Shloka 2
Udyoga-parva Adhyāya 27 — Saṃjaya’s Counsel on Dharma, Desire, and the Non-Perishing of Karma
यत्राधर्मो धर्मरूपाणि धत्ते धर्म: कृत्स्नो दृश्यतेडधर्मरूप: । बिश्रद् धर्मो धर्मरूपं तथा च विद्वांसस्तं सम्प्रपश्यन्ति बुद्धया,कहीं तो अधर्म ही धर्मका रूप धारण कर लेता है, कहीं पूर्णतया धर्म ही अधर्म दिखायी देता है तथा कहीं धर्म अपने वास्तविक स्वरूपको ही धारण किये रहता है। विद्वान् पुरुष अपनी बुद्धिसे विचार करके उसके असली रूपको देख और समझ लेते हैं
yatrādharmo dharmarūpāṇi dhatte dharmaḥ kṛtsno dṛśyate ’dharmarūpaḥ | viśraddharmaḥ dharmarūpaṃ tathā ca vidvāṃsas taṃ samprapaśyanti buddhyā ||
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അധർമ്മം തന്നെ ധർമ്മത്തിന്റെ രൂപം ധരിക്കുന്നു; ചിലപ്പോൾ സമ്പൂർണ്ണ ധർമ്മം പോലും അധർമ്മംപോലെ ദൃശ്യമാകുന്നു; മറ്റുചിലപ്പോൾ ധർമ്മം തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു. ജ്ഞാനികൾ ബുദ്ധിവിവേചനത്തോടെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം തിരിച്ചറിയുന്നു.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Dharma is not always recognizable by outward labels: wrongdoing can masquerade as righteousness, and true righteousness can be misjudged as wrongdoing. Therefore, one must use buddhi (discriminative intelligence) to discern the real ethical nature of an act, not merely its appearance.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, Yudhiṣṭhira reflects on the difficulty of judging right action amid political conflict. He notes that in complex situations surrounding the coming war, dharma and adharma can appear reversed, and only the wise can correctly perceive what is truly right.