Adhyaya 38
अभिमन्यु-पराक्रमवर्णनम् (Abhimanyu’s Prowess and the Duḥśāsana Engagement)
Upa-parva: Abhimanyu–Duḥśāsana Ratha-yuddha Episode (Droṇa-parva context)
Chapter 38 opens with Dhṛtarāṣṭra reporting an ambivalent affect—shame and satisfaction—upon hearing that Abhimanyu (Saubhadra) checked the Kaurava forces, and he requests an expanded narration. Saṃjaya describes a severe clash in which a single chariot-warrior’s mobility and archery pressure many opponents; Abhimanyu is portrayed moving like a whirling firebrand-circle, striking across directions and repeatedly unsettling Kaurava ranks. Droṇa, pleased, addresses Kṛpa and publicly notes Abhimanyu’s forward position among the Pāṇḍavas, his capacity to hearten allies, and his apparent superiority among archers; this appraisal is then reframed by Duryodhana as evidence that Droṇa is reluctant to strike Arjuna’s son due to teacher-student ties. Duryodhana urges elite warriors to advance; Duḥśāsana declares he will neutralize Abhimanyu in view of the Pāṇḍavas and advances with a shower of arrows. Abhimanyu counters with precise shafts; the two enter a technical ratha-yuddha, circling in patterned maneuvers as the battlefield resounds with drums and horns.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र पूछते हैं—रणभूमि में उस प्रमथित संग्राम के बीच, जब भारद्वाजपुत्र द्रोण की रथसेना सुरक्षित खड़ी है, तब कुमार अभिमन्यु ने क्या अद्भुत क्रीड़ा की? संजय उत्तर देते हैं—राजन्, सुनिए, उस बालवीर का महापराक्रम जिसने रथानीक को कंपा दिया। → अभिमन्यु मद्रराज शल्य को अपने शीघ्रगामी बाणों से आहत कर देता है; यह देखकर शल्य का अनुज क्रोध से जल उठता है और बाण-वर्षा करता हुआ सौभद्र पर टूट पड़ता है। चारों ओर रथ-नेमियों की घर्घराहट, धनुष-डोरियों की टंकार, हुंकार, सिंहनाद—और अनेक योद्धा गर्जते हैं: 'अब तू जीवित न छूटेगा।' → कृष्ण-वासुदेव और धनंजय-अर्जुन से प्राप्त अस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए अभिमन्यु शल्य के भाई का अंग-अंग छिन्न-भिन्न कर देता है—मस्तक, ग्रीवा, भुजाएँ, चरण, धनुष, अश्व—सब बाणों से विदीर्ण; वह वीर वायु से टूटे महाशैल की भाँति धराशायी होता है। → शल्य के भाई के वध से कौरव-पक्ष में क्षोभ फैलता है; अनेक सैनिक अपने कुल-निवास के नाम पुकारते हुए क्रुद्ध होकर विविध आयुध लिए अभिमन्यु पर धावा बोलते हैं। द्रोण की रथसेना भी इस प्रचंड प्रहार से विचलित होकर पीछे हटती/पलायन-सी करती दिखती है। → क्रुद्ध भीड़ और घेराबंदी का संकेत स्पष्ट है—अभिमन्यु के चारों ओर शत्रु-समुद्र उमड़ रहा है; आगे कौन-सा छल/संघात उसे जकड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
््-्अ ्ःः बछ। अप ऋाञ अष्टात्रिशो& ध्याय: अभिमन्युके द्वारा शल्यके भाईका वध तथा द्रोणाचार्यकी रथसेनाका पलायन धृतराष्ट उवाच तथा प्रमथमानं तं महेष्वासानजिदह्ागै: । आर्जुनिं मामका: संख्ये के त्वेने समवारयन्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യു തന്റെ അമ്പുകളാൽ മഹാധനുർധരരെ തകർത്തുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, യുദ്ധമദ്ധ്യേ എന്റെ പക്ഷത്തിലെ ഏത് ഏത് യോദ്ധാക്കൾ അവനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി നേരിട്ടു?
