Shloka 666
Duryodhana’s Post-Duel Lament and Instructions (भग्नसक्थस्य विलापः)
सा मे व्यवस्थिता श्रुत्वा तव वाक्यं जनार्दन । भगवान् श्रीकृष्णकी यह बात सुनकर गान्धारीने कहा--“महाबाहु केशव! तुम जैसा कहते हो, वह बिलकुल ठीक है। अबतक मेरे मनमें बड़ी व्यथाएँ थीं और उन व्यथाओंकी आगसे दग्ध होनेके कारण मेरी बुद्धि विचलित हो गयी थी (अतः मैं पाण्डवोंके अनिष्टकी बात सोचने लगी थी); परंतु जनार्दन! इस समय तुम्हारी बात सुनकर मेरी बुद्धि स्थिर हो गयी है--क्रोधका आवेश उतर गया है
sā me vyavasthitā śrutvā tava vākyaṃ janārdana | mahābāho keśava yathā vadasi tathā sarvam eva samyag iti | adyāvadhi mama manasi bahvyo vyathā āsan, tābhir vyathāgnibhir dagdhāyā me buddhir vyākulībhūtā; ataḥ pāṇḍavānām aniṣṭam acintayam | idānīṃ tu janārdana tava vacaḥ śrutvā me buddhir niścalā jātā, krodhāvego vyapagataḥ ||
ഗാന്ധാരി പറഞ്ഞു—“ജനാർദനാ! നിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഞാൻ സംയമിതയായി. മഹാബാഹു കേശവാ! നീ പറയുന്നത് പൂർണ്ണമായും ശരിയാണ്. ഇതുവരെ എന്റെ മനസ്സിൽ അനേകം വ്യഥകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; ആ വ്യഥയുടെ അഗ്നിയിൽ ദഹിച്ച് എന്റെ ബുദ്ധി ചാഞ്ചാടിപ്പോയി, അതിനാൽ ഞാൻ പാണ്ഡവർക്കു ഹാനി ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങി. എന്നാൽ ജനാർദനാ! ഇപ്പോൾ നിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടതോടെ എന്റെ ബുദ്ധി സ്ഥിരമായി; ക്രോധത്തിന്റെ പ്രക്ഷോഭം ശമിച്ചു.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Sorrow can distort discernment and lead to thoughts of retaliation; wise counsel restores steadiness of buddhi and cools krodha, enabling a return to dharma and restraint.
After hearing Kṛṣṇa’s words, Gāndhārī admits that grief had unsettled her mind and pushed her toward wishing harm to the Pāṇḍavas; now she regains composure and her anger ebbs.