Shloka 13
ऋत्विग्धर्मः, दक्षिणा-न्यायः, तपसः परमार्थः
Ritvij-Dharma, the Norm of Dakṣiṇā, and the Higher Meaning of Tapas
यज्ञाज़ूं दक्षिणा तात वेदानां परिबृंहणम् । न यज्ञा दक्षिणाहीनास्तारयन्ति कथंचन,सोमो राजा ब्राह्मणानामित्येषा वैदिकी स्थिति: । तं च विक्रेतुमिच्छन्ति न वृथा वृत्तिरिष्यते वेदोंका यह सिद्धान्त है कि सोम ब्राह्मणोंका राजा है; परंतु यज्ञके लिये ब्राह्मणलोग उसे भी बेच देनेकी इच्छा रखते हैं। जहाँ यज्ञ आदि कोई अनिवार्य कारण उपस्थित न हो वहाँ व्यर्थ ही उदरपूर्तिके लिये सोमरसका विक्रय अभीष्ट नहीं है
yajñāzuṃ dakṣiṇā tāta vedānāṃ paribṛṃhaṇam | na yajñā dakṣiṇāhīnāstārāyanti kathaṃcana, somo rājā brāhmaṇānāmityeṣā vaidikī sthitiḥ | taṃ ca vikretumicchanti na vṛthā vṛttiriṣyate |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— താത, യജ്ഞദക്ഷിണ വേദങ്ങളുടെ പോഷണവും വർധനവും ആകുന്നു. ദക്ഷിണയില്ലാത്ത യജ്ഞങ്ങൾ ആരെയും എങ്ങനെയും തരിക്കുകയില്ല. ‘സോമൻ ബ്രാഹ്മണരുടെ രാജാവാണ്’—ഇതാണ് വൈദിക സ്ഥിതി; എന്നിട്ടും അവർ അവനെ വിൽക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ യജ്ഞാദി അനിവാര്യകാരണം ഇല്ലാത്തിടത്ത് വെറും ഉദരപൂർത്തിക്കായി സോമരസം വിൽക്കുന്നത് പ്രശംസനീയമല്ല.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dakṣiṇā is integral to yajña and to sustaining Vedic learning; sacred things like Soma should not be commodified for mere subsistence. Only compelling ritual necessity can justify such handling—otherwise it becomes improper livelihood.
In Bhishma’s instruction during the Śānti Parva, he comments on ritual propriety and Brahmin conduct: he affirms the Vedic status of Soma as ‘king of the Brahmins’ while criticizing the impulse to sell Soma merely for income, especially when no obligatory sacrificial context requires it.