Adhyaya 14
Chapter 14: Divyāstra-Prayoga and Ṛṣi Intervention (दिव्यास्त्रप्रयोगः ऋषिसमागमश्च)
Upa-parva: Astra-Śamana (Pacification of the Divine Weapons) Episode
Vaiśaṃpāyana reports that Kṛṣṇa, reading the situation through signs, addresses Arjuna and instructs him to deploy the divine weapon residing ‘in his heart’—the one taught by Droṇa—specifically for the protection of his brothers and himself, as an astranivāraṇa countermeasure. Arjuna dismounts swiftly with Gāṇḍīva readied, offers formal assurances and salutations (to deities and gurus), and releases the weapon while meditating on Śiva, explicitly aiming to neutralize weapon-force with weapon-force. The two weapons—Arjuna’s and Droṇa’s son’s—ignite with apocalyptic radiance, producing thunderous sounds, meteor falls, fear among beings, and tremors across the earth. At the height of this destabilization, two sages—Nārada and the dharmic pitāmaha of the Bharatas—appear between the blazing energies, positioned as impartial stabilizers seeking the welfare of all beings, and begin to address the unprecedented nature of such weapon deployment among humans.
Chapter Arc: अश्वत्थामा के उन्मत्त, विनाशकारी संकल्प को श्रीकृष्ण पहले ही भाँप लेते हैं और अर्जुन को संकेत देते हैं कि अब केवल साधारण शस्त्र नहीं—अस्त्र-निवारक ब्रह्मास्त्र ही प्राण-रक्षा का उपाय है। → कृष्ण के वचन पर अर्जुन अपने आचार्यपुत्र (अश्वत्थामा) और स्वयं तथा समस्त भाइयों की रक्षा हेतु ब्रह्मास्त्र का संधान करते हैं; गाण्डीव से छूटा तेज युगान्त-अग्नि-सा प्रज्वलित होता है, आकाश में उल्कापात और वज्र-नाद जैसे निर्घात होने लगते हैं, और समस्त प्राणियों में महाभय व्याप्त हो जाता है। → दोनों ओर के ब्रह्मास्त्रों का तेज लोकों को संतप्त करने लगता है; तभी सर्वधर्मज्ञ, सर्वभूतहितैषी महर्षि वेदव्यास और देवर्षि नारद उन दीप्त अस्त्रों के मध्य प्रकट होकर इस महात्यय को रोकने के लिए खड़े होते हैं और दोनों वीरों को धिक्कारते हुए कहते हैं कि मनुष्यों में ऐसा अस्त्र-प्रयोग पूर्व महरथियों ने भी नहीं किया—यह साहस विनाश का द्वार है। → व्यास-नारद लोकहित के लिए अस्त्र-तेज शमन का उपदेश देते हैं—युद्ध-क्रोध को धर्म-बुद्धि से बाँधते हैं और संकेत करते हैं कि ब्रह्मास्त्र का मार्ग ‘विजय’ नहीं, ‘प्रलय’ है; अध्याय का स्वर अस्त्र-निवारण की ओर मुड़ता है। → अस्त्रों का तेज अभी भी दहक रहा है—अब प्रश्न यह है कि कौन अपने अस्त्र को वापस ले सकेगा, और जो न लौटा सका उसका दण्ड किस रूप में प्रकट होगा?
