Shloka 92
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश्च गुणान् पुनः । गुणांश्न तमस: सर्वान् गुणान् बुद्धेश्न भारत,भरतनन्दन! धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर! परब्रह्म परमात्मा सात््विक, राजस और तामस गुणोंको एवं बुद्धि, मन, आकाश, वायु, तेज, जल, और पृथ्वी-इन सबके सम्पूर्ण गुणोंको तथा अन्य सब वस्तुओंको भी अपने गुणोंद्वारा व्याप्त करके सभी क्षेत्रज्ञों (जीवात्माओं) में स्थित हैं, प्रभो! जैसे शिष्य अपने गुरुके पीछे चलते हैं, उसी प्रकार मन, इन्द्रियाँ और शुभाशुभ कर्म भी उस जीवात्माके पीछे-पीछे चलते हैं। जब जीवात्मा इन्द्रियों और प्रकृतिको भी लाँचकर जाता है, तब उस नारायणस्वरूप अविनाशी परमात्माको प्राप्त हो जाता है, जो द्वन्द्ररहित और मायासे अतीत है
sattvasya ca guṇān kṛtsnān rajasaś ca guṇān punaḥ | guṇāṁś ca tamasaḥ sarvān guṇān buddheś ca bhārata bharatanandana dharmātmā rājā yudhiṣṭhira | parabrahma paramātmā sāttvika-rājasa-tāmasa-guṇān buddhi-mana-ākāśa-vāyu-teja-jala-pṛthivī-eteṣāṁ sarveṣāṁ sampūrṇa-guṇān anyeṣāṁ ca sarva-vastūnāṁ guṇān svaguṇaiḥ vyāpya sarveṣu kṣetrajñeṣu sthitaḥ prabho | yathā śiṣyo gurum anugacchati tathā mana indriyāṇi ca śubhāśubha-karmāṇi ca jīvātmānam anugacchanti | yadā jīvātmā indriyāṇi prakṛtiṁ ca vihāya gacchati tadā nārāyaṇa-svarūpaṁ avināśinaṁ paramātmānaṁ prāpnoti yo dvandva-rahitaḥ māyātītaś ca |
ഹേ ഭരതനന്ദന, ധർമ്മാത്മാവായ രാജാ യുധിഷ്ഠിരാ! പരബ്രഹ്മ പരമാത്മാവ് സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്നീ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുടെ സമഗ്രതയും, ബുദ്ധി-മനസ്സിന്റെ, ആകാശം-വായു-തേജസ്-ജലം-പൃഥ്വി എന്നിവയുടെ സമ്പൂർണ്ണ ഗുണങ്ങളെയും തന്റെ ശക്തിയാൽ വ്യാപിപ്പിച്ച് എല്ലാ ക്ഷേത്രജ്ഞന്മാരിലും (ജീവാത്മാക്കളിലും) അന്തർയാമിയായി അധിഷ്ഠിതനാകുന്നു. പ്രഭോ! ശിഷ്യൻ ഗുരുവിന്റെ പിന്നാലെ നടക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ശുഭാശുഭ കർമ്മങ്ങളും ജീവാത്മാവിന്റെ പിന്നാലെ പിന്തുടരുന്നു. ജീവാത്മാവ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും പ്രകൃതിയെയും പോലും ഉപേക്ഷിച്ച് പുറപ്പെടുമ്പോൾ, ദ്വന്ദ്വരഹിതനും മായാതീതനും ആയ നാരായണസ്വരൂപ ആ അവിനാശി പരമാത്മാവിനെ പ്രാപിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Supreme Self (Parabrahman/Paramātman, identified with Nārāyaṇa) pervades all qualities and elements and is present in all living selves; liberation is described as the jīva transcending mind, senses, and prakṛti, attaining the imperishable reality beyond dualities and māyā.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues his philosophical counsel to King Yudhiṣṭhira, explaining how the guṇas and the psycho-physical apparatus relate to the self, and how the self’s departure culminates in realization of the supreme Nārāyaṇa.