താൽ കർമ്മഫലങ്ങളെ പുനഃപുനഃ അനുഭവിക്കുന്നു. താതാ! ഫലാർത്ഥം നോക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ദേഹാഭിമാനിയായ ജീവൻ പരവശനായി വീണ്ടും വീണ്ടും ജന്മമെടുത്തു ദുഃഖസുഖങ്ങൾ ഭോഗിക്കുന്നു. എന്നാൽ താതാ! കർമ്മഫലത്തിൽ ആസക്തിയില്ലാത്തതും പ്രജകളുടെ പാലന-രക്ഷാഭാവനയിൽ നിഷ്ഠയുള്ളതുമായ ദ്വിജൻ തന്റെ ആത്മാവിനെ നിത്യ പരബ്രഹ്മ പരമാത്മാവിൽ ദൃഢമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Verse 16
युधिछिर उवाच शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयो: । तस्याधिष्ठानमव्यग्रो ब्रूहि सर्प यथातथम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സർപ്പമേ! ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, അതുപോലെ രസംയും ഗന്ധവും—ഇവയുടെ അധിഷ്ഠാനം എന്ത്? അവ്യഗ്രചിത്തനായി യഥാർത്ഥം പോലെ തന്നെ പറയുക.
Verse 17
कि न गृह्नाति विषयान् युगपच्च महामते । एतावदुच्यतां चोक्तं सर्व पन्नगसत्तम
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാമതേ! അവൻ വിഷയങ്ങളെ ഒരേ സമയം എന്തുകൊണ്ട് ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല? ഇത്ര മാത്രം പറയുക. ഹേ പന്നഗശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങൾ എല്ലാം പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞല്ലോ.
Verse 18
महामते! पन्नगश्रेष्ठ! मन विषयोंका एक ही साथ ग्रहण क्यों नहीं करता? इन उपर्युक्त सब बातोंको बताइये ।।
സർപ്പം പറഞ്ഞു—ആയുഷ്മാനേ! ദേഹത്തെ ആശ്രയിക്കുകയും കരണമുകൾ (ഇന്ദ്രിയ-മനസ് മുതലായവ) അധിഷ്ഠിതമാകുകയും ചെയ്യുന്ന ‘ആത്മ’ എന്ന ദ്രവ്യമാണ് യഥാവിധി നാനാവിധ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നത്.
Verse 19
ज्ञान चैवात्र बुद्धिश्न मनश्न भरतर्षभ | तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे,भरतश्रेष्ठ! ज्ञान, बुद्धि और मन--ये ही शरीरमें उसके करण समझो
സർപ്പം പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതവൃഷഭാ! ജ്ഞാനം, ബുദ്ധി, മനസ്—ഇവയാണ് ഇവിടെ അവന്റെ കരണമുകൾ. ഭോഗാനുഭവത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാനത്തിൽ ഇവ തന്നെയാണ് ഉപകരണങ്ങൾ എന്നു എന്നിൽ നിന്ന് ഗ്രഹിക്ക.
Verse 20
मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान् | विषयायतनस्थो हि भूतात्मा क्षेत्रमास्थित:
സർപ്പം പറഞ്ഞു—വത്സാ! പഞ്ചഭൂതങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ഈ ദേഹക്ഷേത്രത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ജീവാത്മാവ് മനസ്സിലൂടെ ക്രമമായി ഈ വിഷയങ്ങളിലേക്കു നീങ്ങി അവയെ അനുഭവിക്കുന്നു.
Verse 21
तत्र चापि नरव्यात्र मनो जन्तोर्विधीयते । तस्माद् युगपदत्रास्य ग्रहणं नोपपद्यते
നരവ്യാഘ്രാ! ഭോഗസമയത്ത് ജീവിയുടെ മനസ് (ബുദ്ധിയുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ) ഒരൊറ്റ വിഷയത്തിലേക്കു തന്നെ നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഒരേസമയം പല വിഷയങ്ങളും ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയുകയില്ല.
