Shloka 8
मान्धातृ-जन्म-चरितम्
The Birth and Career Account of Māndhātṛ
शास्त्रदृष्टेन विधिना संयोज्यात्मानमात्मवान् | स कदाचिजन्नूपो राजन्नुपवासेन दु:ःखित:,वे महामना राजर्षि महान् व्रतका पालन करनेवाले थे तो भी उनके कोई संतान नहीं हुई। तब वे मनस्वी नरेश राज्यका भार मन्त्रियोंपर रखकर शास्त्रीय विधिके अनुसार अपने- आपको परमात्म-चिन्तनमें लगाकर सदा वनमें ही रहने लगे। एक दिनकी बात है, राजा युवनाश्व उपवासके कारण दु:खित हो गये। प्याससे उनका हृदय सूखने लगा। उन्होंने जल पीनेकी इच्छासे रातके समय महर्षि भूगुके आश्रममें प्रवेश किया। राजेन्द्र! उसी रातमें महात्मा भृगुनन्दन महर्षि च्यवनने सुद्युम्नकुमार युवनाश्वको पुत्रकी प्राप्ति करानेके लिये एक इष्टि की थी। उस इष्टिके समय महर्षिने मन्त्रपूत जलसे एक बहुत बड़े कलशको भरकर रख दिया था
śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyojyātmānam ātmavān | sa kadācij jannūpo rājan upavāsena duḥkhitaḥ ||
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ആത്മസംയമിയായ യുവനാശ്വൻ ശാസ്ത്രദൃഷ്ടമായ വിധിപ്രകാരം സ്വയം നിയന്ത്രിച്ച് പരമാത്മധ്യാനത്തിൽ മനസ്സിനെ യോജിപ്പിച്ച് നിരന്തരം വനത്തിൽ വസിച്ചു. ഒരിക്കൽ ഉപവാസക്ലേശം മൂലം അവൻ ദുഃഖിതനായി; ദാഹം കൊണ്ട് ഹൃദയം വറ്റിത്തുടങ്ങി. ജലം തേടി അവൻ രാത്രിയിൽ ഭൃഗുവിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അതേ രാത്രിയിൽ ഭൃഗുനന്ദനനായ മഹർഷി ച്യവനൻ സുദ്യുമ്നപുത്രനായ യുവനാശ്വന് പുത്രലാഭം ലഭിക്കേണ്ടതിന്ന് ഇഷ്ടി യാഗം നടത്തി; ആ കർമത്തിൽ മന്ത്രപൂതജലത്തോടെ നിറച്ച ഒരു മഹാകലശം വേർതിരിച്ച് വെച്ചിരുന്നു.
लोमश उवाच
Educational Q&A
The passage highlights disciplined adherence to śāstric method (vidhi) and self-control (ātmavattā): even a king seeks spiritual and ritual means—fasting, forest-dwelling, and properly conducted sacrifice—rather than impulsive action, showing that desire (for progeny) is to be pursued within dharma and regulated practice.
Yuvanāśva, living austerely in the forest, becomes tormented by thirst during a fast and enters Bhṛgu’s hermitage at night to find water. Unbeknownst to him, Cyavana has just performed an iṣṭi to grant him a son and has kept a large vessel of mantra-consecrated water for the rite—setting up the next event in the story.