Shloka 3
Udyoga-parva Adhyāya 27 — Saṃjaya’s Counsel on Dharma, Desire, and the Non-Perishing of Karma
एवं तथैवापदि लिड्रमेतद् धर्माधर्मो नित्यवृत्ती भजेताम् । आट्यं लिड्रं यस्य तस्य प्रमाण- मापद्धर्म संजय तं निबोध,इस प्रकार जो यह विभिन्न वर्णॉका अपना-अपना लक्षण (लिंग) (जैसे ब्राह्मणके लिये अध्ययनाध्यापन आदि, क्षत्रियके लिये शौर्य आदि तथा वैश्यके लिये कृषि आदि) है, वह ठीक उसी प्रकार उस-उस वर्णके लिये धर्मरूप है और वही दूसरे वर्णके लिये अधर्मरूप है। इस प्रकार यद्यपि धर्म और अधर्म सदा सुनिश्चितरूपसे रहते हैं तथापि आपत्तिकालमें वे दूसरे वर्णके लक्षणको भी अपना लेते हैं। प्रथम वर्ण ब्राह्मणका जो विशेष लक्षण (याजन और अध्यापन आदि) है, वह उसीके लिये प्रमाणभूत है (क्षत्रिय आदिको आपत्तिकालमें भी याजन और अध्यापन आदिका आश्रय नहीं लेना चाहिये)। संजय! आपद्धर्मका क्या स्वरूप है, उसे तुम (शास्त्रके वचनोंद्वारा) जानो
evaṃ tathaivāpadi liṅgam etad dharmādharmau nityavṛttī bhajetām | āryaṃ liṅgaṃ yasya tasya pramāṇam āpaddharmaṃ saṃjaya taṃ nibodha ||
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ആപത്തുകാലത്തിലും വർണ്ണങ്ങളുടെ ഈ വ്യത്യസ്തലക്ഷണങ്ങളേ പ്രവർത്തിക്കൂ; ഒരു വർണ്ണത്തിന് ധർമ്മമായത് മറ്റൊന്നിന് അധർമ്മമാകും. ധർമ്മവും അധർമ്മവും സാധാരണയായി തത്തത് പരിധികളിൽ സ്ഥിരമായിരുന്നാലും, ദുരിതത്തിൽ അവ മറ്റുവർണ്ണലക്ഷണങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നാം. എങ്കിലും, സ്വന്തം സ്ഥാനത്തിന്റേതായ നിർണ്ണായക ലക്ഷണമാണ് അവനുള്ള യഥാർത്ഥ മാനദണ്ഡം. അതിനാൽ, സഞ്ജയ, ശാസ്ത്രപ്രമാണത്തിൽ നിന്ന് ‘ആപദ്ധർമ്മം’—സങ്കടകാല ധർമ്മം—എന്തെന്നത് യഥാർത്ഥമായി ഗ്രഹിക്ക.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Dharma is normally defined by stable role-based standards, but in emergencies (āpada) conduct can appear to shift; still, one’s own defining duty remains the primary measure, and ‘āpaddharma’ must be understood through authoritative guidance rather than convenience.
In the Udyoga Parva’s deliberative context, Yudhiṣṭhira addresses Saṃjaya and reflects on how moral duty is judged—especially under crisis—distinguishing ordinary varṇa-marks from emergency ethics and urging a principled understanding of āpaddharma.