Shloka 32
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषिके । शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे,नरश्रेष्ठ! तीनों लोकोंमें जितने देहधारी हैं, उन सबमें इन्हीं तत्त्वोंके समुदायको देह समझना चाहिये। देवता, मनुष्य, दानव, यक्ष, भूत, गन्धर्व किन्नर, महासर्प, चारण, पिशाच, देवर्षि, निशाचर, दंश (डंक मारनेवाली मक्खी), कीट, मच्छर, दुर्गन्धित कीड़े, चूहे, कुत्ते, चाण्डाल, हिरन, श्वपाक (कुत्ताका मांस खानेवाला), पुल्कस (म्लेच्छ), हाथी, घोड़े, गधे, सिंह, वृक्ष और गौ आदिके रूपमें जो कुछ मूर्तिमान् पदार्थ है, सर्वत्र इन्हीं तत्त्वोंका दर्शन होता है
sadaṁśakīṭamaśake sapūtikṛmimūṣike | śuni śvapāke caiṇeye sacāṇḍāle sapulkase, naraśreṣṭha! trīṣu lokeṣu yāvanto dehadhāriṇaḥ santi, teṣāṁ sarveṣāṁ deha iti etat-tattva-samūham eva draṣṭavyam |
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! കുത്തുന്ന ഈച്ച, കീടം, കൊതുക്, ദുർഗന്ധമുള്ള പുഴു, എലി; നായ, ശ്വപാകൻ, മാൻ, ചാണ്ഡാലൻ, പുൽകസൻ—ഇവരിലുമെല്ലാം, ത്രിലോകത്തിലെ എല്ലാ ദേഹധാരികളിലും ‘ദേഹം’ എന്നു പറയുന്നത് ഈ തത്ത്വങ്ങളുടെ സമുച്ചയമത്രേ എന്ന് അറിയണം. എല്ലായിടത്തും അതേ തത്ത്വങ്ങൾ സമമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
That the body, in every embodied being across the three worlds—high or low by social label, and across species—is fundamentally the same: an aggregate of the same basic constituents (tattvas). This supports ethical humility, detachment from pride, and a more universal vision of life.
In the Śānti Parva’s didactic setting, the sage Vasiṣṭha instructs his listener (addressed as ‘best of men’) by listing many kinds of beings—from insects to socially marginalized groups—to emphasize that all bodies are composed of the same underlying principles, undermining notions of intrinsic bodily superiority.