Shloka 93
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
गुणांश्न मनसश्नापि नभसश्च गुणांश्व सः । गुणान् वायोश्व धर्मात्मंस्तेजस श्व गुणान् पुन:,भरतनन्दन! धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर! परब्रह्म परमात्मा सात््विक, राजस और तामस गुणोंको एवं बुद्धि, मन, आकाश, वायु, तेज, जल, और पृथ्वी-इन सबके सम्पूर्ण गुणोंको तथा अन्य सब वस्तुओंको भी अपने गुणोंद्वारा व्याप्त करके सभी क्षेत्रज्ञों (जीवात्माओं) में स्थित हैं, प्रभो! जैसे शिष्य अपने गुरुके पीछे चलते हैं, उसी प्रकार मन, इन्द्रियाँ और शुभाशुभ कर्म भी उस जीवात्माके पीछे-पीछे चलते हैं। जब जीवात्मा इन्द्रियों और प्रकृतिको भी लाँचकर जाता है, तब उस नारायणस्वरूप अविनाशी परमात्माको प्राप्त हो जाता है, जो द्वन्द्ररहित और मायासे अतीत है
guṇāṁś ca manasaś cāpi nabhasaś ca guṇāṁś ca saḥ | guṇān vāyoś ca dharmātmāṁs tejasas ca guṇān punaḥ, bharatanandana! dharmātmā rājā yudhiṣṭhira! |
ഹേ ഭരതനന്ദന, ധർമ്മാത്മാവായ രാജാ യുധിഷ്ഠിരാ! പരബ്രഹ്മ പരമാത്മാവ് സത്ത്വ-രജസ്-തമസ് ഗുണങ്ങളെയും, ബുദ്ധി, മനസ്, ആകാശം, വായു, തേജസ്, ജലം, പൃഥ്വി—ഇവയുടെ സമ്പൂർണ്ണ ഗുണങ്ങളെയും, മറ്റു സകല വസ്തുക്കളെയും തന്റെ ശക്തിയാൽ വ്യാപിപ്പിച്ച് എല്ലാ ക്ഷേത്രജ്ഞന്മാരിലും (ജീവാത്മാക്കളിലും) അന്തർയാമിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. പ്രഭോ! ശിഷ്യൻ ഗുരുവിന്റെ പിന്നാലെ നടക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ശുഭാശുഭ കർമ്മങ്ങളും ജീവാത്മാവിന്റെ പിന്നാലെ പിന്തുടരുന്നു. ജീവാത്മാവ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും പ്രകൃതിയെയും പോലും ഉപേക്ഷിച്ച് പുറപ്പെടുമ്പോൾ, ദ്വന്ദ്വരഹിതനും മായാതീതനും ആയ നാരായണസ്വരൂപ ആ അവിനാശി പരമാത്മാവിനെ പ്രാപിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Supreme Self (Paramatman/Narayana) pervades all qualities and elements and abides within every individual knower (kṣetrajña). Liberation is described as the jīva’s departure beyond senses and prakṛti, culminating in attainment of the imperishable Lord beyond dualities and māyā.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues his philosophical counsel to King Yudhishthira, explaining how the Supreme pervades the cosmos and how the embodied self is followed by mind, senses, and karmic results until, upon release from prakṛti, it reaches Narayana.