Verse 22
स आत्मा पुरुषव्याप्र भ्रुवोरन्तरमाश्रित: । बुद्धि द्रव्येषु सूजति विविधेषु परावराम्,पुरुषसिंह! वही आत्मा दोनों भौंहोंके बीच स्थित होकर उत्तम-अधम बुद्धिको भिन्न- भिन्न द्रव्योंकी ओर प्रेरित करता है
പുരുഷവ്യാഘ്രാ! അതേ ആത്മാവ് ഭ്രൂകളുടെ മദ്ധ്യേ വസിച്ച്, ബുദ്ധിയെ വിവിധ വസ്തുക്കളിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുകയും ഉത്തമ-അധമമായ വിവേചനം പലവിധമായി ഉളവാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 23
बुद्धेरुत्तरकाला च वेदना दृश्यते बुध: । एष वै राजशार्दूल विधि: क्षेत्रज्ञभावन:
ബുദ്ധിയുടെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഉത്തരകാലത്തിലും ജ്ഞാനികൾ ഒരു സൂക്ഷ്മമായ ബോധം കാണുന്നു. രാജശാർദൂലാ! ഇതുതന്നെ ക്ഷേത്രജ്ഞാത്മാവിനെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന മാർഗമാണ്.
Verse 24
युधिछ्िर उवाच मनसश्नापि बुद्धेश्न ब्रूहि मे लक्षणं परम् । एतदथध्यात्मविदुषां परं कार्य विधीयते
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സർപ്പമേ! മനസ്സിന്റെയും ബുദ്ധിയുടെയും പരമ ലക്ഷണങ്ങൾ എനിക്കു പറയുക. അധ്യാത്മവിദ്യയിൽ പണ്ഡിതർക്കു ഇവ അറിയുക പരമ കർത്തവ്യമെന്നു വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 25
सर्प उवाच बुद्धिरात्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते । तदश्रिता हि संजैषा बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत्
സർപ്പം പറഞ്ഞു—താതാ! ബുദ്ധി ആത്മാവിനെ അനുഗമിക്കുന്നു; അപ്രതീക്ഷിതമായ ഒരു പ്രേരണയാൽ അത് പ്രവർത്തനത്തിലാകുന്നു. ആത്മാവിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന ‘ബുദ്ധി’ എന്ന ഈ ശക്തി साधകനെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്ന അന്വേഷണമാകുന്നു. അതിനാൽ അന്തർലീനമായ ചൈതന്യതത്ത്വത്തെ ആശ്രയിച്ചുകൊണ്ടാണ് ബുദ്ധി വിഷയങ്ങളിലേക്കു തിരിഞ്ഞ് പ്രവർത്തനാരംഭം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.
Verse 26
बुद्धिरुत्पद्यते कार्यान््मनस्तूत्पन्नमेव हि । बुद्धे्गुणविधानेन मनस्तद्गुणवद् भवेत्
സർപ്പം പറഞ്ഞു—കർമ്മങ്ങളുടെ സംബന്ധത്തിൽ ബുദ്ധി പ്രകടമാകുന്നു; എന്നാൽ മനസ്സ് മുൻപേ തന്നെ നിലവിലുണ്ട്. ബുദ്ധിയുടെ ഗുണനിർണ്ണയം—അഥവാ ജ്ഞാന-വിവേകശക്തിയുടെ പ്രഭാവം—മൂലം മനസ്സും അതേ ശേഷി കൈവരിച്ച് ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെ ഗ്രഹിക്കാൻ യോഗ്യമാകുന്നു. അതിനാൽ ബുദ്ധി പ്രവർത്തനാരംഭത്തിൽ വ്യക്തമാകുന്നു; മനസ്സ് നിത്യപ്രകടമാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
Verse 27
एतदू् विशेषणं तात मनोबुद्धयोर्यदन्तरम् । त्वमप्यत्राभिसम्बुद्ध:ः कथं वा मन्यते भवान्
സർപ്പം പറഞ്ഞു—താതാ! മനസ്സിനും ബുദ്ധിക്കും ഇടയിലെ വ്യത്യാസം തന്നെയാണ് അവയുടെ പ്രത്യേക ലക്ഷണം. നീയും ഈ വിഷയത്തിൽ സുസ്പഷ്ടബോധമുള്ളവൻ; അതിനാൽ ഭവാൻ എന്താണ് കരുതുന്നത്?
