Shloka 13
उद्यन् हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम् | स एवास्तमपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति,जैसे सूर्य उदित होकर अपनी किरणोंको सब ओर फैला देता है और अस्त होते समय उन समस्त किरणोंको अपने भीतर ही समेट लेता है, उसी प्रकार जीवात्मा देहमें प्रविष्ट होकर फैली हुई इन्द्रियोंकी वृत्तिरूपी किरणोंद्वारा पाँचों विषयोंको ग्रहण करता है और शरीरको छोड़ते समय उन सबको समेटकर अपने साथ लेकर चल देता है
udyan hi savitā yadvat sṛjate raśmimaṇḍalam | sa evāstam apāgacchaṃs tadevātmany yacchati ||
സൂര്യൻ ഉദിച്ച് തന്റെ രശ്മിമണ്ഡലം എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കുകയും, അസ്തമിക്കുമ്പോൾ അതേ രശ്മികളെ തന്നെ ഉള്ളിലേക്കു ചുരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നതുപോലെ—ദേഹധാരി ആത്മാവ് ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ രശ്മിസദൃശമായ വൃത്തികളാൽ പഞ്ചവിഷയങ്ങളെ ഗ്രഹിക്കുന്നു; ദേഹം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ ആ വൃത്തികളെ ഉള്ളിലേക്കു സംഹരിച്ച് തനോടൊപ്പം കൊണ്ടുപോകുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that sense-activity is an outward extension of the embodied self, and that mastery lies in the ability to withdraw and gather the senses back within—like the sun retracting its rays—especially at the time of departure from the body.
In the Śānti Parva instruction, Bhīṣma explains to the listener a philosophical analogy: the sun’s daily emission and withdrawal of rays illustrates how the jīva engages the world through the senses and later retracts those faculties when leaving the body.