Adhyaya 13
Book 9 (Śalya-parva), Adhyāya 13 — Arjuna’s Arrow-storm and the Drauṇi Confrontation
Upa-parva: Drauṇi–Arjuna Saṃśaptaka-vṛta Yuddha (Episode: Arrow-storm engagement and escalation)
Sañjaya reports that Arjuna, struck by Drauṇi and supported by Trigarta mahārathas, answers with controlled precision—wounding Drauṇi with three arrows and distributing paired shots among other bowmen before unleashing dense volleys. The opposing force, though pierced, maintains pressure and surrounds Arjuna; the ratha-space fills with ornamented arrows, and the scene is rendered through elemental similes: the chariot shines like a ground-bound vimāna lit by meteors, and Arjuna’s shafts fall like rain from a cloud. The battlefield becomes cluttered with broken chariot components and fallen insignia; the ground is described as impassable, blood-and-flesh mire, likened to Rudra’s arena—an image that functions as moral-psychological framing rather than instruction. Arjuna is said to destroy large numbers of chariots, appearing like smokeless fire after burning. Drauṇi then checks him directly; a sustained exchange follows in which Drauṇi wounds Arjuna and Vāsudeva, Arjuna disables Drauṇi’s chariot team, and Drauṇi escalates to throwing a musala and then a parigha—both neutralized mid-flight by Arjuna’s arrows. Arjuna continues to wound Drauṇi without shaking his resolve. A secondary engagement occurs when Suratha attacks Drauṇi; Drauṇi kills Suratha with a nārāca to the heart, remounts swiftly, and resumes the Arjuna engagement, now framed as a large midday battle where Arjuna alone contends with many—an observation underscoring endurance and tactical concentration under extreme conditions.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—जब मद्रराज शल्य ने धर्मराज युधिष्ठिर को रण में पीड़ित करना आरम्भ किया, तब पाण्डव-पक्ष के प्रमुख महारथी एक साथ उसकी ओर टूट पड़े। → सात्यकि, भीमसेन और माद्रीपुत्र (नकुल/सहदेव) रथों से शल्य को घेरकर दबाते हैं; पर शल्य अकेला होते हुए भी अद्भुत वेग से प्रत्युत्तर देता है, अनेक धनुर्धरों को एक-एक करके पाँच-पाँच बाणों से घायल करता है। सिद्ध, मुनि और दर्शक ‘आश्चर्य’ कहकर साधुवाद करते हैं; आकाश शल्य के सुवर्ण-भूषित बाणों से भर-सा जाता है। → क्रुद्ध शल्य धर्मराज को लक्ष्य कर निरन्तर शर-वर्षा करता है—युधिष्ठिर को बाणों से आच्छादित कर सिंह-नाद करता है; पाण्डवों के महारथी उस क्षण शल्य की ओर बढ़ने में असमर्थ-से हो जाते हैं, और रणभूमि पर शल्य का पराक्रम सर्वाधिक प्रखर दिखता है। → पाण्डव-पक्ष पुनः साहस बटोरता है—भीमसेन, सात्यकि और स्वयं धर्मराज शल्य पर तीव्र प्रतिशर-वर्षा करते हैं; भीम सत्तर, सात्यकि नौ और युधिष्ठिर साठ बाणों से शल्य के शरीर को विद्ध करते हैं, जिससे शल्य की बढ़त क्षणिक रूप से थमती है और संघर्ष बराबरी की ओर लौटता है। → दोनों पक्षों के महारथी आमने-सामने टिके हैं—अगला क्षण यह तय करेगा कि शल्य की प्रचण्ड धारा फिर उठेगी या धर्मराज का धैर्य निर्णायक प्रहार में बदलेगा।
Shlokas
Verse 1
नशा (0) उस औअन+- त्रयोदशो 5 ध्याय: मद्रराज शल्यका अद्भुत पराक्रम संजय उवाच पीडिते धर्मराजे तु मद्रराजेन मारिष | सात्यकिर्भीमसेनश्व माद्रीपुत्री च पाण्डवी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാരിഷ, മദ്രരാജൻ ശല്യൻ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരനെ കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചപ്പോൾ, സാത്യകിയും ഭീമസേനനും മാദ്രിയുടെ പുത്രിയായ പാണ്ഡവിയും അന്നേരം മുന്നോട്ട് വന്നു.
Verse 2
परिवार्य रथै: शल्यं पीडयामासुराहवे । संजय कहते हैं--आर्य! जब मद्रराज शल्य धर्मराज युधिष्ठिरको पीड़ा देने लगे, तब सात्यकि, भीमसेन और माद्रीपुत्र पाण्डव नकुल-सहदेवने युद्धस्थलमें शल्यको रथोंद्वारा घेरकर उन्हें पीड़ा देना प्रारम्भ किया ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധമദ്ധ്യേ രഥങ്ങളാൽ ശല്യനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി അവർ അവനെ ശക്തമായി അമർത്തി. ഒറ്റയ്ക്കുള്ള ശല്യൻ അനേകം മഹാരഥന്മാർക്കാൽ പീഡിക്കപ്പെടുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ എല്ലാടവും മഹത്തായ സാധുവാദം ഉയർന്നു; അവിടെ കൂടിയ സിദ്ധന്മാരും മഹർഷിമാരും ആനന്ദത്തോടെ “ആശ്ചര്യം!” എന്നു വിളിച്ചു.
