Shloka 31
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहु: सांख्या योगाश्व सर्वश: । बुद्धयमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्
yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyā yogāś ca sarvaśaḥ | buddhyamānaṃ mahāprājñam abuddha-parivarjanāt ||
സാംഖ്യരും യോഗികളും എല്ലായ്പ്പോഴും ബുദ്ധിക്കതീതമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന ആ യാഥാർത്ഥ്യം—മഹാപ്രാജ്ഞമായത്; അഹങ്കാരാദി ജഡഘടകങ്ങളെ മാറ്റിനിർത്തുമ്പോൾ ശേഷിക്കുന്ന ചിന്മയതത്ത്വമായി അറിയപ്പെടുന്നത്—അതേ പരമാത്മാവാണ്. അതിനെ അജ്ഞാതം, അവ്യക്തം, സഗുണ ഈശ്വരൻ എന്നും നിർഗുണ ഈശ്വരൻ എന്നും, നിത്യം എന്നും അധിഷ്ഠാതാവെന്നും വിളിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാംഖ്യ-യോഗങ്ങളിൽ നിപുണരും പരമതത്ത്വാന്വേഷികളുമായ പണ്ഡിതർ—പ്രകൃതിയും അതിന്റെ ഗുണങ്ങളും (ഇരുപത്തിനാലു തത്ത്വങ്ങൾ) അതിക്രമിച്ചിരിക്കുന്ന ഇരുപത്തിയഞ്ചാമത്തെ തത്ത്വം പരമാത്മാവാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നു.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Self (Paramātmā/Puruṣa) is beyond the reach of ordinary intellect and is realized when insentient constituents like ego and other material principles are negated; in Sāṅkhya-Yoga terms, it is the twenty-fifth principle transcending Prakṛti’s twenty-four categories.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vasiṣṭha explains to his listener a Sāṅkhya-Yoga framework: how sages describe the ultimate Reality and how it stands apart from the material constituents, guiding the seeker toward discriminative insight and renunciation of the non-self.