Verse 2
संजय उवाच शृणु राजन् कुमारस्य रणे विक्रीडितं महत् । बिभित्सतो रथानीकं भारद्वाजेन रक्षितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ കുമാരൻ അഭിമന്യുവിന്റെ മഹത്തായ രണക്രീഡ കേൾക്കുക. ഭാരദ്വാജൻ (ദ്രോണാചാര്യൻ) കാത്തിരുന്ന രഥികളുടെ സഘടിത വ്യൂഹം ഭേദിക്കുവാൻ അവൻ ഉദ്ദേശിച്ചു.
Verse 3
मद्रेशं सादितं दृष्टवा सौभद्रेणाशुगै रणे । शल्यादवरज: क्रुद्ध: किरन् बाणान् समभ्ययात्
സൗഭദ്രൻ അഭിമന്യു യുദ്ധത്തിൽ അതിവേഗ ബാണങ്ങളാൽ മദ്രരാജൻ ശല്യനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ച് നിലംപതിപ്പിച്ചു. അത് കണ്ട ശല്യന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ ക്രോധിച്ച് ബാണവർഷം ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട് അഭിമന്യുവിനോട് പാഞ്ഞുവന്നു.
Verse 4
स विद्ध्वा दशभिर्बाणै: साश्वयन्तारमार्जुनिम् । उदक्रोशन्महाशब्दं तिष्ठ तिछ्ेति चाब्रवीत्
അവൻ പത്ത് ബാണങ്ങളാൽ അശ്വങ്ങളോടും സാരഥിയോടും കൂടി അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യുവിനെ കുത്തിപ്പൊളിച്ചു. പിന്നെ മഹാശബ്ദത്തോടെ ഗർജിച്ച്—“നിൽക്കു! നിൽക്കു!” എന്നു വിളിച്ചു.
Verse 5
तस्यार्जुनि: शिरोग्रीवं पाणिपादं धनुर्हयान् । छत्र॑ ध्वजं नियन्तारं त्रिवेणुं तल्पमेव च
പിന്നീട് വേഗഹസ്തനായ അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യു തന്റെ ബാണങ്ങളാൽ അവന്റെ ശിരസ്സും ഗ്രീവയും, കൈകാലുകളും, ധനുസ്സും, അശ്വങ്ങളും, ഛത്രവും ധ്വജവും, സാരഥിയും, ത്രിവേണുവും, രഥത്തിലെ തൽപവും വരെ വെട്ടിമാറ്റി. അദമ്യ തേജസ്സുള്ള അഭിമന്യുവിന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ ആ യോദ്ധാവ് കാറ്റിൽ പൊട്ടിയ മഹാശൈലംപോലെ ചിതറി ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 6
चक्र युगं च तूणीरं हानुकर्ष च सायकै: । पताकां चक्रगोप्तारौ सर्वोपकरणानि च
അവൻ തന്റെ ബാണങ്ങളാൽ ചക്രയുഗം, തൂണീരം, ധനുസ്സിന്റെ ജ്യാ (അനുകർഷം), സായകങ്ങൾ, പതാക, ചക്രഗോപ്താക്കൾ—ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിലെ സർവ ഉപകരണങ്ങളും വെട്ടിമാറ്റി.
Verse 7
लघुहस्त: प्रचिच्छेद ददृशे तं न कश्नन । स पपात क्षितौ क्षीण: प्रविद्धाभरणाम्बर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ വേഗമേറിയ കൈകളാൽ അവനെ വെട്ടിവീഴ്ത്തി; ആരും അവനെ വ്യക്തമായി കാണാനായില്ല. ക്ഷീണിച്ച് അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു; അവന്റെ ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും തെറിച്ചു ചിതറിപ്പോയി.
Verse 8
अनुगास्तस्य वित्रस्ता: प्राद्रवन् सर्वतो दिश:,उसके सेवक भयभीत होकर सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग गये। भारत! अर्जुनकुमारके उस अद्भुत पराक्रमको देखकर समस्त प्राणी साधुवाद देते हुए सब ओर हर्षध्वनि करने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ അനുചരർ ഭീതിയോടെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. ഹേ ഭാരതാ! അർജുനപുത്രന്റെ ആ അത്ഭുതപരാക്രമം കണ്ടു സർവ്വഭൂതങ്ങളും ‘സാധു! സാധു!’ എന്നു പ്രശംസിച്ച് എല്ലാടവും ഹർഷനാദം മുഴക്കി.
