Shloka 48
Adhyāya 270 — Yudhiṣṭhira’s inquiry on saṃnyāsa; Bhīṣma on calculable time, tamas, and karma
Vṛtra–Uśanā exemplum begins
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर ब्राह्मणने देखा कि उन भोगी पुरुषोंको काम, क्रोध, लोभ, भय, मद, निद्रा, तन्दा और आलस्य आदि शत्रु घेरकर खड़े हैं ।।
Kuṇḍadhāra uvāca: etair lokāḥ susaṃruddhā devānāṃ mānuṣād bhayam | tathaiva devavacanād viṣaghnaṃ kurvanti sarvaśaḥ ||
കുണ്ഡധാരൻ പറഞ്ഞു—വിപ്രവരാ! നോക്കുക, എല്ലാവരും ഈ ദോഷങ്ങളാൽ കർശനമായി ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർക്ക് മനുഷ്യരെക്കുറിച്ച് ഭയം നിലനിൽക്കുന്നു; അതിനാൽ ദേവവചനപ്രകാരം ഈ കാമാദി അന്തർശത്രുക്കൾ മനുഷ്യന്റെ ധർമ്മത്തിലും തപസ്സിലും എല്ലായിടത്തും തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുന്നു—സാധനയെ നശിപ്പിക്കുന്ന വിഷം നൽകുന്നതുപോലെ.
कुण्डधार उवाच
Educational Q&A
Human spiritual life is endangered primarily by internal foes—desire, anger, greed, fear, pride, sleep, sloth, and the like. These forces ‘besiege’ the mind and thereby sabotage dharma and tapas; the remedy implied is vigilance and self-mastery.
Kuṇḍadhāra explains that people are surrounded by moral-psychological defects, and he frames these defects as agents that, under divine prompting, create obstacles to human righteousness and austerity—highlighting the constant struggle between aspiration and inner temptation.