Shloka 23
Aśvatthāmā’s Stuti of Rudra and Śiva’s Empowerment (सौप्तिकपर्व, अध्याय ७)
पाणिकर्णा: सहस्राक्षास्तथैव च महोदरा: । निर्मासा: काकवकत्राश्ष श्येनवक्त्राक्ष भारत,ज्वालाकेशाश्र राजेन्द्र ज्वलद्रोमचतुर्भुजा: । मेषवक्त्रास्तथैवान्ये तथा छागमुखा नृप राजेन्द्र! उनके केश भी अग्नि-शिखाके समान प्रतीत होते थे। उनका रोम-रोम प्रज्वलित हो रहा था। उन सबके चार भुजाएँ थीं। नरेश्वर! कितने ही गणोंके मुख भेड़ों और बकरोंके समान थे
sañjaya uvāca |
pāṇikarṇāḥ sahasrākṣās tathaiva ca mahodarāḥ |
nirmāsāḥ kākavaktrāś ca śyenavaktrākṣa bhārata |
jvālākēśāś ca rājendra jvaladromacaturbhujāḥ |
meṣavaktrās tathaivānye tathā chāgamukhā nṛpa ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ചിലർക്കു ചെവികളുടെ സ്ഥാനത്ത് കൈകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; ചിലർക്കു സഹസ്രനേത്രങ്ങൾ; ചിലർക്കു മഹാവിശാലമായ ഉദരം. ചിലർ മാംസരഹിതർ; ചിലരുടെ മുഖം കാക്കപോലെ; ചിലരുടെ മുഖവും കണ്ണുകളും പരുന്തുപോലെ. ഹേ രാജേന്ദ്രാ! അവരുടെ കേശം അഗ്നിശിഖപോലെ ജ്വലിച്ചു; രോമരോമം കത്തിപ്പൊള്ളുകയായിരുന്നു; എല്ലാവർക്കും നാലു ഭുജങ്ങൾ. ഹേ നൃപാ! പലർക്കും ആടുപോലെയുള്ള മുഖം; പലർക്കും മേക്കുപോലെയുള്ള മുഖം.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses grotesque, inhuman imagery to mark the moral inversion of the night slaughter: when violence breaks the codes of righteous warfare, the world is portrayed as filled with ominous, demonic signs. The ethical undertone is that adharma-driven acts invite भय (terror), अशुभ-लक्षण (ill omens), and karmic consequence.
Sañjaya is reporting to Dhṛtarāṣṭra the dreadful sights associated with the Sauptika episode—terrifying hosts with unnatural forms (many-eyed, fleshless, bird- and animal-faced, flaming-haired, four-armed) appearing amid the night-time violence, heightening the sense of doom surrounding the massacre in the sleeping camp.