Shlokas
Verse 1
अप ह बछ। ] अत्ऑकाए:<ह चतुर्दशो 5 ध्याय: अश्वत्थामाके अस्त्रका निवारण करनेके लिये अर्जुनके द्वारा ब्रह्मास्त्रका प्रयोग एवं वेदव्यासजी और देवर्षि नारदका प्रकट होना वैशम्पायन उवाच इड्धितेनैव दाशा्हस्तमभिप्रायमादित: । द्रौणे्बुदध्वा महाबाहुरर्जुन॑ प्रत्यभाषत
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ആദിമുതൽ അശ്വത്ഥാമയുടെ പ്രവൃത്തിയുടെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമായി ഗ്രഹിച്ച മഹാബാഹുവായ അർജുനൻ അവനെ നേരിട്ട് അഭിസംബോധന ചെയ്തു।
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! दशार्हनन्दन महाबाहु भगवान् श्रीकृष्ण अश्व॒ृत्थामाकी चेष्टासे ही उसके मनका भाव पहले ही ताड़ गये थे। उन्होंने अर्जुनसे कहा -- || अश्वत्थामा एवं अर्जुनके छोड़े हुए ब्रह्मास्त्रोंको शान्त करनेके लिये नारदजी और व्यासजीका आगमन अर्जुनार्जुन यदिव्यमस्त्र ते हृदि वर्तते । द्रोणोपदिष्टं तस्थायं काल: सम्प्रति पाण्डव,“अर्जुन! अर्जुन! पाण्डुनन्दन! आचार्य द्रोणका उपदेश किया हुआ जो दिव्य अस्त्र तुम्हारे हृदयमें विद्यमान है, उसके प्रयोगका अब यह समय आ गया है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രാജൻ! ദശാർഹനന്ദനനായ മഹാബാഹു ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അശ്വത്ഥാമയുടെ ചേഷ്ടയിൽ നിന്നുതന്നെ അവന്റെ മനോഭാവം മുൻകൂട്ടി അറിഞ്ഞിരുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം അർജുനനോട് പറഞ്ഞു— “അർജുനാ! അർജുനാ! പാണ്ഡുനന്ദനാ! ആചാര്യ ദ്രോണൻ ഉപദേശിച്ച ദിവ്യാസ്ത്രം നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്; അതിനെ പ്രയോഗിക്കേണ്ട സമയം ഇപ്പോഴാണ്.”
Verse 3
भ्रातृणामात्मनश्वैव परित्राणाय भारत | विसृजैतत् त्वमप्याजावस्त्रमस्त्रनिवारणम्,“भरतनन्दन! भाइयोंकी और अपनी रक्षाके लिये तुम भी युद्धमें इस ब्रह्मास्त्रका प्रयोग करो। अभश्व॒त्थामाके अस्त्रका निवारण इसीके द्वारा हो सकता है”
ഹേ ഭാരതവംശജനേ! സഹോദരന്മാരുടെയും നിന്റെയും രക്ഷയ്ക്കായി നീയും യുദ്ധത്തിൽ ഈ ആയുധം പ്രയോഗിക്കൂ—ഇത് മുന്നോട്ടുവരുന്ന അസ്ത്രത്തെ നിവാരിക്കുന്ന പ്രത്യാസ്ത്രമാണ്.
Verse 4
केशवेनैवमुक्तो5थ पाण्डव: परवीरहा । अवातरद् रथात् तूर्ण प्रगृह्ा सशरं धनु:,भगवान् श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले पाण्डुपुत्र अर्जुन धनुष- बाण हाथमें लेकर तुरंत ही रथसे नीचे उतर गये
കേശവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശത്രുവീരസംഹാരിയായ പാണ്ഡവൻ അർജുനൻ അമ്പുകളോടുകൂടിയ വില്ല് കൈയിൽ എടുത്ത് ഉടൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി.
Verse 5
पूर्वमाचार्यपुत्राय ततो5नन्तरमात्मने । भ्रातृभ्यश्चैव सर्वेभ्य: स्वस्तीत्युक्त्वा परंतप:,शत्रुओंको संताप देनेवाले अर्जुनने सबसे पहले यह कहा कि “आचार्यपुत्रका कल्याण हो'। तत्पश्चात् अपने और सम्पूर्ण भाइयोंके लिये मंगल-कामना करके उन्होंने देवताओं और सभी गुरुजनोंको नमस्कार किया। इसके बाद “इस ब्रह्मास्त्रसे शत्रुका ब्रह्मास्त्र शान्त हो जाय' ऐसा संकल्प करके सबके कल्याणकी भावना करते हुए अपना दिव्य अस्त्र छोड़ दिया
ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന അർജുനൻ ആദ്യം ആചാര്യപുത്രനു, പിന്നെ തനിക്കു, തുടർന്ന് എല്ലാ സഹോദരന്മാർക്കും ‘സ്വസ്തി’ എന്നു മംഗളാശംസ പറഞ്ഞു.
