Shloka 253
Duryodhana’s Post-Duel Lament and Instructions (भग्नसक्थस्य विलापः)
Devanagari script
वीक्षितुं पुरुष: शक्तस्त्वामृते पुरुषोत्तम । “वीर! अब उन्हें प्रसन्न करनेका कार्य ही मुझे समयोचित जान पड़ता है। पुरुषोत्तम! आपके सिवा दूसरा कौन ऐसा पुरुष है, जो पुत्रोंके शोकसे दुर्बल हो क्रोधसे लाल आँखें करके बैठी हुई गान्धारी देवीकी ओर आँख उठाकर देख सके
Translation
“ഹേ വീരാ! ഇപ്പോൾ അവരെ പ്രസന്നരാക്കുന്നതാണ് എനിക്ക് കാലോചിതമായ കൃത്യമെന്നു തോന്നുന്നു. പുരുഷോത്തമാ! നിങ്ങളെ കൂടാതെ മറ്റാരുണ്ട്—പുത്രശോകത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച്, ക്രോധത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ ഇരിക്കുന്ന ദേവി ഗാന്ധാരിയിലേക്കു കണ്ണുയർത്തി നോക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ?”
Word by Word
वीक्षितुम्to look at / to behold
वीक्षितुम्:
Karma
TypeVerb
Rootवीक्ष्
Formतुमुन् (infinitive), परस्मैपद (usage-neutral here)
पुरुषःa man
पुरुषः:
Karta
TypeNoun
Rootपुरुष
FormMasculine, Nominative, Singular
शक्तःable, capable
शक्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootशक्त
FormMasculine, Nominative, Singular
त्वाम्you
त्वाम्:
Karma
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Form—, Accusative, Singular
ऋतेexcept, without
ऋते:
Apadana
TypeIndeclinable
Rootऋते
FormAccusative (often), Ablative (also seen)
पुरुषोत्तमO best of men
पुरुषोत्तम:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपुरुषोत्तम
FormMasculine, Vocative, Singular
Speaker
वैशम्पायन उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes