Shloka 123
Adhyāya 159 — Dāna–Dakṣiṇā, Āpaddharma Measures, and Prāyaścitta Classifications
नित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवोदधि: । कुरुश्रेष्ठ! मनुष्य जन्मकालमें, बाल्यावस्थामें तथा कौमार और यौवनावस्थामें जिसके कारण अपने बुरे कर्मोको छोड़ नहीं पाते हैं, जो मनुष्यके वृद्ध होनेपर भी जीर्ण नहीं होता, वह लोभ ही है। जिस प्रकार गहरे जलवाली बहुत-सी नदियोंके मिल जानेसे भी समुद्र नहीं भरता है, उसी प्रकार कितने ही पदार्थोका लाभ क्यों न हो जाय, लोभका पेट कभी नहीं भरता है
nityaṁ gambhīratoyābhir āpagābhir ivodadhiḥ | kuruśreṣṭha! manuṣya-janma-kāle bālyāvasthāyāṁ tathā kaumāra-yauvanāvasthāyāṁ ca yena kāraṇena svāni duṣkarmāṇi parityaktuṁ na śaknuvanti, yo manuṣyasya vṛddha-bhāve ’pi jīrṇo na bhavati, sa eva lobhaḥ | yathā gambhīra-toyā bahvyo nadyaḥ saṅgatā api samudraṁ na pūrayanti, tathā katividha-padārtha-lābhe ’pi lobhasya udaraṁ kadācana na pūryate ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ജന്മകാലത്തും ബാല്യത്തും കൗമാരത്തും യൗവനത്തും മനുഷ്യനെ തന്റെ ദുഷ്കർമങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കാതിരിക്കാൻ പിടിച്ചുനിർത്തുന്നതും, മനുഷ്യൻ വൃദ്ധനായാലും ജീർണ്ണിക്കാത്തതും—ലോഭം തന്നെയാണ്. ആഴമുള്ള ജലമുള്ള അനേകം നദികൾ ചേർന്നൊഴുകിയാലും സമുദ്രം നിറയാത്തതുപോലെ, എത്രയേറെ വിഷയലാഭം വന്നാലും ലോഭത്തിന്റെ വയറ് ഒരിക്കലും തൃപ്തിയാകുന്നില്ല.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Greed (lobha) is insatiable and ageless: it persists from childhood to old age, prevents one from giving up wrongdoing, and cannot be satisfied by accumulating more possessions—like the ocean that never becomes full despite many rivers.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma addresses Yudhishthira (as ‘best of the Kurus’) and uses a vivid natural simile—rivers flowing into the ocean—to explain why craving for gain does not end and why it fuels continued unethical action.