Verse 3
साधुवादो महाउ्जज्ञे सिद्धाश्चासन् प्रहर्षिता: । आश्षर्यमित्यभाषन्त मुनयश्लञापि सड्रता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹത്തായ സാധുവാദം ഉയർന്നു; സിദ്ധന്മാർ അത്യന്തം പ്രഹർഷിതരായി. മുനിമാരും “ആശ്ചര്യം!” എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 4
भीमसेनो रणे शल्यं शल्यभूतं पराक्रमे । एकेन विद्ध्वा बाणेन पुनर्विव्याध सप्तभि:,भीमसेनने रणभूमिमें अपने पराक्रमके लिये कण्टकरूप शल्यको पहले एक बाणसे घायल करके फिर सात बाणोंसे बींध डाला
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണത്തിൽ ഭീമസേനൻ തന്റെ പരാക്രമത്തിന് മുളളായി നിന്ന ശല്യനെ ആദ്യം ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് കുത്തി; പിന്നെ വീണ്ടും ഏഴ് അമ്പുകളാൽ അവനെ ഭേദിച്ചു.
Verse 5
सात्यकिश्न शतेनैनं धर्मपुत्रपरीप्सया । मद्रेश्वरमवाकीर्य सिंहनादमथानदत्,सात्यकि भी धर्मपुत्र युधिष्ठिरकी रक्षाके लिये मद्रराजको सौ बाणोंसे आच्छादित करके सिंहके समान दहाड़ने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരനെ രക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു സാത്യകി മദ്രേശ്വരനിൽ നൂറ് അമ്പുകൾ വർഷിച്ചു; പിന്നെ സിംഹനാദം മുഴക്കി.
Verse 6
नकुल: पज्चभिश्लैनं सहदेवश्व॒ पञ्चभि: । विद्ध्वा तं तु पुनस्तूर्ण ततो विव्याध सप्तभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നകുലൻ അവനെ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ, സഹദേവനും അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ ഭേദിച്ചു. ഇങ്ങനെ കുത്തിയ ശേഷം അവർ ഉടൻ വീണ്ടും മുന്നേറി, പിന്നെ ഏഴ് അമ്പുകളാൽ അവനെ വീണ്ടും പീഡിപ്പിച്ചു.
Verse 7
नकुल और सहदेवने पाँच-पाँच बाणोंसे शल्यको घायल करके फिर सात बाणोंसे उन्हें तुरंत ही बींध डाला ।। स तु शूरो रणे यत्त: पीडितस्तैर्महारथै: । विकृष्य कार्मुकं घोरं वेगघ्नं भारसाधनम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നകുലനും സഹദേവനും ശല്യനെ ഓരോരുത്തരും അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ചു; പിന്നെ ഏഴ് ശരം കൂടി ചേർത്ത് അവനെ ക്ഷണത്തിൽ വീണ്ടും കുത്തിത്തുളച്ചു. എങ്കിലും ആ വീരൻ യുദ്ധത്തിൽ ഏകാഗ്രനായി, ആ മഹാരഥന്മാർ അമർത്തിയിട്ടും, ശത്രുവിന്റെ പാച്ചിൽ തകർക്കുന്നും യുദ്ധഭാരം സഹിക്കുന്നും കഴിയുന്ന ഭയങ്കര ധനുസ്സ് വലിച്ചെടുത്തു.
Verse 8
सात्यकिं पञ्चविंशत्या शल्यो विव्याध मारिष । भीमसेनं तु सप्तत्या नकुलं सप्तभिस्तथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാരിഷാ, ശല്യൻ സാത്യകിയെ ഇരുപത്തഞ്ച് അമ്പുകളാൽ, ഭീമസേനനെ എഴുപത് അമ്പുകളാൽ, നകുലനെയും ഏഴ് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു.
Verse 9
माननीय नरेश! समरांगणमें शूरवीर शल्यने उन महारथियोंद्वारा पीड़ित होनेपर भी विजयके लिये यत्नशील हो भार सहन करनेमें समर्थ और शत्रुके वेगका नाश करनेवाले एक भयंकर धनुषको खींचकर सात्यकिको पचीस, भीमसेनको सत्तर और नकुलको सात बाण मारे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാന്യനായ രാജാവേ! സമരഭൂമിയിൽ ശൂരനായ ശല്യൻ ആ മഹാരഥന്മാർ അമർത്തിയിട്ടും വിജയത്തിനായി പരിശ്രമിച്ചു. ശത്രുവിന്റെ വേഗം തകർക്കുന്നതും യുദ്ധഭാരം സഹിക്കുന്നതുമായ ഭയങ്കര ധനുസ്സ് വലിച്ച്, സാത്യകിയെ ഇരുപത്തഞ്ച്, ഭീമസേനനെ എഴുപത്, നകുലനെ ഏഴ് അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു. തുടർന്ന് യുദ്ധത്തിൽ ഭല്ല-അമ്പുകൊണ്ട് ധനുര്ധരനായ സഹദേവന്റെ അമ്പോടുകൂടിയ ധനുസ്സ് മുറിച്ച്, അവനെ ഇരുപത്തൊന്ന് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു.
Verse 10
सहदेवस्तु समरे मातुल॑ भूरिवर्चसम् | सज्यमन्यद् धनु: कृत्वा पजचभि: समताडयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ സഹദേവൻ തന്റെ മാതുലനായ ഭൂരിവർചസ്സുള്ള ശല്യനെ നേരിട്ടു. മറ്റൊരു ധനുസ്സ് കെട്ടി, അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ അവനെ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 11
सारथिं चास्य समरे शरेणानतपर्वणा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ അവന്റെ സാരഥിയെയും അനതപർവ (ചൂടാക്കാത്ത സന്ധികളുള്ള) അമ്പ് ബാധിച്ചു.
