Shloka 9
तृष्णाक्षय-उपदेशः
Instruction on the Cessation of Craving
यास्तु स्युर्बर्हिरोषध्यो बहिरन्यास्तथाद्रिजा: । ओषधिभ्यो बहिर्यस्मात् प्राणात् वक्रिन्न दृश्यते,कुश-काश आदि तृण, धान-जौ आदि ओषधि, नगरके बाहर उत्पन्न होनेवाली दूसरी ओषधियाँ तथा पर्वतपर होनेवाली जो ओषधियाँ हैं, उन सबका मूल भी गार्हस्थ्य-आश्रम ही है (क्योंकि वहींके यज्ञसे पर्जन्य (मेघ) की उत्पत्ति होती है, जिससे वर्षा आदिके द्वारा तृण- लता, ओषधियाँ उत्पन्न होती हैं)। प्राणस्वरूप जो ओषधियाँ हैं; उससे बाहर कोई दिखायी नहीं देता
yās tu syur barhi-roṣadhyo bahir anyās tathādrijāḥ | oṣadhibhyo bahir yasmāt prāṇād vakrinn(a) dṛśyate ||
കുശ-കാശ മുതലായ പുല്ലുകളായാലും, ധാന്യ-യവാദി ഔഷധികളായാലും, വാസസ്ഥലങ്ങൾക്ക് പുറത്തു വളരുന്ന മറ്റു സസ്യങ്ങളായാലും, പർവതങ്ങളിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഔഷധികളായാലും—ഇവയൊക്കെയുടെയും മൂലം പ്രാണനാണ്. പ്രാണനെക്കാൾ പുറത്തായി ജീവതത്ത്വം എവിടെയും കാണപ്പെടുന്നില്ല.
कपिल उवाच
Educational Q&A
Kapila emphasizes that all vegetation—whether sacrificial grasses, wild herbs, or mountain plants—depends on prāṇa (the sustaining life-principle). Nothing living is perceived as existing independently of that vital basis.
In the Śānti Parva’s Kapila discourse, Kapila is explaining the foundations of life and sustenance, using plants and sacrificial materials as examples to show the dependence of all living growth on the underlying principle of prāṇa.