Verse 6
देवताभ्यो नमस्कृत्य गुरुभ्यश्चैव सर्वश: । उत्ससर्ज शिवं ध्यायन्नस्त्रमस्त्रेण शाम्पताम्,शत्रुओंको संताप देनेवाले अर्जुनने सबसे पहले यह कहा कि “आचार्यपुत्रका कल्याण हो'। तत्पश्चात् अपने और सम्पूर्ण भाइयोंके लिये मंगल-कामना करके उन्होंने देवताओं और सभी गुरुजनोंको नमस्कार किया। इसके बाद “इस ब्रह्मास्त्रसे शत्रुका ब्रह्मास्त्र शान्त हो जाय' ऐसा संकल्प करके सबके कल्याणकी भावना करते हुए अपना दिव्य अस्त्र छोड़ दिया
ദേവന്മാർക്കും എല്ലാ ഗുരുക്കന്മാർക്കും നമസ്കരിച്ച്, മംഗളം ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ ദിവ്യാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു—‘എന്റെ അസ്ത്രംകൊണ്ട് ശത്രുവിന്റെ അസ്ത്രം ശമിക്കട്ടെ’ എന്ന সংকൽപത്തോടെ.
Verse 7
ततस्तदस्त्रं सहसा सृष्टं गाण्डीवधन्चना । प्रजज्वाल महार्चिष्मद् युगान्तानलसंनिभम्,गाण्डीवधारी अर्जुनके द्वारा छोड़ा गया वह ब्रह्मास्त्र सहसा प्रज्वलित हो उठा। उससे प्रलयाग्निके समान बड़ी-बड़ी लपटें उठने लगीं
അപ്പോൾ ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനൻ വിട്ട ആ അസ്ത്രം പെട്ടെന്നു ജ്വലിച്ചു; യുഗാന്താഗ്നിയെപ്പോലെ മഹാജ്വാലകൾ ഉയർന്നു.
Verse 8
तथैव द्रोणपुत्रस्य तदस्त्र॑ तिग्मतेजस: । प्रजज्वाल महाज्वालं तेजोमण्डलसंवृतम्,इसी प्रकार प्रचण्ड तेजस्वी द्रोणपुत्रका वह अस्त्र भी तेजोमण्डलसे घिरकर बड़ी-बड़ी ज्वालाओंके साथ जलने लगा
അതുപോലെ തന്നെ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവിന്റെ ആ തീക്ഷ്ണതേജസ്സുള്ള ഭയങ്കരാസ്ത്രവും തേജോമണ്ഡലത്തിൽ പൊതിഞ്ഞ് മഹാജ്വാലകളോടെ ജ്വലിച്ചു.
Verse 9
निर्घाता बहवश्चासन् पेतुरुल्का: सहस्रशः । महद् भयं च भूतानां सर्वेषां समजायत,उस समय बारंबार वज्रपातके समान शब्द होने लगे, आकाशसे सहस्रों उल्काएँ टूट- टूटकर गिरने लगीं और समस्त प्राणियोंपर महान् भय छा गया
അപ്പോൾ ഇടിമിന്നലേറ്റതുപോലെ പല ഘോരനാദങ്ങളും മുഴങ്ങി; ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ആയിരക്കണക്കിന് ഉല്കകൾ പൊട്ടിപ്പൊട്ടി വീഴാൻ തുടങ്ങി; സർവ്വജീവികളെയും മഹാഭയം പിടികൂടി.