Verse 12
इस प्रकार श्रीमह्या भारत शल्यपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ,भीमसेनस्तु सप्तत्या सात्यकिर्नवभि: शरै:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ശല്യപർവത്തിൽ സംകുലയുദ്ധവിഷയകമായ ദ്വാദശ അധ്യായം സമാപ്തമായി. അതേ യുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേനൻ എഴുപത് അമ്പുകളാലും, സാത്യകി ഒമ്പത് അമ്പുകളാലും വിധിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 13
तत: शल्यो महाराज निर्विद्धस्तैर्महारथै:,इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि शल्ययुद्धे त्रयोदशो5ध्याय:
അതിനുശേഷം, മഹാരാജാവേ, ആ മഹാരഥന്മാർ ശല്യനെ വേധിച്ചു. ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ശല്യപർവത്തിൽ ശല്യയുദ്ധവിവരണമായ ത്രയോദശ അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 14
सुस्त्राव रुधिरं गात्रैगैरिकं पर्वतो यथा । महाराज! उन महारथियोंद्वारा अत्यन्त घायल कर दिये जानेपर राजा शल्य अपने अंगोंसे रक्तकी धारा बहाने लगे, मानो पर्वत गेरु-मिश्रित जलका झरना बहा रहा हो ।।
മഹാരാജാവേ! ആ മഹാരഥന്മാർ അത്യന്തം പരിക്കേൽപ്പിച്ചതിനാൽ രാജാവ് ശല്യന്റെ അവയവങ്ങളിൽ നിന്ന് രക്തധാരകൾ ഒഴുകിത്തുടങ്ങി—ഗേരുമിശ്രിത ജലം പർവ്വതം വെള്ളച്ചാട്ടമായി ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 15
विव्याध तरसा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् । राजन! उन्होंने उन सभी महाधनुर्धरोंको पाँच-पाँच बाणोंसे वेगपूर्वक घायल कर दिया। वह उनके द्वारा अद्भुत-सा कार्य हुआ ।। १४ * ततो<5परेण भल्ल्लेन धर्मपुत्रस्य मारिष
രാജാവേ! അവൻ അതിവേഗത്തിൽ അവരെ വേധിച്ചു; അത് അത്ഭുതംപോലെ തോന്നി. ആ മഹാധനുർധരന്മാരെയൊക്കെയും ഓരോരുത്തരെയും അഞ്ചഞ്ച് അമ്പുകളാൽ ക്ഷണത്തിൽ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു—അത് അവന്റെ അത്ഭുതകൃത്യമായി തോന്നി.
Verse 16
अथान्यद् धनुरादाय धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:
അപ്പോൾ ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ മറ്റൊരു വില്ലെടുത്തു.
Verse 17
स च्छाद्यमान: समरे धर्मपुत्रस्य सायकै:
അവൻ സമരമദ്ധ്യേ ധർമ്മപുത്രൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ) എയ്ത അമ്പുകളാൽ എല്ലാദിക്കിലും മൂടപ്പെട്ടു—അഭിഭൂതനായി—പോയി.
Verse 18
सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो धर्मपुत्रे शरारदिते
അപ്പോൾ സാത്യകി ക്രോധിതനായി; ധർമ്മപുത്രൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ) അമ്പുകളാൽ മുറിവേറ്റ് വേദനിക്കുന്നതു കണ്ടു.
Verse 19
स सात्यके: प्रचिच्छेद क्षुरप्रेण महद् धनु:
അവൻ ക്ഷുരപ്രം എന്ന മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൊണ്ട് സാത്യകിയുടെ മഹാധനുസ്സിനെ വെട്ടിമുറിച്ചു.
Verse 20
तस्य क्रुद्धो महाराज सात्यकि: सत्यविक्रम:
മഹാരാജാവേ! അപ്പോൾ സത്യവിക്രമനായ സാത്യകി അവനോടു ക്രോധിച്ചു.
Verse 21
भीमसेनो<5थ नाराचं ज्वलन्तमिव पन्नगम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ ഭീമസേനൻ അഗ്നിസർപ്പത്തെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന നാരാചം പ്രയോഗിച്ചു. നകുലൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശല്യനോട് ശക്തി എറിഞ്ഞു. സഹദേവൻ മനോഹരമായ ഗദ പ്രയോഗിച്ചു. ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ശല്യനെ വധിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ രണക്ഷേത്രത്തിൽ അവന്റെ മേൽ ശതഘ്നിയാൽ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 22
