Shloka 14
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः
Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower
अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभि: । प्राप्येन्द्रिययुणान् पडच सो<स्तमावृत्य गच्छति,जैसे सूर्य उदित होकर अपनी किरणोंको सब ओर फैला देता है और अस्त होते समय उन समस्त किरणोंको अपने भीतर ही समेट लेता है, उसी प्रकार जीवात्मा देहमें प्रविष्ट होकर फैली हुई इन्द्रियोंकी वृत्तिरूपी किरणोंद्वारा पाँचों विषयोंको ग्रहण करता है और शरीरको छोड़ते समय उन सबको समेटकर अपने साथ लेकर चल देता है
antarātmā tathā deham āviśyendriya-raśmibhiḥ | prāpyendriya-guṇān pañca so 'stam āvṛtya gacchati ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—സൂര്യൻ ഉദിച്ച് തന്റെ കിരണങ്ങളെ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും പരത്തി, അസ്തമയത്തിൽ അതേ കിരണങ്ങളെ തന്നെ ഉള്ളിലേക്കു സംഹരിക്കുന്നതുപോലെ, അന്തരാത്മാവ് ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഇന്ദ്രിയരശ്മികളായ വൃത്തികളാൽ പഞ്ചവിഷയങ്ങളെ ഗ്രഹിക്കുന്നു; മരണസമയത്ത് ദേഹം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ ആ ശക്തികളെല്ലാം സ്വയം ഉള്ളിൽ സംഹരിച്ചു മുന്നോട്ടു പോകുന്നു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Self is distinct from the body and senses: it ‘projects’ experience through the senses to grasp the five sense-objects, and at death it withdraws those faculties and moves on. Hence one should cultivate detachment and self-knowledge rather than identify with sensory life.
In Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma explains to the listener how the jiva/inner Self operates in embodiment, using the sun’s rays as a simile for the senses spreading out during life and being gathered back at the time of departure.