Shloka 30
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
एतद् देहं समाख्यातं॑ त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु । वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे,नरश्रेष्ठ! तीनों लोकोंमें जितने देहधारी हैं, उन सबमें इन्हीं तत्त्वोंके समुदायको देह समझना चाहिये। देवता, मनुष्य, दानव, यक्ष, भूत, गन्धर्व किन्नर, महासर्प, चारण, पिशाच, देवर्षि, निशाचर, दंश (डंक मारनेवाली मक्खी), कीट, मच्छर, दुर्गन्धित कीड़े, चूहे, कुत्ते, चाण्डाल, हिरन, श्वपाक (कुत्ताका मांस खानेवाला), पुल्कस (म्लेच्छ), हाथी, घोड़े, गधे, सिंह, वृक्ष और गौ आदिके रूपमें जो कुछ मूर्तिमान् पदार्थ है, सर्वत्र इन्हीं तत्त्वोंका दर्शन होता है
etad dehaṃ samākhyātaṃ trailokye sarvadehiṣu | veditavyaṃ naraśreṣṭha sadevanaradānave ||
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! ത്രിലോകത്തിലെ എല്ലാ ദേഹധാരികളിലും ദേഹത്തിന്റെ സ്വരൂപം ഇങ്ങനെ തന്നെയെന്ന് വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാരിലോ മനുഷ്യരിലോ ദാനവന്മാരിലോ—എവിടെയും ‘ദേഹം’ എന്നു പറയുന്നത് ഈ മൂലതത്ത്വങ്ങളുടെ സമുച്ചയമേ; ഇത് അറിയേണ്ടതാണ്.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
That ‘body’ is not a unique essence belonging to one species or realm; across the three worlds, all embodied beings share the same basic constituents (tattvas). This supports a discriminative, non-attached understanding of embodiment.
Vasiṣṭha continues an instructive discourse, summarizing that the analysis of the body applies universally—equally to gods, humans, and demons—so the listener should recognize the body everywhere as the same composite of elements/constituents.