Verse 10
सशब्दम भवद् व्योम ज्वालामालाकुलं भृशम् | चचाल च मही कृत्स्ना सपर्वतवनद्रुमा,सारा आकाश आगकी प्रचण्ड ज्वालाओंसे व्याप्त हो उठा और वहाँ जोर-जोरसे शब्द होने लगा। पर्वत, वन, और वृक्षोंसहित सारी पृथ्वी हिलने लगी
ആകാശം ഘോരശബ്ദങ്ങളാൽ മുഴങ്ങി, ഉഗ്രജ്വാലാമാലകളാൽ അത്യന്തം നിറഞ്ഞു. പർവ്വതങ്ങളും വനങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ സർവ്വഭൂമിയും നടുങ്ങിത്തുടങ്ങി.
Verse 11
ते त्वस्त्रतेजसी लोकांस्तापयन्ती व्यवस्थिते । महर्षी सहितौ तत्र दर्शयामासतुस्तदा
അവർ ഇരുവരും അവിടെ നിലകൊണ്ട് അസ്ത്രതേജസ്സാൽ ജ്വലിച്ചു ലോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു. അപ്പോൾ അതേ സ്ഥലത്ത് രണ്ട് മഹർഷിമാർ ഒരുമിച്ച് സ്വയം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി.
Verse 12
उभौ शमयितुं वीरौ भारद्वाजधनंजयौ,सम्पूर्ण धर्मोके ज्ञाता तथा समस्त प्राणियोंके हितैषी वे दोनों परम तेजस्वी मुनि अश्वत्थामा और अर्जुन--इन दोनों वीरोंको शान्त करनेके लिये इनके प्रज्वलित अस्त्रोंके बीचमें खड़े हो गये
ഭാരദ്വാജപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവും ധനഞ്ജയൻ അർജുനനും—ഈ രണ്ടു വീരന്മാരെ ശമിപ്പാൻ, ധർമ്മത്തിൽ പൂർണ്ണമായി സ്ഥാപിതരും സർവ്വജീവഹിതൈഷികളും ആയ പരമതേജസ്വികളായ ആ രണ്ടു മുനിവരന്മാർ അവരുടെ ജ്വലിച്ചുനിൽക്കുന്ന അസ്ത്രങ്ങളുടെ മദ്ധ്യേ നിന്നു.
Verse 13
तौ मुनी सर्वधर्मज्ञौ सर्वभूतहितैषिणौ । दीप्तयोरस्त्रयोर्म ध्ये स्थितो परमतेजसौ,सम्पूर्ण धर्मोके ज्ञाता तथा समस्त प्राणियोंके हितैषी वे दोनों परम तेजस्वी मुनि अश्वत्थामा और अर्जुन--इन दोनों वीरोंको शान्त करनेके लिये इनके प्रज्वलित अस्त्रोंके बीचमें खड़े हो गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സകലധർമ്മവും അറിഞ്ഞും സർവ്വഭൂതഹിതം ആഗ്രഹിച്ചും നിന്ന ആ രണ്ടുപരമതേജസ്വി മുനിമാർ, ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രണ്ടു അസ്ത്രങ്ങളുടെ മദ്ധ്യേ നിന്നു—അശ്വത്ഥാമാവിനെയും അർജുനനെയും ശമിപ്പാൻ।
Verse 14
तदन्तरमथाधृष्यावुपगम्य यशस्विनौ । आस्तामृषिवरीौ तत्र ज्वलिताविव पावकौ,उन अस्त्रोंके बीचमें आकर वे दुर्धर्ष एवं यशस्वी महर्षिप्रवर दो प्रज्वलित अग्नियोंके समान वहाँ स्थित हो गये इति श्रीमहाभारते सौप्तिकपर्वणि ऐषीकपर्वणि अर्जुनास्त्रत्यागे चतुर्दशो5ध्याय: ।। १४ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत सौप्तिकपर्वके अन्तर्गत ऐषीकपर्वमें अर्जुनिके द्वारा ब्रह्मास्रका प्रयोगविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
അതിനുശേഷം ആ ഭീതിജനകമായ ഇടവേളയിൽ, അജേയരും യശസ്സുള്ളവരുമായ ആ രണ്ടുഋഷിവരന്മാർ സമീപിച്ചു അവിടെ നിന്നു—രണ്ട് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളുപോലെ।
Verse 15
प्राणभृद्धिरनाधृष्यौ देवदानवसम्मतौ । अस्त्रतेज: शमयितुं लोकानां हितकाम्यया,कोई भी प्राणी उन दोनोंका तिरस्कार नहीं कर सकता था। देवता और दानव दोनों ही उनका सम्मान करते थे। वे समस्त लोकोंके हितकी कामनासे उन अस्त्रोंके तेजको शान्त करानेके लिये वहाँ आये थे
അവർ ഇരുവരും ജീവരക്ഷകർ, അജേയർ, ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും ഒരുപോലെ ആദരിക്കുന്നവർ. സർവ്വലോകഹിതം ആഗ്രഹിച്ച്, ആ അസ്ത്രങ്ങളുടെ തേജസ്സിനെ ശമിപ്പാൻ അവിടെ എത്തിയവർ ആയിരുന്നു.