Verse 28
युधिछिर उवाच अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव । विदितं वेदितव्यं ते कस्मात् समनुपृच्छसि
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—അഹോ, ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! നിന്റെ ബുദ്ധി സത്യമായും ശുഭവും ഉത്തമവും ആകുന്നു. അറിയേണ്ടത് നീ ഇതിനകം അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; പിന്നെ എന്നോടെന്തിന് ചോദിക്കുന്നു?
Verse 29
सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत् स्वर्गवासिनम् | एवमद्धुतकर्माणमिति मे संशयो महान्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—നീ സർവ്വജ്ഞനും സ്വർഗ്ഗവാസിയും ആയിരുന്നല്ലോ; പിന്നെ മോഹം നിന്നെ എങ്ങനെ പിടികൂടി? നീ അത്ഭുതകരമായ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തവൻ. ഇതാണ് എനിക്ക് വലിയ സംശയം—നീ എങ്ങനെ അത്തരം ഭ്രമത്തിലേക്ക് വീണു (ബ്രാഹ്മണരെ അപമാനിക്കുന്നത്ര)?
Verse 30
सर्प उवाच सुप्रज्ञममपि चेच्छूरमृद्धिमोहयते नरम् | वर्तमान: सुखे सर्वो मुह्मतीति मतिर्मम
സർപ്പം പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഈ ധനസമ്പത്ത് മഹാബുദ്ധിമാനെയും ശൂരനെയും പോലും മോഹിപ്പിക്കുന്നു. എന്റെ വിശ്വാസം ഇതാണ്—സുഖഭോഗത്തിൽ മുങ്ങിയ എല്ലാവരും മോഹഗ്രസ്തരാകുന്നു.
Verse 31
सो>हमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर । पतित: प्रतिसम्बुद्धस्त्वां तु सम्बोधयाम्यहम्
യുധിഷ്ഠിരാ! അതുപോലെ ഞാനും ഐശ്വര്യമോഹത്തിൽ അഹങ്കാരമത്തനായി വീണുപോയി. വീഴ്ച കഴിഞ്ഞശേഷം മാത്രമാണ് എനിക്ക് ബോധം വന്നത്. അതിനാൽ ആ വീഴ്ചയിലൂടെ ഉണർന്ന ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിന്നെ ജാഗ്രതപ്പെടുത്തുന്നു.
Verse 32
कृतं कार्य महाराज त्वया मम परंतप । क्षीण:शाप: सुकृच्छो मे त्वया सम्भाष्य साधुना
പരന്തപ മഹാരാജാവേ! ഇന്ന് നീ എന്റെ വലിയൊരു കാര്യം സാധിപ്പിച്ചു. നിന്നുപോലെയുള്ള സദ്പുരുഷനോടു സംഭാഷിച്ചതിനാൽ എന്റെ അത്യന്തം ദുഃഖകരമായ ശാപം ക്ഷയിച്ച് അവസാനിച്ചു.
Verse 33
अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन् पुरा । अभिमानेन मत्त: सन् कंचिन्नान्यमचिन्तयम्
പണ്ടുകാലത്ത് ഞാൻ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ കയറി സ്വർഗത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചിരുന്നു. അപ്പോൾ അഹങ്കാരമത്തനായി ഞാൻ മറ്റാരെയും പരിഗണിച്ചില്ല.
Verse 34
ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगा: । करान् मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिन:
ബ്രഹ്മർഷികൾ, ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, പന്നഗങ്ങൾ—ത്രിലോകത്തിൽ വസിക്കുന്ന എല്ലാവരും എനിക്ക് കര (കാണിക/നികുതി) അർപ്പിച്ചിരുന്നു.