Verse 9
आर्जुने: कर्म तद् दृष्टवा सम्प्रणेदु: समनन््ततः । नादेन सर्वभूतानि साधु साध्विति भारत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനന്റെ ആ കൃത്യം കണ്ടു അവർ എല്ലാടവും ഒരുമിച്ച് മുഴക്കി. ഹേ ഭാരതാ! ഉച്ചനാദത്തോടെ സർവ്വഭൂതങ്ങളും ‘സാധു! സാധു!’ എന്നു പറഞ്ഞ് ഹർഷത്തോടെ ആർത്തു.
Verse 10
शल्यश्रातर्यथारुग्णे बहुशस्तस्य सैनिका: । कुलाधिवासनामानि श्रावयन्तो<र्जुनात्मजम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അനേകം ആയുധങ്ങളാൽ കുത്തേറ്റ രോഗിയോട് പരിചാരകർ പേരുകൾ വിളിക്കുന്നതുപോലെ, സൈനികർ തങ്ങളുടെ കുലങ്ങളുടെയും വംശപരമ്പരകളുടെയും പേരുകൾ ഉച്ചരിച്ച് അർജുനപുത്രനെ വിളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 11
कितने ही वीर रथ, घोड़े और हाथीपर सवार होकर आये। दूसरे बहुत-से प्रचण्ड बलशाली योद्धा पैदल ही दौड़ पड़े। बाणोंकी सनसनाहट, रथके पहियोंकी जोर-जोरसे होनेवाली घर्घराहट, हुंकार, कोलाहल, ललकार, सिंहनाद, गर्जना, धनुषकी टंकार तथा हस्तत्राणके चट-चट शब्दके साथ गर्जन-तर्जन करते हुए अन्यान्य बहुत-से योद्धा अर्जुनकुमार अभिमन्युपर यह कहते हुए टूट पड़े, “अब तू हमारे हाथसे जीवित नहीं छूट सकता। तुझे जीवनसे ही हाथ धोना पड़ेगा”
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പല വീരന്മാർ രഥങ്ങളിലും കുതിരകളിലും ആനകളിലും കയറി വന്നു; മറ്റുപല പ്രചണ്ഡബലശാലികളായ യോദ്ധാക്കൾ പാദാതികളായി ഓടിയെത്തി. അമ്പുകളുടെ സീറൽ, രഥചക്രങ്ങളുടെ ഘർഷണഗർജ്ജനം, ഹുങ്കാരം, കോലാഹലം, വെല്ലുവിളികൾ, സിംഹനാദം, ഇടിമുഴക്കം, വില്ലിന്റെ ടങ്കാരം, കൈക്കവചങ്ങളുടെ ചടചട ശബ്ദം—ഇവയുടെ നടുവിൽ ഗർജ്ജിച്ചും തർജ്ജിച്ചും അനേകം യോദ്ധാക്കൾ അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യുവിന്മേൽ പാഞ്ഞുവീണ്, “ഇന്ന് നീ ഞങ്ങളുടെ കൈയിൽ നിന്ന് ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല; പ്രാണം തന്നേ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടിവരും” എന്നു ഭീഷണിപ്പെടുത്തി.
Verse 12
बाणशब्देन महता रथनेमिस्वनेन च । हुंकारै: क्ष्वेडितोत्क्रुष्टे: सिंहनादैः सगर्जिते:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അമ്പുകളുടെ മഹാശബ്ദവും രഥചക്രങ്ങളുടെ മുഴക്കവും, ഹുങ്കാരങ്ങളും കോലാഹലവും വെല്ലുവിളിക്കൂകലും സിംഹനാദവും ഇടിമുഴക്കമെന്നപോലെ ഗർജ്ജനവും ചേർന്ന് യുദ്ധഭൂമി മുഴങ്ങിപ്പൊങ്ങി. ആയുധങ്ങളുടെ ആ ഭീകരധ്വനിയുടെയും ഭീഷണിതർജനങ്ങളുടെയും നടുവിൽ അനേകം വീരയോദ്ധാക്കൾ അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യുവിന്മേൽ പാഞ്ഞുചെന്ന്—“ഇനി നീ ഞങ്ങളുടെ കൈയിൽ നിന്ന് ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല; ജീവൻ തന്നെയാകും നഷ്ടപ്പെടുക!” എന്നു വിളിച്ചുകൂവിച്ചു.
