Shloka 12
ऋत्विग्धर्मः, दक्षिणा-न्यायः, तपसः परमार्थः
Ritvij-Dharma, the Norm of Dakṣiṇā, and the Higher Meaning of Tapas
शक्तिस्तु पूर्णपात्रेण सम्मिता न समाभवत् | अवश्यं तात यष्ट व्यं त्रिभिर्वर्गर्यथाविधि,जहाँ धनी और दरिद्रकी शक्तिका प्रश्न है, उधर भी शास्त्रकी दृष्टि है ही। दोनोंके लिये समान दक्षिणा नहीं रखी गयी है। (दरिद्रकी) शक्तिको पूर्णपात्रसे मापा गया है। अर्थात् जहाँ धनीके लिये बहुत धन देनेका विधान है, वहाँ दरिद्रके लिये एक पूर्णपात्र ही दक्षिणामें देनेका विधान कर दिया है; अतः तात! ब्राह्मण आदि तीनों वर्णोंके लोगोंको अवश्य ही विधिपूर्वक यज्ञोंका अनुष्ठान करना चाहिये
śaktis tu pūrṇapātreṇa sammitā na samābhavat | avaśyaṃ tāta yaṣṭavyaṃ tribhir vargair yathāvidhi ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— ദാനം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷി എല്ലാവർക്കും ഒരേ ‘പൂർണ്ണപാത്ര’ അളവിൽ കണക്കാക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ, താത, മൂന്നു വർണക്കാരും വിധിപൂർവം യജ്ഞം നിർബന്ധമായി അനുഷ്ഠിക്കണം. ധനവാനും ദരിദ്രനും എന്ന ശേഷിവ്യത്യാസമുള്ളിടത്ത് ശാസ്ത്രം തന്നെയാണ് അത് പരിഗണിക്കുന്നത്—ധനവാനോട് കൂടുതൽ ദാനം വിധിക്കുന്നു; ദരിദ്രനോട് യജ്ഞദക്ഷിണയായി ഒരു ‘പൂർണ്ണപാത്രം’ മാത്രം നിശ്ചയിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ദാരിദ്ര്യം പറഞ്ഞ് ആരും ധർമ്മകർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ഒഴിവാകുന്നില്ല; കടമ ശേഷിയനുസരിച്ചാണ് ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്.
भीष्म उवाच