Shloka 23
Arjuna meets the Lokapālas, is tested by Indra, and is led to Amarāvatī for astra-śikṣā
Indraloka-gamana
“तात! पूर्व दिशामें मेरूपर ही भगवान् नारायणका स्थान सुशोभित हो रहा है, जहाँ सम्पूर्ण भूतोंके स्वामी तथा सबके उपादान कारण स्वयंभू भगवान् विष्णु अपने उत्कृष्ट तेजसे सम्पूर्ण भूतोंको प्रकाशित करते हुए विराजमान होते हैं। वहाँ यत्नशील ज्ञानी महात्माओंकी ही पहुँच हो सकती है। उस नारायणधाममें ब्रह्मर्षियोंकी भी गति नहीं है। फिर महर्षि तो वहाँ जा ही कैसे सकते हैं। पाण्डुनन्दन! सम्पूर्ण ज्योतिर्मय पदार्थ भगवान्के निकट जाकर अपना तेज खो बैठते हैं--उनमें पूर्ववत् प्रकाश नहीं रह जाता ॥| २०-- २२ |। स्वयं प्रभुरचिन्त्यात्मा तत्र ह्यतिविराजते । यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम्,'साक्षात् अचिन्त्यस्वरूप भगवान् विष्णु ही वहाँ विराजित होते हैं। यत्नशील महात्मा भक्तिके प्रभावसे वहाँ भगवान् नारायणको प्राप्त होते हैं
vaiśampāyana uvāca | tāta! pūrva-diśi merau eva bhagavato nārāyaṇasya sthānaṃ suśobhitaṃ bhavati, yatra sarva-bhūta-svāmin sarvopādāna-kāraṇaḥ svayaṃbhūḥ bhagavān viṣṇuḥ sva-uttama-tejasā sarvāṇi bhūtāni prakāśayan virājate | tatra yatnaśīlā jñāninaḥ mahātmāna eva gantum arhanti | tasmin nārāyaṇa-dhāmni brahmarṣīṇām api gatir na vidyate; kutaḥ punar maharṣayaḥ tatra yāsyanti | pāṇḍu-nandana! sarve jyotirmayāḥ padārthāḥ bhagavataḥ samīpaṃ gatvā sva-tejo jahati; teṣāṃ pūrvavat prakāśo na tiṣṭhati | svayaṃ prabhur acintyātmā tatra hy ati-virājate | yatayas tatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṃ harim |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മകനേ! കിഴക്കുദിക്കിൽ മേരുപർവതത്തിന്മേൽ ഭഗവാൻ നാരായണന്റെ പരമധാമം മഹാശോഭയോടെ പ്രകാശിക്കുന്നു. അവിടെ സ്വയംഭൂ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു—സകലഭൂതങ്ങളുടെ അധിപതിയും എല്ലാറ്റിന്റെയും ഉപാദാനകാരണവും—തന്റെ ഉത്തമതേജസ്സാൽ സർവ്വജീവികളെയും പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിരാജിക്കുന്നു. ആ സ്ഥാനത്തെത്താൻ യത്നശീലരും ജ്ഞാനസമ്പന്നരുമായ മഹാത്മാക്കൾക്കേ ഗതി ഉള്ളൂ. ആ നാരായണധാമത്തിൽ ബ്രഹ്മർഷികൾക്കും പോലും വഴി ഇല്ല; പിന്നെ മറ്റു മഹർഷികൾ അവിടെ എങ്ങനെ പോകും? ഹേ പാണ്ഡുനന്ദനാ! എല്ലാ ജ്യോതിര്മയ വസ്തുക്കളും പ്രഭുവിന്റെ സമീപത്തേക്ക് ചെന്നാൽ സ്വന്തം ദീപ്തി നഷ്ടപ്പെടുന്നു; മുൻപുപോലെ പ്രകാശം നിലനിൽക്കില്ല. അവിടെ അചിന്ത്യസ്വരൂപനായ സ്വയംപ്രഭു അത്യന്തം ദീപ്തിയോടെ വിരാജിക്കുന്നു; സംയമികളായ യതികൾ ഭക്തിയുടെ പ്രഭാവത്താൽ ഹരി നാരായണനെ പ്രാപിക്കുന്നു.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage teaches that the highest divine reality (Nārāyaṇa/Viṣṇu) is transcendent and incomparable: even luminous entities lose their light near Him. Access to that realm is not by status or mere ascetic reputation, but through disciplined striving joined with devotion (bhakti) and inner knowledge (jñāna).
Vaiśampāyana describes to the listener (addressed as ‘son of Pāṇḍu’) the location and nature of Nārāyaṇa’s abode on Mount Meru, emphasizing its inaccessibility even to exalted seers, and concluding that devoted, self-controlled ascetics reach the Lord through bhakti.