Shloka 31
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिन्नरमहोरगे । सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे,नरश्रेष्ठ! तीनों लोकोंमें जितने देहधारी हैं, उन सबमें इन्हीं तत्त्वोंके समुदायको देह समझना चाहिये। देवता, मनुष्य, दानव, यक्ष, भूत, गन्धर्व किन्नर, महासर्प, चारण, पिशाच, देवर्षि, निशाचर, दंश (डंक मारनेवाली मक्खी), कीट, मच्छर, दुर्गन्धित कीड़े, चूहे, कुत्ते, चाण्डाल, हिरन, श्वपाक (कुत्ताका मांस खानेवाला), पुल्कस (म्लेच्छ), हाथी, घोड़े, गधे, सिंह, वृक्ष और गौ आदिके रूपमें जो कुछ मूर्तिमान् पदार्थ है, सर्वत्र इन्हीं तत्त्वोंका दर्शन होता है
sa-yakṣa-bhūta-gandharve sa-kinnara-mahorage | sa-cāraṇa-piśāce vai sa-devarṣi-niśācare, naraśreṣṭha! trīṣu lokeṣu yāvanto deha-dhāriṇaḥ santi, teṣāṃ sarveṣāṃ dehaḥ eṣām eva tattvānāṃ samudāya iti draṣṭavyaḥ | yatra yatra mūrtimat padārthaḥ dṛśyate, tatra tatra eṣām eva tattvānāṃ darśanam bhavati ||
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! യക്ഷന്മാർ, ഭൂതങ്ങൾ, ഗന്ധർവ്വർ, കിന്നരർ, മഹാസർപ്പങ്ങൾ, ചാരണർ, പിശാചുകൾ, ദേവർഷികൾ, നിശാചരർ—ഇവരിലുമെല്ലാം; യഥാർത്ഥത്തിൽ ത്രിലോകത്തിലെ എല്ലാ ദേഹധാരികളിലും—‘ദേഹം’ എന്നു പറയുന്നത് ഈ തത്ത്വങ്ങളുടെ സമുച്ചയമത്രേ എന്ന് ഗ്രഹിക്കണം. മూర్తമായ ദേഹരൂപമായി എന്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടാലും എല്ലായിടത്തും ഈ തത്ത്വങ്ങളുടെ പ്രവർത്തിയേ കാണപ്പെടുന്നു.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
All embodied beings—divine, human, or otherwise—are constituted by the same fundamental tattvas; therefore the body is an aggregate of shared elements, a view meant to reduce pride, hatred, and caste/species-based contempt.
Vasiṣṭha instructs the listener (addressed as 'naraśreṣṭha') in a contemplative, Sāṅkhya-like analysis: he lists many classes of beings to emphasize that across the three worlds, every tangible form is built from the same constituents.