Shloka 65
Nāradasya Rājadharma-praśnāḥ
Nārada’s Examination of Royal Ethics
क्या धनरक्षक, द्रव्यसंग्राहक, चिकित्सक, गुप्तचर, पाचक, सेवक, लेखक और प्रहरी--इन आठ अंगों और हाथी, घोड़े, रथ एवं पैदल--इन चारः॑ प्रकारके बलोंसे युक्त तुम्हारी सेना सुयोग्य सेनापतियोंद्वारा अच्छी तरह संचालित होकर शत्रुओंका संहार करनेमें समर्थ होती है? ।। कच्चिल्लवं च मुष्टिं च परराष्ट्रे परंतप । अविहाय महाराज निहंसि समरे रिपून्,शत्रुओंको संतप्त करनेवाले महाराज! तुम शत्रुओंके राज्यमें अनाज काटने और दुर्भिक्षेके समयकी उपेक्षा न करके रणभूमिमें शत्रुओंको मारते हो न?
kaccid dhanarakṣaka-dravyasaṃgrāhaka-cikitsaka-guptacara-pācaka-sevaka-lekhaka-praharī—ebhir aṣṭāṅgaiḥ, hastyaśva-ratha-pādātaiś caturvidhair balaiś ca yuktā tava senā suyogyaiḥ senāpatibhiḥ samyak saṃcālitā śatrūṇāṃ saṃhāre samarthā bhavati? kaccid lavaṃ ca muṣṭiṃ ca pararāṣṭre parantapa avihāya mahārāja nihansi samare ripūn?
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ധനരക്ഷകർ, ദ്രവ്യസംഗ്രാഹകർ, വൈദ്യർ, ഗൂഢചാരർ, പാചകർ, സേവകർ, ലേഖകർ, പ്രഹരികൾ—ഈ എട്ട് വിഭാഗങ്ങളാൽ സജ്ജവും, ആന-കുതിര-രഥ-പദാതി എന്ന ചതുര്വിധബലസമ്പന്നവും ആയ നിന്റെ സൈന്യം, യോഗ്യനായ സേനാനായകർ നന്നായി നയിച്ച് ശത്രുദമനത്തിന് സമർത്ഥമാണോ? പിന്നെയും, ഹേ പരന്തപ മഹാരാജാ, ശത്രുരാജ്യത്തിലെ ധാന്യം മുറിച്ചുതടയൽ, ക്ഷാമകാല അവസരം പ്രയോജനപ്പെടുത്തൽ തുടങ്ങിയ ഉപായങ്ങൾ അവഗണിക്കാതെ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശത്രുക്കളെ വധിക്കുന്നുണ്ടോ?
नारद उवाच
Educational Q&A
A king’s duty is not only personal valor but competent governance of war: maintaining key administrative departments (security, revenue/stores, medicine, intelligence, logistics, records, and guards) and ensuring the fourfold army is led by capable commanders. Strategic pressure on enemy resources is presented as part of effective, disciplined rājadharma.
Nārada is testing the king’s preparedness and prudence through a sequence of ‘kaccit’ questions. Here he asks whether the king’s army is properly staffed and commanded, and whether the king applies practical wartime measures—like disrupting enemy grain supplies—so that victory is achieved through organized strength and strategy.