नकुल: समरे शक्ति सहदेवो गदां शुभाम् | धर्मराज: शतघ्नीं च जिघांसु: शल्यमाहवे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിനിടയിൽ നകുലൻ ശക്തി എറിഞ്ഞു; സഹദേവൻ ശോഭനമായ ഗദ പ്രയോഗിച്ചു; ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ശല്യനെ വധിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവന്റെ മേൽ ശതഘ്നി പ്രഹരിച്ചു. ഭീമസേനൻ ജ്വലിക്കുന്ന സർപ്പത്തെപ്പോലെ തീക്ഷ്ണ നാരാചങ്ങൾ വിട്ടു. ഇങ്ങനെ പാണ്ഡവർ തത്തതായ ആയുധങ്ങളോടെ യുദ്ധത്തിന്റെ കഠിനതയ്ക്കിടയിൽ ധർമ്മനിശ്ചയം പ്രവർത്തിയാക്കി।
Verse 23
तानापतत एवाशु पज्चानां वै भुजच्युतान् । वारयामास समरे शस्त्रसड्घै: स मद्रराट्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ അഞ്ചു വീരന്മാരുടെ കൈകളിൽ നിന്ന് വിട്ടുപോയ അസ്ത്രങ്ങൾ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞെത്തുമ്പോൾ, മദ്രരാജൻ ശല്യൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്റെ ശസ്ത്രവർഷങ്ങളാൽ അവയെ ഉടൻ തന്നെ തടഞ്ഞു।
Verse 24
सात्यकिप्रहितं शल्यो भल््लैश्वचिच्छेद तोमरम् । प्रहितं भीमसेनेन शरं कनकभूषणम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശല്യൻ മൂർച്ചയുള്ള ഭല്ലങ്ങളാൽ സാത്യകി എറിഞ്ഞ തോമരം വെട്ടിമുറിച്ചു; ഭീമസേനൻ പ്രയോഗിച്ച സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അമ്പും അവൻ ഛേദിച്ചു।
Verse 25
नकुलप्रेषितां शक्ति हेमदण्डां भयावहाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നകുലൻ എറിഞ്ഞ ആ ഭയാനകമായ ശക്തി, സ്വർണ്ണദണ്ഡമുള്ളത്…
Verse 26
गदां च सहदेवेन शरौघै: समवारयत् | इसी प्रकार उन्होंने नकुलकी चलायी हुई स्वर्ण-दण्ड-विभूषित भयंकर शक्तिका तथा सहदेवकी फेंकी हुई गदाका भी अपने बाणसमूहोंद्वारा निवारण कर दिया ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ അമ്പുകളുടെ ഘനവർഷംകൊണ്ട് സഹദേവൻ എറിഞ്ഞ ഗദയും തടഞ്ഞു. അതുപോലെ നകുലൻ പ്രയോഗിച്ച സ്വർണ്ണദണ്ഡമുള്ള ഭയാനക ശക്തിയെയും ബാണവൃഷ്ടിയാൽ നിവാരണം ചെയ്ത്, ഹേ ഭാരതാ, രാജാവിന്റെ ആ ശതഘ്നിയെ രണ്ട് അമ്പുകളാൽ ഛേദിച്ചു।
Verse 27
नामृष्यत्तत्र शैनेय: शत्रोर्विजयमाहवे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുവിന്റെ വിജയം ശൈനേയൻ (സാത്യകി) സഹിച്ചില്ല. ക്രോധാവേശത്തോടെ മറ്റൊരു ധനുസ്സെടുത്തു; രണ്ട് അമ്പുകളാൽ മദ്രരാജനെ മുറിവേൽപ്പിച്ചു, പിന്നെ മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ അവന്റെ സാരഥിയെയും കുത്തിത്തുളച്ചു.
Verse 28
अथान्यद् धनुरादाय सात्यकि: क्रोधमूर्च्छित: । द्वाभ्यां मद्रेश्वरं विदृध्वा सारथिं च त्रिभि: शरै:
അപ്പോൾ ക്രോധമൂഢനായ സാത്യകി മറ്റൊരു ധനുസ്സെടുത്തു. രണ്ട് അമ്പുകളാൽ മദ്രേശ്വരനെ മുറിവേൽപ്പിച്ചു; മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ സാരഥിയെയും ഭേദിച്ചു.
Verse 29
ततः शल्यो रणे राजन् सर्वास्तान् दशभि: शरै: | विव्याध भृशसंक्रुद्धस्तोत्रिरिव महाद्विपान्
രാജാവേ! തുടർന്ന് യുദ്ധത്തിൽ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ശല്യൻ അവരെയൊക്കെയും പത്തു പത്തു അമ്പുകളാൽ ഭേദിച്ചു—മഹാവത് അങ്കുശംകൊണ്ട് മഹാഗജങ്ങളെ കുത്തുന്നതുപോലെ.
Verse 30
ते वार्यमाणा: समरे मद्रराज्ञा महारथा: । न शेकुः सम्मुखे स्थातुं तस्य शत्रुनिष्दना:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ മദ്രരാജൻ തടഞ്ഞുനിർത്തുമ്പോൾ ആ മഹാരഥന്മാർ അവന്റെ മുന്നിൽ നില്ക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; കാരണം അവൻ ശത്രുനിഷൂദനായിരുന്നു.
Verse 31
समरांगणमें मद्रराज शल्यके द्वारा इस प्रकार रोके जाते हुए शत्रुसूदन पाण्डव-महारथी उनके सामने ठहर न सके ।।
സമരാങ്കണത്തിൽ മദ്രരാജൻ ശല്യൻ ഇങ്ങനെ തടഞ്ഞുനിർത്തിയപ്പോൾ ശത്രുസൂദനരായ പാണ്ഡവ മഹാരഥന്മാർ അവന്റെ മുന്നിൽ നില്ക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ ശല്യന്റെ വിക്രമം കണ്ടിട്ട്—പാണ്ഡവരും, പാഞ്ചാലരും, സൃഞ്ജയരും ഹതരായെന്നു കരുതി.