Verse 13
रथैरश्लैगगजैश्नान्ये पद्धिश्षान्ये बलोत्कटा:
ചിലർ രഥങ്ങളിലും കുതിരകളിലും ഗജങ്ങളിലും കയറി വന്നു; മറ്റുചിലർ പ്രബലബലത്തോടെ പാദസേനയായി ഓടിയെത്തി. ധനുസ്സിന്റെ ജ്യാതങ്കാരവും ആയുധസജ്ജീകരണങ്ങളുടെ കിടുകിട ശബ്ദവും കൂട്ടി ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് അവർ അർജുനനന്ദനൻ അഭിമന്യുവിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പാഞ്ഞുവന്ന് വിളിച്ചു—“നീ ഞങ്ങളുടെ കൈയിൽ നിന്ന് ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല; നിന്റെ ജീവൻ തന്നെ നഷ്ടമാകും!”
Verse 14
तांस्तथा ब्रुवतो दृष्टवा सौभद्र: प्रहसन्निव । यो योअस्मै प्राहरत् पूर्व त॑ तं विव्याध पत्रिभि:
അവർ അങ്ങനെ പറയുന്നതു കണ്ട സुभദ്രാപുത്രൻ അഭിമന്യു যেন ചിരിച്ചുവെന്നപോലെ തോന്നി; ആരാരാണ് ആദ്യം അവനെ പ്രഹരിച്ചതോ, അവരവരെ അവൻ തന്റെ പക്ഷസഹിതമായ അമ്പുകളാൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 15
संदर्शयिष्यन्नस्त्राणि विचित्राणि लघूनि च | आर्जुनि: समरे शूरो मृदुपूर्वमयुध्यत,शूरवीर अर्जुनकुमारने समरांगणमें अपने विचित्र एवं शीघ्रगामी अस्त्रोंका प्रदर्शन करते हुए पहले मृदुभावसे ही युद्ध किया
തന്റെ വിചിത്രവും വേഗഗാമിയുമായ അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിക്കണമെന്നാഗ്രഹിച്ച് വീരനായ അർജുനപുത്രൻ സമരത്തിൽ ആദ്യം മൃദുതയും സംയമവും കൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്തു.
Verse 16
वासुदेवादुपात्तं यदस्त्रं यच्च धनंजयात् | अदर्शयत तत् कार्ष्णि: कृष्णाभ्यामविशेषवत्
വാസുദേവൻ ശ്രീകൃഷ്ണനിൽ നിന്നും ധനഞ്ജയൻ അർജുനനിൽ നിന്നും അഭിമന്യു നേടിയിരുന്ന ഏത് ഏത് അസ്ത്രങ്ങളുണ്ടായിരുന്നുവോ, അവയെല്ലാം കാർഷ്ണി (അഭിമന്യു) യുദ്ധഭൂമിയിൽ യാതൊരു ഭേദവുമില്ലാതെ അതേപോലെ പ്രദർശിപ്പിച്ചു—കൃഷ്ണനും അർജുനനും തുല്യനെന്നപോലെ.
Verse 17
दूरमस्य गुरु भारं साध्वसं च पुन: पुनः । संदधद् विसजंश्रेषून् निर्विशेषमदृश्यत,भारी भार और भय उससे दूर हो गया था। वह बारंबार बाणोंका संधान करता और छोड़ता हुआ एक-सा दिखायी देता था
അവനിൽ നിന്നു ഭാരമായ സമ്മർദ്ദവും വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയരുന്ന ഭയവും ദൂരമായി മാറി. അവൻ പുനഃപുനഃ അമ്പുകൾ വില്ലിൽ ചേർത്ത് വിട്ടിട്ടും, അവന്റെ ഭാവത്തിൽ മാറ്റമൊന്നും കാണാതെ—അചഞ്ചലനും നിർവികാരനും ആയി തോന്നി.