Verse 16
ऋषी ऊचतुः नानाशस्त्रविद: पूर्वे येडप्यतीता महारथा: । नैतदस्त्रं मनुष्येषु तैः प्रयुक्ते कथंचन । किमिदं साहसं वीरी कृतवन्तौ महात्ययम्,उन दोनों ऋषियोंने उन दोनों वीरोंसे कहा--“वीरो! पूर्वकालमें भी जो बहुत-से महारथी हो चुके हैं, वे नाना प्रकारके शस्त्रोंके जानकार थे, परंतु उन्होंने किसी प्रकार भी मनुष्योंपर इस अस्त्रका प्रयोग नहीं किया था। तुम दोनोंने यह महान् विनाशकारी दुःसाहस क्यों किया है?
ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു—“വീരന്മാരേ! പൂർവ്വകാലത്തും അനേകം മഹാരഥർ കഴിഞ്ഞുപോയിട്ടുണ്ട്; അവർ നാനാവിധ ശസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണരായിരുന്നു. എങ്കിലും മനുഷ്യരിൽ ഈ അസ്ത്രം ഒരിക്കലും അവർ പ്രയോഗിച്ചിട്ടില്ല. വീരന്മാരേ, നിങ്ങൾ ഇരുവരും എന്തുകൊണ്ട് ഇത്തരമൊരു മഹാവിനാശകരമായ ദുസ്സാഹസം ചെയ്തു?”
Verse 116
नारद: सर्वभूतात्मा भरतानां पितामह: । उन दोनों अस्त्रोंक तेज समस्त लोकोंको संतप्त करते हुए वहाँ स्थित हो गये। उस समय वहाँ सम्पूर्ण भूतोंके आत्मा नारद तथा भरतवंशके पितामह व्यास--इन दो महर्षियोंने एक साथ दर्शन दिया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ രണ്ടു അസ്ത്രങ്ങളുടെ ജ്വാല സമസ്ത ലോകങ്ങളെയും ചുട്ടെരിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. അപ്പോൾ സർവ്വഭൂതാത്മാവെന്നു പ്രസിദ്ധനായ നാരദനും, ഭരതവംശത്തിന്റെ പിതാമഹനായ വ്യാസനും—ഈ രണ്ടു മഹർഷിമാർ ഒരുമിച്ച് അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Frequently Asked Questions
Whether countering a catastrophic divyāstra with another divyāstra can be justified for protection without triggering uncontrolled harm to the wider world-order.
Force must be deployed with explicit protective intent, procedural discipline (salutations, dhyāna), and an orientation toward neutralization rather than vengeance.
Yes—ṛṣi intervention functions as an epic-level governance mechanism, indicating that supra-human technologies (divyāstras) require higher ethical arbitration when human conflict threatens collective existence.