Verse 32
ततो राजन् महाबाहुर्भीमसेन: प्रतापवान् | संत्यज्य मनसा प्राणान् मद्राधिपमयोधयत्
അപ്പോൾ, രാജാവേ, മഹാബാഹുവും പ്രതാപവാനുമായ ഭീമസേനൻ മനസ്സിൽ പ്രാണം പോലും ഉപേക്ഷിച്ച് മദ്രാധിപനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു।
Verse 33
राजन! तदनन्तर प्रतापी महाबाहु भीमसेन मनसे प्राणोंका मोह छोड़कर मद्रराज शल्यके साथ युद्ध करने लगे ।।
രാജാവേ, അതിനുശേഷം പ്രതാപവാനായ മഹാബാഹു ഭീമസേനൻ പ്രാണങ്ങളെ മൂടിയ മോഹം ഉപേക്ഷിച്ച് മദ്രരാജൻ ശല്യനോടു യുദ്ധം തുടങ്ങി. അപ്പോൾ നകുലനും സഹദേവനും മഹാരഥനായ സാത്യകിയും ശല്യനെ ചുറ്റി എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള അമ്പുവർഷം ആരംഭിച്ചു।
Verse 34
स चतुर्भिमिहेष्वासै: पाण्डवानां महारथै: । वृतस्तान् योधयामास मद्रराज: प्रतापवान्,इन चार महाधनुर्धर पाण्डवपक्षके महारथियोंसे घिरे हुए प्रतापी मद्रराज शल्य उन सबके साथ युद्ध कर रहे थे
ഇവിടെ പാണ്ഡവരുടെ നാല് മഹാധനുര്ധര മഹാരഥികൾ ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ, പ്രതാപവാനായ മദ്രരാജൻ ശല്യൻ അവരൊക്കെയുമായി യുദ്ധം ചെയ്തു।
Verse 35
तस्य धर्मसुतो राजन क्षुरप्रेण महाहवे | चक्ररक्ष॑ं जघानाशु मद्रराजस्य पार्थिव:,राजन! उन महासमरमें धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरने एक क्षुरप्रद्वारा मद्रराज शल्यके चक्ररक्षकको शीघ्र ही मार डाला
രാജാവേ, ആ മഹാസമരത്തിൽ ധർമ്മസുതനായ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ക്ഷുരപ്ര അമ്പുകൊണ്ട് മദ്രരാജൻ ശല്യന്റെ ചക്രരക്ഷകനെ വേഗത്തിൽ വധിച്ചു।
Verse 36
तस्मिंस्तु निहते शूरे चक्ररक्षे महारथे । मद्रराजो5पि बलवान् सैनिकानावृणोच्छरै:,अपने महारथी शूरवीर चक्ररक्षकके मारे जानेपर बलवान मद्रराजने भी बाणोंद्वारा शत्रुपक्षके समस्त योद्धाओंको आच्छादित कर दिया
ആ ശൂരനായ മഹാരഥി ചക്രരക്ഷകൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ബലവാനായ മദ്രരാജനും അമ്പുകളുടെ ഘനവർഷംകൊണ്ട് ശത്രുസൈന്യത്തിലെ യോദ്ധാക്കളെ മൂടിക്കളഞ്ഞു।
Verse 37
समावृतांस्ततस्तांस्तु राजन् वीक्ष्य स्वसैनिकान् | चिन्तयामास समरे धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:
അപ്പോൾ, രാജാവേ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്റെ സൈന്യം അമ്പുകളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതു കണ്ട ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ഉള്ളിൽ തന്നെ ഭാരമുള്ള ആശങ്കയിൽ ആലോചിച്ചു തുടങ്ങി।
Verse 38
कथं नु समरे शक््यं तन््माधववचो महत् | न हि क्रुद्धो रणे राजा क्षपयेत बल॑ मम
‘ഈ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ മാധവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) അരുളിച്ചെയ്ത ആ മഹാവചനം എങ്ങനെ സഫലമാകും? കാരണം, റണത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ രാജാവ് ശല്യൻ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ പ്രഹരിച്ചാൽ എന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവും നശിപ്പിച്ചേക്കും.’
Verse 39
(अहं मद्भ्रातरश्नैव सात्यकिश्न महारथ: । पज्चाला: सृञ्जयाश्वैव न शक्ता: सम हि मद्रपम् ।।
‘ഞാനും എന്റെ സഹോദരന്മാരും മഹാരഥൻ സാത്യകിയും, പാഞ്ചാലരും സൃഞ്ജയരും—എല്ലാവരും ചേർന്നിട്ടും സമരത്തിൽ മദ്രരാജൻ ശല്യനെ നേരിടാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഈ മഹാബലവാനായ മാമൻ ഇന്ന് നമ്മെ വധിക്കുമെന്നു തോന്നുന്നു. എന്നാൽ “ശല്യൻ എന്റെ കൈകൊണ്ടു വീഴും” എന്ന ഗോവിന്ദന്റെ വചനം എങ്ങനെ സത്യമാകും? ഇതെന്ത്?’ തുടർന്ന് പാണ്ഡവർ രഥങ്ങളും ഗജങ്ങളും സഹിതം മദ്രരാജനെ ചുറ്റി അടുക്കി, എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് അമർത്തി പീഡിപ്പിച്ചു।
Verse 40
पाण्डुके बड़े भाई महाराज धुृतराष्ट्र! तदनन्तर रथ, हाथी और घोड़ोंसहित समस्त पाण्डवयोद्धा मद्रराज शल्यको सब ओरसे पीड़ा देते हुए उनपर चढ़ आये ।।