Verse 18
चापमण्डलमेवास्य विस्फुरद् दिक्ष्वदृश्यत । सुदीप्तस्य शरत्काले सवितुर्मण्डलं यथा
അവന്റെ ധനുസ്സിന്റെ വൃത്തമാത്രം മിന്നിത്തിളങ്ങി എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ദൃശ്യമായിരുന്നു—ശരദ്കാലത്ത് അത്യന്തം ദീപ്തമായ സൂര്യമണ്ഡലം പോലെ.
Verse 19
ज्याशब्द: शुश्रुवे तस्य तलशब्दश्न दारुण: । महाशनिमुच: काले पयोदस्येव नि:स्वनः,उसके धनुषकी प्रत्यंचा और हथेलीका शब्द वर्षाकालमें महान् वज्र गिरानेवाले मेघकी गर्जनाके समान भयंकर सुनायी पड़ता था
അവന്റെ ധനുസ്സിന്റെ ജ്യാശബ്ദവും കൈത്തളിരിന്റെ കഠിനമായ അടിയുടെ ശബ്ദവും കേട്ടു—മഴക്കാലത്ത് മഹാവജ്രം വീഴ്ത്തുന്ന മേഘത്തിന്റെ ഗർജ്ജനപോലെ ഭയാനകമായി.
Verse 20
ह्वीमानमर्षी सौभद्रो मानकृत् प्रियदर्शन: । सम्मिमानयिषुर्वीरानिष्वस्त्रै श्चाप्पयुध्यत
ലജ്ജാശീലനും അന്യായം സഹിക്കാത്തവനും മറ്റുള്ളവർക്ക് മാനമര്യാദ നൽകുന്നവനും ദർശനസുഖമുള്ളവനുമായ സുഭദ്രാപുത്രൻ അഭിമന്യു—വിപക്ഷവീരന്മാരെയും ആദരിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ—വില്ലും അമ്പുംകൊണ്ട് യുദ്ധം തുടർന്നു.
Verse 21
मृदुर्भूत्वा महाराज दारुण: समपद्यत । वर्षाभ्यतीतो भगवाञ्छरदीव दिवाकर:
മഹാരാജാവേ! മഴക്കാലം കഴിഞ്ഞാൽ ശരദ്കാലത്ത് ഭഗവാൻ സൂര്യൻ തീക്ഷ്ണമായി ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ, അഭിമന്യു ആദ്യം മൃദുവായിരുന്നുവെങ്കിലും അവസാനം ശത്രുക്കൾക്കു അത്യന്തം ദാരുണനായി മാറി.
Verse 22
शरान् विचित्रान् सुबहून् रुक्मपुड्खाज्छिलाशितान् | मुमोच शतश:ः क्रुद्धो गभस्तीनिव भास्कर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച അഭിമന്യു, ശാണക്കല്ലിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ, സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള, പലവിധവും അനവധി ആയ അമ്പുകൾ നൂറുകണക്കിന് വിട്ടു. സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങളെ എല്ലാദിക്കിലും വിതറുന്നതുപോലെ, അവൻ യുദ്ധഭൂമിയാകെ അമ്പുമഴ പെയ്തു.
Verse 23
क्षुपप्रैर्वत्सदन्तैश्व विपाठैश्व महायशा: । नाराचैरर्थचन्द्रा भैर्भल्लैररजलिकैरपि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹായശസ്സുള്ള ആ വീരൻ ദ്രോണാചാര്യർ നോക്കിനിൽക്കേ തന്നെ അവരുടെ രഥസേനയ്ക്കെതിരെ ക്ഷുരപ്ര, വത്സദന്ത, വിപാഠ, നാരാച, അർദ്ധചന്ദ്രാകൃതിയിലുള്ള അമ്പുകൾ, ഭല്ല, അഞ്ജലിക മുതലായ പലവിധ അമ്പുകളുടെ മഴ ആരംഭിച്ചു. ആ അമ്പുകളാൽ പീഡിതമായ സേന യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖമായി പിന്മാറി ഓടിപ്പോയി.
