Ṛśyaśṛṅgopākhyāna-praveśaḥ — Lomāśa narrates the origins of Ṛśyaśṛṅga and the Anga drought (ऋश्यशृङ्गोपाख्यान-प्रवेशः)
वहाँ प्रतेदिन हवा चलती और रोज-रोज मेघ वर्षा करता था। वेदोंके स्वाध्यायकी ध्वनि तो सुनायी पड़ती; परंतु स्वाध्याय करनेवालेका दर्शन नहीं होता था। सायंकाल और प्रातःकाल भगवान् अग्निदेव प्रज्वलित दिखायी देते थे। तपस्यामें विघ्न डालनेवाली मक्खियाँ वहाँ लोगोंको डंक मारती रहती थीं, अतः वहाँ विरक्ति होती और लोग घरोंकी याद करने लगते थे। इस प्रकार बहुत-सी अद्भुत बातें देखकर पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरने लोमशजीसे पुनः इस अद्भुत अवस्थाके विषयमें पूछा ।। (युधिष्टिर उवाच यदेतद् भगवंश्रित्र॑ पर्वतेडस्मिन् महौजसि । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महाद्युते ।।) युधिष्ठिने कहा--महातेजस्वी भगवन्! इस परम तेजोमय पर्वतपर जो ये आश्चर्यजनक बातें होती हैं, इसका क्या रहस्य है? यह सब विस्तारपूर्वक मुझे बताइये। लोगमश उवाच यथाश्रुतमिदं पूर्वमस्माभिररिकर्शन । तदेकाग्रमना राजन् निबोध गदतो मम,तब लोमशजीने कहा--शत्रुसूदन! हमने पूर्वकालमें जैसा सुन रखा है वैसा बताया जाता है। तुम एकाग्रचित्त हो मेरे मुखसे इसका रहस्य सुनो
yudhiṣṭhira uvāca | yad etad bhagavaṁś citraṁ parvate 'smin mahaujasi | etan me sarvam ācakṣva vistareṇa mahādyute ||
lomaśa uvāca | yathāśrutam idaṁ pūrvam asmābhir arikarśana | tad ekāgramanā rājan nibodha gadataḥ mama ||
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“ഭഗവൻ, ഈ മഹാബലവാനും ദീപ്തിമാനുമായ പർവതത്തിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഈ അത്ഭുത സംഭവങ്ങളുടെ ഗൂഢകാരണം എന്ത്? മഹാതേജസ്വീ, ഇതെല്ലാം എനിക്ക് വിശദമായി പറഞ്ഞുതരുക.” ലോമശൻ പറഞ്ഞു—“ശത്രുദമനനേ, പൂർവകാലത്ത് ഞങ്ങൾ കേട്ടതുപോലെ തന്നെയാണ് ഞാൻ പറയുന്നത്. രാജാവേ, ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ ഞാൻ പറയുന്നത് കേൾക്കുക.”
लोगमश उवाच
The passage models dharmic inquiry: a ruler seeks the cause behind extraordinary phenomena, and the sage answers through received tradition (yathāśrutam), emphasizing attentive listening, humility, and the responsible transmission of sacred-historical knowledge.
After witnessing strange events on a powerful mountain, Yudhiṣṭhira asks Lomaśa to explain their meaning. Lomaśa agrees to narrate the account as it was heard in ancient times and asks the king to listen with focused attention.