അതിനുശേഷം, പാണ്ഡുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവായ മഹാരാജ ധൃതരാഷ്ട്രനേ, രഥങ്ങളും ഗജങ്ങളും അശ്വങ്ങളും സഹിതം പാണ്ഡവയോദ്ധാക്കൾ എല്ലാവരും മദ്രരാജൻ ശല്യനെ ചുറ്റി എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് അമർത്തിക്കൊണ്ട് ആക്രമിച്ചു. സമരത്തിൽ രാജാവ് ശല്യൻ നാനാവിധ ആയുധങ്ങളാൽ ഘനമായുയർന്ന ആയുധവൃഷ്ടിയെ, മഹാമേഘക്കൂട്ടത്തെ ചിതറിക്കുന്ന പ്രബല കാറ്റുപോലെ, ചിതറിച്ചു കളഞ്ഞു।
Verse 41
जैसे वायु बड़े-बड़े बादलोंको उड़ा देती है, उसी प्रकार समरांगणमें राजा शल्यने अनेक प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे परिपूर्ण उस उमड़ी हुई शस्त्रवर्षाको छिन्न-भिन्न कर डाला ।।
തുടർന്ന് ഞങ്ങൾ കണ്ടു—ശല്യൻ എറിഞ്ഞ സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള അമ്പുകളുടെ മഴ ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്ന്, വൻ വെട്ടുക്കിളിക്കൂട്ടംപോലെ പരന്നു മൂടി।
Verse 42
ते शरा मद्रराजेन प्रेषिता रणमूर्थनि । सम्पतन्तः सम दृश्यन्ते शलभानां व्रजा इव,युद्धके मुहानेपर मद्रराजके चलाये हुए वे बाण शलभसमूहोंके समान गिरते दिखायी देते थे
യുദ്ധഭൂമിയുടെ മുൻനിരയിൽ മദ്രരാജൻ പ്രയോഗിച്ച ആ ശരങ്ങൾ ഘനമായി പതിച്ചു ശലഭക്കൂട്ടങ്ങളെപ്പോലെ ദൃശ്യമായിരുന്നു।
Verse 43
मद्रराजधनुर्मुक्ता: शरै: कनकभूषणै: । निरन्तरमिवाकाशं सम्बभूव जनाधिप,नरेश्वर! मद्रराज शल्यके धनुषसे छूटे हुए उन सुवर्णभूषित बाणोंसे आकाश ठसाठस भर गया था
നരേശ്വരാ! മദ്രരാജൻ ശല്യന്റെ ധനുസ്സിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട സ്വർണാഭൂഷിത ശരങ്ങളാൽ ആകാശം നിരന്തരമായി നിറഞ്ഞതുപോലെ തോന്നി।
Verse 44
न पाण्डवानां नास्माकं तत्र किज्चिद् व्यदृश्यत | बाणान्धकारे महति कृते तत्र महाहवे,उस महायुद्धमें बाणोंद्वारा महान् अन्धकार छा गया, जिससे वहाँ हमारी और पाण्डवोंकी कोई भी वस्तु दिखायी नहीं देती थी
ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ശരവൃഷ്ടി മൂലം മഹത്തായ അന്ധകാരം പടർന്നു; അവിടെ പാണ്ഡവരുടെതോ ഞങ്ങളുടേതോ ഒന്നും തന്നെ കാണാനായില്ല।
Verse 45
मद्रराजेन बलिना लाघवाच्छरवृश्टिभि: । चाल्यमान तु तं॑ दृष्टवा पाण्डवानां बलार्णवम्
ബലവാനായ മദ്രരാജൻ തന്റെ ചാപല്യത്തോടെ ശരവൃഷ്ടി പെയ്ത് പാണ്ഡവസേനയെന്ന മഹാസമുദ്രത്തെ കുലുക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ (യുദ്ധഭൂമിയിൽ കലക്കം പടർന്നു).
Verse 46
स तु तान् सर्वतो यत्तान् शरै: संछाद्य मारिष
എന്നാൽ, ഹേ മാരിഷ! എല്ലായിടത്തുനിന്നും അമർന്നു നിന്നവരെ അവൻ ശരങ്ങളാൽ മൂടിക്കളഞ്ഞു।
Verse 47
ते च्छन्ना: समरे तेन पाण्डवानां महारथा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ സമരത്തിൽ പാണ്ഡവരുടെ മഹാരഥന്മാർ അവന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ അമർന്നു, ആയുധങ്ങളുടെ കൂട്ടിയിടിയുടെ നടുവിൽ അവനാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് മൂടപ്പെട്ടവരായി; അവന്റെ ആക്രമണത്തിൽ യുദ്ധധാര തന്നെ മറിഞ്ഞതുപോലെ തോന്നി.
Verse 48
धर्मराजपुरोगास्तु भीमसेनमुखा रथा: । न जहु: समरे शूरं शल्यमाहवशोभिनम्,तो भी धर्मराजको आगे रखकर भीमसेन आदि रथी संग्राममें शोभा पानेवाले शूरवीर शल्यको वहाँ छोड़कर पीछे न हटे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മരാജനെ മുൻപിൽ നിർത്തി, ഭീമസേനനെ മുൻനിരയാക്കി, ആ രഥികൾ യുദ്ധശോഭയിൽ തിളങ്ങുന്ന വീരൻ ശല്യനെ സമരത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് പിൻമാറിയില്ല; രണകലഹത്തിലും അവർ ധൈര്യവും ധർമ്മവും കൊണ്ട് അചഞ്ചലരായി നിന്നു.
Verse 103
शरैराशीविषाकारैज्वलज्ज्वलनसंनिभै: । तब सहदेवने संग्राममें दूसरे धनुषपर प्रत्यंचा चढ़ाकर अपने अत्यन्त तेजस्वी मामाको विषधर सर्पोंके समान भयंकर और जलती हुई आगके समान प्रज्वलित पाँच बाणोंद्वारा घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ സമരത്തിൽ സഹദേവൻ ധനുസ്സിൽ വീണ്ടും ജ്യാ കെട്ടി, എന്റെ അതിപരാക്രമിയായ യോദ്ധാവിനെ അഞ്ചു ശരങ്ങളാൽ കുത്തിപ്പൊളിച്ചു; ആ ശരങ്ങൾ വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ഭയങ്കരവും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ദീപ്തവുമായിരുന്നു.