Verse 35
चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते । तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि-दृष्टेबलं मम,राजन! उन दिनों मैं जिस प्राणीकी ओर आँख उठाकर देखता था, उसका तेज तत्काल हर लेता था। यह थी मेरी दृष्टिकी शक्ति
സർപ്പം പറഞ്ഞു—ഹേ ഭൂമിപതേ! ഞാൻ കണ്ണുകളാൽ ഏത് ജീവിയെയെങ്കിലും നോക്കിയാൽ, അവന്റെ തേജസ്സും പ്രാണബലവും ഞാൻ ഉടൻ കവർന്നെടുക്കുമായിരുന്നു. രാജാവേ, അതായിരുന്നു എന്റെ ദൃഷ്ടിബലത്തിന്റെ ശക്തി.
Verse 36
ब्रह्मर्षणां सहस्नं हि उवाह शिबिकां मम | स मामपनयो राजन् भ्रंशयामास वै श्रिय:,हजारों ही ब्रह्मर्षि मेरी पालकी ढोते थे। महाराज! मेरे इसी अत्याचारने मुझे स्वर्गकी राज्यलक्ष्मीसे भ्रष्ट कर दिया
സർപ്പം പറഞ്ഞു—ആയിരം ബ്രഹ്മർഷിമാർ എന്റെ ശിബിക (പല്ലക്ക്) വഹിച്ചു. രാജാവേ, ആ പീഡനകൃത്യം തന്നെയാണ് എന്നെ സ്വർഗീയ രാജലക്ഷ്മിയിലും ഐശ്വര്യത്തിലും നിന്ന് വീഴ്ത്തിയത്.
Verse 37
तत्र हागस्त्य: पादेन वहन् स्पृष्टो मया मुनि: । अगस्त्येन ततो<स्म्युक्त: सर्पस्त्वं च भवेति ह
സർപ്പം പറഞ്ഞു—സ്വർഗത്തിൽ മുനിവരൻ അഗസ്ത്യൻ എന്റെ ശിബിക വഹിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കെ, ഞാൻ പാദത്തോടെ അദ്ദേഹത്തെ അടിച്ചു. അതിനാൽ അഗസ്ത്യൻ എന്നെ ശപിച്ചു—“നീ തീർച്ചയായും സർപ്പമാകും.”
Verse 38
ततस्तस्माद् विमानाग्र्यात् प्रच्युतश्ष्युतलक्षण: । प्रपतन् बुबुधे55त्मानं व्याली भूतमधोमुखम् । आयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति
അവൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞ ഉടനെ എന്റെ രാജചിഹ്നങ്ങൾ എല്ലാം അപ്രത്യക്ഷമായി. ഞാൻ ആ ശ്രേഷ്ഠ വിമാനം വിട്ട് താഴേക്ക് വീണു. വീഴുമ്പോൾ തന്നെ—ഞാൻ സർപ്പമായി മാറി തലകീഴായി പതിക്കുന്നു എന്ന് അറിഞ്ഞു. ശാപം അവസാനിക്കണമെന്നു കരുതി ഞാൻ ആ ബ്രാഹ്മണ ബ്രഹ്മർഷിയോട് ശരണം അപേക്ഷിച്ചു.
Verse 39
सर्प उवाच प्रमादात् सम्प्रमूढस्य भगवन् क्षन्तुमर्हसि । ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वित:
സർപ്പം പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! അശ്രദ്ധ മൂലം ഞാൻ മോഹഗ്രസ്തനായി; അതിനാലാണ് ഈ കുറ്റം എന്നിൽ നിന്നുണ്ടായത്. ദയവായി ക്ഷമിക്കണം. അപ്പോൾ ഞാൻ വീഴുന്നത് കണ്ട ആ മഹർഷി കരുണയോടെ പറഞ്ഞു—
Verse 40
युधिष्ठिरो धर्मराज: शापात् त्वां मोक्षयिष्यति । अभिमानस्य घोरस्य पापस्य च नराधिप
സർപ്പം പറഞ്ഞു—ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ നിന്നെ ഈ ശാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കും. നരാധിപാ! നിന്റെ ഭീകരമായ അഹങ്കാരത്തിന്റെയും പാപത്തിന്റെയും ഫലം ക്ഷയിച്ചാൽ, നീ വീണ്ടും നിന്റെ പുണ്യഫലം പ്രാപിക്കും.
