Shloka 733
ब्राह्मणस्य पूर्वतरा वृत्तिः — The Earlier Ideal Conduct of a Brahmana
River-of-Saṃsāra Metaphor
विद्वान प्राप्यैवमत्यर्थ न प्रहृष्येन्न च व्यथेत् काल ([प्रारब्ध) ही सबकी उत्पत्ति और संहारका कर्ता है। दूसरी सारी वस्तुएँ इसमें कारण नहीं मानी जा सकतीं; अतः विद्वान् पुरुष नाश-विनाश
vidvān prāpyaivam atyarthaṁ na prahṛṣyen na ca vyathet | kālaḥ sarvasya utpatti-saṁhārayoḥ kartā | dvitīyāḥ sarvā vastavaḥ asmin kāraṇaṁ na manyante | ataḥ vidvān puruṣo nāśa-vināśam aiśvaryaṁ sukha-duḥkham abhyudayaṁ vā parābhavaṁ vā prāpya na atyanta-harṣaṁ kuryān na ca atīva vyathitaḥ syāt ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— ഈ സത്യം അറിഞ്ഞ ജ്ഞാനി അത്യധികം ആഹ്ലാദിക്കുകയോ അത്യധികം വ്യഥപ്പെടുകയോ ചെയ്യരുത്. എല്ലാവരുടെയും ഉദ്ഭവത്തിന്റെയും സംഹാരത്തിന്റെയും കർത്താവായി ഇവിടെ കാലം മാത്രമേ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നുള്ളൂ; മറ്റൊന്നിനെയും യഥാർത്ഥ കാരണമെന്നു കരുതുന്നില്ല. അതിനാൽ നഷ്ടവും നാശവും, ഐശ്വര്യവും സമൃദ്ധിയും, സുഖവും ദുഃഖവും, ഉയർച്ചയോ പരാജയമോ—ഇവയെല്ലാം നേരിട്ടാലും ജ്ഞാനി അത്യന്തം സന്തോഷത്തിൽ ഒഴുകരുത്; അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ തകർന്നുപോകരുത്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Time (kāla) governs arising and destruction; recognizing this, a wise person maintains equanimity—neither excessive joy in prosperity nor deep sorrow in loss—cultivating steadiness of mind as a dharmic discipline.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira on righteous living after the war, emphasizing mental balance amid changing fortunes by attributing outcomes to the overarching power of Time rather than to secondary causes.