Verse 116
विव्याध भृशसंक्रुद्धस्तं वै भूयस्त्रिभि: शरै: । साथ ही अत्यन्त कुपित होकर उन्होंने झुकी हुई गाँठवाले बाणसे उनके सारथिको भी पीट दिया और उन्हें भी पुनः तीन बाणोंसे घायल किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി അവൻ ആ മനുഷ്യനെ വീണ്ടും മൂന്നു ശരങ്ങളാൽ കുത്തി; അതേ ക്രോധാവേശത്തിൽ വളഞ്ഞ കെട്ടുള്ള ശരങ്ങളാൽ അവന്റെ സാരഥിയെയും അടിച്ചു, അവനെയും വീണ്ടും മൂന്നു ശരങ്ങളാൽ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 153
धनुश्विच्छेद समरे सज्यं स सुमहारथ: । मान्यवर! तदनन्तर उन श्रेष्ठ महारथी शल्यने समरांगणमें एक दूसरे भल्लके द्वारा धर्मपुत्र युधिष्ठिरके प्रत्यंचासहित धनुषको काट डाला
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധനുസ്സുകൾ മുറിയുന്ന ആ സമരത്തിൽ ആ മഹാമഹാരഥി തന്റെ ധനുസ്സിനെ സജ്ജമായിത്തന്നെ നിലനിർത്തി; തുടർന്ന്, മാന്യവരേ, ശ്രേഷ്ഠ മഹാരഥി ശല്യൻ രണഭൂമിയിൽ മറ്റൊരു മൂർച്ചയുള്ള ഭല്ലശരത്തോടെ ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ ജ്യയോടുകൂടിയ ധനുസ്സിനെ മുറിച്ചുതള്ളി.
Verse 166
साश्व॒सूतध्वजरथं शल्यं प्राच्छादयच्छरै: । तब धर्मपुत्र युधिष्ठिरने दूसरा धनुष हाथमें लेकर घोड़े, सारथि, ध्वज और रथसहित शल्यको अपने बाणोंसे आच्छादित कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ മറ്റൊരു വില്ല് എടുത്ത്, ശല്യനെ അവന്റെ കുതിരകൾ, സാരഥി, ധ്വജം, രഥം എന്നിവയോടുകൂടി അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് എല്ലാടവും മൂടി; യുദ്ധത്തിന്റെ കഠിന നിർബന്ധങ്ങൾക്കിടയിലും രാജധർമ്മം കാത്തുനിൽക്കേണ്ട രാജാവിനൊത്തവിധം അവൻ സമരത്തിൽ ദൃഢമായി മുന്നേറി।
Verse 173
युधिष्ठिरमथाविध्यद् दशभिर्निशितै: शरै: । समरांगणमें धर्मपुत्रके बाणोंसे आच्छादित होते हुए शल्यने युधिष्ठिरको दस पैने बाणोंसे बींध डाला
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ശല്യൻ യുധിഷ്ഠിരനെ പത്ത് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു. ധർമ്മപുത്രൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ യുദ്ധഭൂമിയെ ആച്ചാദ്യമാക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും ശല്യൻ അവനെ ഭേദിച്ചു; ഇത് അചഞ്ചലമായ ക്ഷാത്രനിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃശ്യം—ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രാജാവ് പരിക്കേറ്റാലും സ്ഥിരതയും കടമയും വിട്ടുമാറുകയില്ല।
Verse 186
मद्राणामधिपं शूरं शरैर्विव्याध पञ्चभि: । जब धर्मपुत्र युधिष्ठिर शल्यके बाणोंसे पीड़ित हो गये, तब क्रोधमें भरे हुए सात्यकिने शूरवीर मद्रराजपर पाँच बाणोंका प्रहार किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശല്യന്റെ അമ്പുകളാൽ പീഡിതനായ ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരനെ കണ്ടു ക്രോധം കത്തിയ സാത്യകി, മദ്രരുടെ വീരാധിപനായ ശല്യനെ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ ഭേദിച്ചു; യുദ്ധകലഹത്തിൽ മിത്രധർമ്മം കാക്കാനുള്ള പ്രേരണം ക്ഷണത്തിൽ പ്രതികാരമായി മാറി।
Verse 196
भीमसेनमुखांस्तांश्न त्रिभिस्त्रेभिरताडयत् । यह देख शल्यने एक क्षुरप्रसे सात्यकिके विशाल धनुषको काट दिया और भीमसेन आदिको भी तीन-तीन बाणोंसे चोट पहुँचायी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇത് കണ്ട ശല്യൻ ക്ഷുരപ്ര അമ്പുകൊണ്ട് സാത്യകിയുടെ വിശാല വില്ല് മുറിച്ചുതകർത്തു; പിന്നെ ഭീമസേന മുതലായ മുൻനിര യോദ്ധാക്കളെയും ഓരോരുത്തരെയും മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ അടിച്ചു. യുദ്ധനൈപുണ്യത്തിന്റെ ആ നിർദയ കൃത്യതയിൽ, ആയുധം മുറിക്കുന്നതും യോദ്ധാവിനെ മുറിവേൽപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെ നിർണായകമായി।
Verse 206
तोमर प्रेषयामास स्वर्णदण्डं महाधनम् । महाराज! तब सत्यपराक्रमी सात्यकिने कुपित हो शल्यपर सुवर्णमय दण्डसे विभूषित एक बहुमूल्य तोमरका प्रहार किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! അപ്പോൾ സത്യപരാക്രമനായി പ്രസിദ്ധനായ ശല്യപുത്രൻ സാത്യകിയോട് ക്രുദ്ധനായി, സ്വർണ്ണദണ്ഡം ഘടിപ്പിച്ച അതിമൂല്യമായ ഒരു തോമരം എറിഞ്ഞു; സമരത്തിൽ ക്രോധം വിവേകത്തെ മൂടി മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ ഘാതകമായ പ്രവൃത്തികളിലേക്കു തള്ളിവിടുന്നു।