Verse 41
फले क्षीणे महाराज फल पुण्यमवाप्स्यसि । ततो मे विस्मयो जातस्तद् दृष्टवा तपसो बलम्
മഹാരാജാ! നിന്റെ ദുഷ്കർമ്മഫലം ക്ഷയിച്ചാൽ നീ മുൻസഞ്ചിത പുണ്യഫലം വീണ്ടും പ്രാപിക്കും. അത് കണ്ടപ്പോൾ തപസ്സിന്റെ മഹാബലത്തിൽ എനിക്ക് അത്ഭുതം തോന്നി.
Verse 42
ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाहमचूचुदम् । सत्यं दमस्तपो दानमहिंसा धर्मनित्यता
അവന്റെ ബ്രഹ്മജ്ഞാനവും യഥാർത്ഥ ബ്രാഹ്മണത്വവും കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ അത്ഭുതപ്പെട്ടു; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ വിഷയത്തിൽ ആദ്യം നിന്നോടു ചോദിച്ചത്. രാജാവേ! സത്യം, ഇന്ദ്രിയസംയമനം, തപസ്സ്, ദാനം, അഹിംസ, ധർമ്മനിഷ്ഠ—ഇവയാണ് മനുഷ്യരെ സിദ്ധിയിലേക്കു നയിക്കുന്ന ഗുണങ്ങൾ; ജന്മമോ വംശമോ അല്ല.
Verse 43
साथकानि सदा पुंसां न जातिर्न कुलं नूप । अरिष्ट एष ते भ्राता भीमसेनो महाबल: । स्वस्ति ते5स्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुन:
രാജാവേ! മനുഷ്യന്റെ പരമസാധകങ്ങൾ എപ്പോഴും ഗുണങ്ങളാണ്; ജാതിയോ വംശമോ അല്ല. ഇതാ നിന്റെ മഹാബലവാൻ സഹോദരൻ ഭീമസേനൻ—സുരക്ഷിതനും അക്ഷതനും. മഹാരാജാ! നിനക്ക് മംഗളം; ഇനി ഞാൻ വീണ്ടും സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
Verse 44
(स चायं पुरुषव्यात्र काल: पुण्य उपागतः । तदस्मात् कारणात् पार्थ कार्य मम महत् कृतम् ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പുരുഷവ്യാഘ്രനായ പാർഥാ! നിന്റെ ശുഭാഗമനത്താൽ തന്നെയാണ് ഈ പുണ്യകാലം വന്നെത്തിയത്; അതുകൊണ്ട് നീ എന്റെ മഹത്തായ കാര്യം സാധിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ തന്നെയേ, ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിക്കുന്ന ഉത്തമമായ ദിവ്യവിമാനം മഹാവേഗത്തോടെ അവിടെ ഇറങ്ങി വന്നു. ഇങ്ങനെ യുധിഷ്ഠിരനോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, രാജാവ് നഹുഷൻ സർപ്പദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് ദീപ്തമായ ദിവ്യരൂപം ധരിച്ചു, വീണ്ടും സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 45
युधिष्ठिरो5पि धर्मात्मा क्रात्रा भीमेन संगत: । धौम्येन सहित: श्रीमानाश्रमं पुनरागमत्,धर्मात्मा युधिष्ठिर भी भाई भीमसेनसे मिलकर उनके और धौम्य मुनिके साथ फिर अपने आश्रमपर लौट आये
ധർമ്മാത്മാവായ യുധിഷ്ഠിരനും സഹോദരൻ ഭീമസേനനെ കണ്ടുമുട്ടി, ധൗമ്യ മുനിയോടുകൂടെ, വീണ്ടും ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവന്നു।
Verse 46
ततो द्विजेभ्य: सर्वेभ्य: समेतेभ्यो यथातथम् | कथयामास तत् सर्व धर्मराजो युधिष्ठटिर:,तब धर्मराज युधिष्छिरने वहाँ एकत्र हुए सब ब्राह्मणोंको भीमसेनके सर्पके चंगुलसे छूटनेका वह सारा वृत्तान्त कह सुनाया