Verse 24
अवाकिरद् रथानीकं भारद्वाजस्य पश्यत: । ततस्तत्सैन्यमभवद् विमुखं शरपीडितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണാചാര്യർ നോക്കിനിൽക്കേ തന്നെ അവൻ രഥവിഭാഗത്തെ അമ്പുകളാൽ മൂടി. ആ അമ്പുകളാൽ പീഡിതമായ സേന യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖമായി പലയിടത്തേക്കു ഓടിത്തുടങ്ങി.
Verse 37
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिगन्युवधपर्वमें आभिमन्युपराक्रमविषयक सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ അഭിമന്യുവധപർവ്വത്തിൽ അഭിമന്യുവിന്റെ പരാക്രമം വർണ്ണിക്കുന്ന മുപ്പത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 38
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे आष्टात्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें आभिमन्यु-पराक्रमविषयक अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ അഭിമന്യുവധപർവ്വത്തിൽ അഭിമന്യുവിന്റെ പരാക്രമവിഷയക മുപ്പത്തിയെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 76
वायुनेव महाशैल: सम्भग्नोडमिततेजसा । तब शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले अर्जुनकुमारने अपने सायकोंद्वारा शल्यके भाईके मस्तक
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ മഹാപർവ്വതം തകർന്നു വീഴുന്നതുപോലെ, അത്യന്തം തേജസ്സുള്ള അഭിമന്യുവിന്റെ പ്രഹരത്തിൽ ശല്യരാജന്റെ സഹോദരൻ ഛിന്നഭിന്നനായി ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു. തുടർന്ന് അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യു മിന്നൽവേഗത്തിൽ കൈകൾ ചലിപ്പിച്ച് തന്റെ അമ്പുകളാൽ അവന്റെ ശിരസ്, ഗ്രീവ, കൈകൾ, പാദങ്ങൾ, ധനുസ്സ്, അശ്വങ്ങൾ, ഛത്രം, ധ്വജം, സാരഥി, ത്രിവേണു, രഥശയ്യ, ചക്രങ്ങൾ, യുഗം, തൂണീരം, രശ്മികൾ/അനുകർഷം, പതാകകൾ, ചക്രരക്ഷകൾ എന്നിവയും മറ്റു എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളും വെട്ടിമാറ്റി. ആ നിമിഷം ആരും അവനെ വ്യക്തമായി കാണാൻ പോലും കഴിഞ്ഞില്ല. ഇങ്ങനെ കാറ്റിന്റെ ബലത്തിൽ പർവ്വതം ഇടിഞ്ഞുവീഴുന്നതുപോലെ, ശല്യന്റെ ആ സഹോദരൻ കഷ്ണങ്ങളായി ഭൂമിയിൽ വീണു; അവന്റെ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും ചിതറി തകർന്നു.
Verse 103
अभ्यधावन्त संक़्रुद्धा विविधायुधपाणय: । शल्यके भाईके मारे जानेपर उसके बहुत-से सैनिक अपने कुल और निवासस्थानके नाम सुनाते हुए कुपित हो हाथोंमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये अर्जुनकुमार अभिमन्युकी ओर दौड़े
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശല്യന്റെ സഹോദരൻ വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന വാർത്ത കേട്ടതോടെ അനേകം യോദ്ധാക്കൾ ക്രോധംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. അവർ കൈകളിൽ നാനാവിധ ആയുധങ്ങൾ പിടിച്ച്, തങ്ങളുടെ കുലനാമങ്ങളും വാസസ്ഥലങ്ങളുടെ പേരുകളും വിളിച്ചുപറഞ്ഞുകൊണ്ട്, രോഷത്തോടെ അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യുവിലേക്കു പാഞ്ഞെത്തി.
Frequently Asked Questions
The text implies a tension between impartial military necessity and the expectations attached to pedagogical lineage: Duryodhana interprets Droṇa’s conduct through the lens of ācārya–śiṣya affiliation, raising the problem of perceived bias within a command role.
It illustrates how tactical agility, disciplined archery, and morale effects can allow a single agent to impose disproportionate pressure on a larger force—while also showing that such advantage triggers rapid counter-mobilization by centralized command.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter functions primarily as narrative reportage and character-positioning within the war chronicle rather than as a self-contained merit statement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.