Verse 243
द्विधा चिच्छेद समरे कृतहस्त: प्रतापवान् | सिद्धहस्त एवं प्रतापी वीर शल्यने अपने भल्लोंद्वारा सात्यकिके चलाये हुए तोमरके टुकड़े-टुकड़े कर डाले और भीमसेनके छोड़े हुए सुवर्णभूषित बाणके दो खण्ड कर डाले
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിന്റെ ഘോരമദ്ധ്യേ, മഹാപ്രതാപിയും സിദ്ധഹസ്തനുമായ മദ്രരാജൻ ശല്യൻ തന്റെ മൂർച്ചയുള്ള ഭല്ലങ്ങളാൽ സാത്യകി എറിഞ്ഞ തോമരം തകർത്ത് ഖണ്ഡഖണ്ഡമാക്കി; ഭീമസേനൻ വിട്ട സ്വർണാഭരണബാണവും രണ്ടായി പിളർത്തി।
Verse 263
पश्यतां पाण्डुपुत्राणां सिंहनादं ननाद च । भारत! फिर शल्यने दो बाणोंसे राजा युधिष्ठिरकी उस शतघ्नीको भी पाण्डवोंके देखते-देखते काट डाला और सिंहके समान दहाड़ना आरम्भ किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡുപുത്രർ നോക്കി നിൽക്കേ ശല്യൻ സിംഹനാദം മുഴക്കി. പിന്നെ രണ്ട് ബാണങ്ങളാൽ രാജാ യുധിഷ്ഠിരന്റെ ശതഘ്നിയെയും വെട്ടിമാറ്റി।
Verse 456
विस्मयं परमं जम्मुर्देवगन्धर्वदानवा: । बलवान मद्रराजके द्वारा शीघ्रतापूर्वक की जानेवाली उस बाण-वर्षसि पाण्डवोंके उस सैन्यसमुद्रको विचलित होते देख देवता, गन्धर्व और दानव अत्यन्त आश्चर्यमें पड़ गये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ബലവാനായ മദ്രരാജൻ ശല്യൻ അതിവേഗം ബാണവർഷം ചൊരിഞ്ഞു; അതിനാൽ പാണ്ഡവരുടെ സമുദ്രസമാന സൈന്യം കലങ്ങിപ്പോയി. അത് കണ്ട ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരും പരമ വിസ്മയത്തിലായി।
Verse 463
धर्मराजमवच्छाद्य सिंहवद् व्यनदन्मुहु: । मान्यवर! विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले उन समस्त योद्धाओंको सब ओरसे बाणोंद्वारा आच्छादित करके शल्य धर्मराज युधिष्ठिरको भी ढककर बारंबार सिंहके समान गर्जना करने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിജയത്തിനായി പരിശ്രമിക്കുന്ന യോദ്ധാക്കളുടെ നടുവിൽ ശല്യൻ എല്ലാദിക്കിലും ബാണവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരനെ മൂടി, വീണ്ടും വീണ്ടും സിംഹംപോലെ ഗർജ്ജിച്ചു।
Verse 476
नाशवनुवंस्तदा युद्धे प्रत्युद्यातुं महारथम् । समरांगणमें उनके बाणोंसे आच्छादित हुए पाण्डवोंके महारथी उस युद्धमें महारथी शल्यकी ओर आगे बढ़नेमें समर्थ न हो सके
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ യുദ്ധത്തിൽ ശല്യന്റെ ബാണങ്ങളാൽ എല്ലാദിക്കിലും മൂടപ്പെട്ട പാണ്ഡവരുടെ മഹാരഥന്മാർ, ആ മഹാരഥൻ ശല്യനെ നേരിടാൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങാൻ കഴിയാതെപോയി।
Verse 1236
धर्मराजस्तथा षष्ट्या गात्रे शल्यं समार्पयत् । तत्पश्चात् भीमसेनने सत्तर, सात्यकिने नौ और धर्मराज युधिष्ठिरने साठ बाणोंसे शल्यके शरीरको चोट पहुँचायी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ശല്യന്റെ ശരീരത്തിൽ അറുപത് അമ്പുകൾ പതിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ഭീമസേനൻ എഴുപത്, സാത്യകി ഒമ്പത്, പിന്നെയും ധർമ്മരാജൻ അറുപത് അമ്പുകളാൽ ശല്യനെ വേദനിപ്പിച്ചു. യുദ്ധധർമ്മത്തിന്റെ കഠിന ശാസനയിൽ പാണ്ഡവർ വ്യക്തിഗത വികാരങ്ങളെ അടക്കി, കടമയുടെ നിർബന്ധത്തിന് കീഴടങ്ങി അളവോടെ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ആക്രമണം തുടർന്നു.
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is proportionality under encirclement: how a kṣatriya maintains duty and self-control while employing overwhelming force against many opponents, especially as the engagement escalates beyond arrows to heavier weapons.
The chapter conveys that endurance and composure, paired with discriminating skill, can stabilize chaotic conditions; the elemental similes frame human agency as powerful yet morally weighty within a larger order.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-layer operates through Sañjaya’s reportorial framing and similes, positioning the episode as a case study in kṣatra-duty and the psychological cost of late-war escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.