അതിനുശേഷം ധർമ്മരാജനായ യുധിഷ്ഠിരൻ അവിടെ കൂടിയിരുന്ന എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും, സംഭവിച്ചതുപോലെ തന്നേ, ഭീമസേനൻ സർപ്പത്തിന്റെ പിടിയിൽ നിന്ന് മോചിതനായ മുഴുവൻ വൃത്താന്തവും പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു।
Verse 47
तच्छुत्वा ते द्विजा: सर्वे भ्रातरश्नास्य ते त्रयः । आसन सुत्रीडिता राजन् द्रौपदी च यशस्विनी,राजन! यह सुनकर सब ब्राह्मण, उनके तीनों भाई और यशस्विनी द्रौपदी सब-के-सब बड़े लज्जित हुए
രാജാവേ! അത് കേട്ടപ്പോൾ ആ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരും, അവന്റെ മൂന്നു സഹോദരന്മാരും, യശസ്വിനിയായ ദ്രൗപദിയും—എല്ലാവരും ലജ്ജയും വ്യഥയും കൊണ്ട് മർദിതരായി।
Verse 48
ते तु सर्वे द्विजश्रेष्ठाःपाण्डवानां हितेप्सया | मैवमित्यब्रुवन् भीम॑ गर्हयन्तो5स्य साहसम्
അപ്പോൾ പാണ്ഡവരുടെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിച്ച ആ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാർ ഭീമന്റെ അതിസാഹസത്തെ കുറ്റപ്പെടുത്തി—“ഇനി ഒരിക്കലും ഇങ്ങനെ ചെയ്യരുത്” എന്നു പറഞ്ഞു।
Verse 49
पाण्डवास्तु भयान्मुक्तं प्रेक्ष्य भीम॑ महाबलम् | हर्षमाहारयांचक्रुविजहुश्न मुदा युता:,पाण्डवलोग महाबली भीमसेनको भयसे मुक्त हुआ देख हर्षसे उललसित हो उठे और प्रसन्नतापूर्वक वहाँ विचरने लगे
മഹാബലനായ ഭീമൻ ഭയത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായതായി കണ്ട പാണ്ഡവർ ഹർഷത്തോടെ നിറഞ്ഞു; അവർ ആനന്ദത്തോടെ ഉല്ലസിച്ചു, വീണ്ടും അവിടെ സന്തോഷത്തോടെ സഞ്ചരിച്ചു।
Verse 181
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि भीममोचने एकाशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിനകത്തെ ആജഗരപർവത്തിൽ ഭീമന്റെ മോചന-പ്രസംഗമായ നൂറ്റി എൺപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഈ ഉപസംഹാരം അധ്യായത്തിലെ ഉപദേശവും കഥാപ്രവാഹവും പൂർത്തിയാക്കി, ശരിയായ ബോധവും ധാർമ്മികാചരണവും വഴി അപകടത്തിൽ നിന്ന് വിമോചനത്തിലേക്കുള്ള നീക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
A ruler’s party confronts the ethical consequences of accidental violence against an ascetic and must decide how to respond—through denial, fear, or accountable repair by seeking sage authority and acknowledging fault.
The chapter teaches that disciplined truthfulness, adherence to svadharma, and constructive speech oriented to communal welfare—paired with hospitality and non-malicious conduct—are portrayed as the foundations of moral resilience.
No formal phalaśruti is stated; however, the conclusion functions as a pragmatic assurance: the sage declares the account sufficient ‘in brief’ and tells the rulers to depart without fear of pāpa, emphasizing ethical correction and restored confidence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.