Shloka 5
Sanatsujāta on the Imperceptible Eternal Light (यत्तच्छुक्रं महज्ज्योतिः)
चक्रे रथस्य तिष्ठन्तो<5ध्रुवस्याव्ययकर्मण: । केतुमन्तं वहन्त्यश्वास्तं दिव्यमजरं दिवि । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्,जो इन्द्रिय, मन और बुद्धि आदिका संघात--शरीर विनाशशील है, जिसके कर्म अपने-आप नष्ट होनेवाले नहीं हैं, ऐसे इस शरीररूप रथके चक्रकी भाँति इसे घुमानेवाले कर्मसंस्कारसे युक्त मनमें जुते हुए इन्द्रियरूप घोड़े उस हृदयाकाशमें स्थित ज्ञानस्वरूप दिव्य अविनाशी जीवात्माको जिस सनातन परमेश्वरके निकट ले जाते हैं, उस सनातन भगवान्का योगीजन साक्षात्कार करते हैं?
cakre rathasya tiṣṭhanto dhruvasyāvyayakarmaṇaḥ | ketumantaṃ vahanty aśvās taṃ divyam ajaraṃ divi | yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam ||
സനത്സുജാതൻ അരുളിച്ചെയ്തു—രഥചക്രം ചുറ്റുമ്പോഴും ധ്രുവ അക്ഷം സ്ഥിരമായി നിൽക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സിൽ കെട്ടിയ ഇന്ദ്രിയരൂപ അശ്വങ്ങൾ പതാകയുള്ള രഥത്തെ മുന്നോട്ട് വഹിക്കുന്നു; എങ്കിലും അവ്യയ കർത്താവ് അന്തരത്തിൽ അചലനായി നിലകൊള്ളുന്നു. ആ ദിവ്യൻ, അജരൻ, അവിനാശി സത്ത ദിവ്യലോകത്തിൽ അധിഷ്ഠിതൻ; ആ സനാതന ഭഗവാനെ യോഗികൾ നേരിട്ട് ദർശിക്കുന്നു.
सनत्सुजात उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that while the embodied system moves through action—like a chariot wheel turning—there is an imperishable, steady Reality (the eternal Lord/Self) that can be directly realized. Mastery of mind and senses (the ‘horses’) through yoga leads to clear vision of that eternal principle.
Sanatsujāta is instructing (in the Udyoga Parva’s counsel context) on higher knowledge: using the chariot-and-horses imagery to explain how disciplined yogins perceive the eternal Lord beyond the changing body and the motions of action.