Adhyaya 23

Verse 1

धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! क्रोधमें भरे हुए भीमसेन आदि जो योद्धा द्रोणाचार्यपर चढ़ाई कर रहे थे, उन सबके रथोंके (घोड़े-ध्वजा आदि) चिह्न कैसे थे? यह मुझे बताओ

ധൃതരാഷ്ട്രൻ ചോദിച്ചു—സഞ്ജയാ! ക്രോധം നിറഞ്ഞ ഭീമസേനാദികൾ ദ്രോണാചാര്യനെ ആക്രമിച്ചു പാഞ്ഞപ്പോൾ, അവരുടെ രഥചിഹ്നങ്ങൾ—അശ്വങ്ങൾ, ധ്വജങ്ങൾ മുതലായവ—എങ്ങനെയായിരുന്നു? എനിക്കു പറയുക।

Verse 2

संजय उवाच ऋक्षवर्णहयैर्दष्टवा व्यायच्छन्तं वृकोदरम्‌ । रजताश्चवस्तत: शूर: शैनेय: संन्यवर्तत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! കരടിനിറമുള്ള അശ്വങ്ങൾ കെട്ടിയ രഥത്തിൽ മുന്നേറുന്ന ഭീമസേനനെ (വൃകോദരനെ) കണ്ടപ്പോൾ, വെള്ളിപോലെ വെളുത്ത കുതിരകളുള്ള ശൂരൻ ശൈനേയൻ (സാത്യകി)യും തിരിഞ്ഞു മടങ്ങി।

Verse 3

सारज्जञश्वो युधामन्यु: स्वयं प्रत्वरयन्‌ हयान्‌ । पर्यवर्तत दुर्धर्ष: क्रुद्धों द्रोणरथं प्रति

സാരംഗവർണ്ണമുള്ള (വെളുപ്പ്-നീല-ചുവപ്പ്) അശ്വങ്ങളുള്ള യുധാമന്യു സ്വയം കുതിരകളെ വേഗത്തിൽ ഓടിച്ചു ദ്രോണാചാര്യന്റെ രഥത്തേക്കു തിരിഞ്ഞു. തടയാൻ ദുഷ്കരനായ ആ വീരൻ ക്രോധം നിറഞ്ഞവനായിരുന്നു।

Verse 4

पारावतसवर्णस्तु हेमभाण्डैर्महाजवै: । पाज्चालराजस्य सुतो धृष्टब्युन्नो न्यवर्तत,पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्न कबूतरके5ं समान (सफेद और नीले) रंगवाले सुवर्णभूषित एवं अत्यन्त वेगशाली घोड़ोंके द्वारा लौट आया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രാവിന്റെ വർണ്ണംപോലെയുള്ള രൂപമുള്ള പാഞ്ചാലരാജപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട അതിവേഗ അശ്വങ്ങൾ വഹിച്ച് തിരിഞ്ഞുവന്നു।

Verse 5

पितरं तु परिप्रेप्सु: क्षत्रधर्मा यतव्रत: । सिद्धि चास्य परां काड्क्षन्‌ शोणाश्व: संन्यवर्तत

പിതാവിനെ രക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചും ക്ഷത്രധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരനായി നിയമവ്രതം പാലിച്ചും നിന്ന ശോണാശ്വൻ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭീഷ്ടത്തിന് പരമസിദ്ധി വേണമെന്നു കാംക്ഷിച്ച്, ചുവന്ന അശ്വങ്ങൾ യോജിച്ച രഥത്തിൽ കയറി തിരിഞ്ഞുവന്നു।

Verse 6

घा्मपत्रनिभांश्चाश्वान्‌ मल्लिकाक्षान्‌ स्वलंकृतान्‌ | शैखण्डि: क्षत्रदेवस्तु स्वयं प्रत्वरयन्‌ ययौ

കമലപത്രനിറമുള്ള, നിർമ്മലനേത്രങ്ങളുള്ള, നന്നായി അലങ്കരിച്ച അശ്വങ്ങളെ താനേ വേഗത്തിൽ പ്രേരിപ്പിച്ച് ശിഖണ്ഡി—ക്ഷത്രദേവൻ—അവിടെ എത്തി।

Verse 7

दर्शनीयास्तु काम्बोजा: शुकपत्रपरिच्छदा: । वहन्तो नकुलं शीघ्रं तावकानभिदुद्रुवु:,तोतेकी पाँखके समान रोमवाले दर्शनीय काम्बोजदेशीयः घोड़े नकुलको वहन करते हुए बड़ी शीघ्रताके साथ आपके सैनिकोंकी ओर दौड़े

കാണാൻ മനോഹരമായ കാംബോജ അശ്വാരോഹികൾ, തത്തയുടെ ചിറകുപോലെയുള്ള വെളുത്ത ഇലപോലുള്ള പൊതികളാൽ മൂടപ്പെട്ടവരായി, നകുലനെ വഹിച്ച് അതിവേഗം നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തേക്കു പാഞ്ഞുചെന്നു।

Verse 8

कृष्णास्तु मेघसंकाशा अवहनुत्तमौजसम्‌ | दुर्धर्षायाभिसंधाय क्रुद्धं युद्धाय भारत

ഹേ ഭാരതനന്ദന! മേഘസദൃശമായ ശ്യാമവർണ്ണ അശ്വങ്ങൾ, ദുർധർഷ ശത്രുവിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി, യുദ്ധക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചിരുന്ന ഉത്തമൗജസിനെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചുകൊണ്ടുപോയി।

Verse 9

तथा तित्तिरिकल्माषा हया वातसमा जवे | अवहंस्तुमुले युद्धे सहदेवमुदायुधम्‌,इस प्रकार अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न सहदेवको तीतरके समान चितकबरे रंगवाले तथा वायुके समान वेगशाली घोड़े उस भयंकर युद्धमें ले गये

അപ്പോൾ തിത്തിരിപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ പുള്ളിപ്പുള്ളി നിറമുള്ളതും കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ളതുമായ ആ അശ്വങ്ങൾ, ആയുധധാരിയായ സഹദേവനെ ആ ഭയങ്കര യുദ്ധത്തിന്റെ തുമുല കോലാഹലത്തിലൂടെ വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 10

दन्तवर्णस्तु राजानं कालवाला युधिष्ठटिरम्‌ भीमवेगा नरव्याप्रमवहन्‌ वातरंहस:

ആനക്കൊമ്പുപോലെ വെളുത്ത നിറവും കറുത്ത കേശവും ഉള്ള, കാറ്റുപോലെ ദ്രുതവും ഭയങ്കരവുമായ വേഗമുള്ള അശ്വങ്ങൾ, നരശ്രേഷ്ഠനായ രാജാ യുധിഷ്ഠിരനെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 11

हेमोत्तमप्रतिच्छन्नैर्हयैर्वातसमैर्जवे । अभ्यवर्तन्त सैन्यानि सर्वाण्येव युधिष्ठिरम्‌

ശ്രേഷ്ഠമായ സ്വർണാവരണങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള അശ്വങ്ങളോടുകൂടി, എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും രാജാ യുധിഷ്ഠിരനെ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് വളഞ്ഞ് മുന്നേറി വന്നു.

Verse 12

राज्ञस्त्वनन्तरो राजा पाज्चाल्यो द्रुपदो5भवत्‌ | जातरूपमयच्छत्र: सर्वैस्तैरभिरक्षित:

രാജാ യുധിഷ്ഠിരന്റെ തൊട്ടുപിന്നിൽ പാഞ്ചാലരാജൻ ദ്രുപദൻ മുന്നേറി. അവന്റെ മീതെ സ്വർണ്ണനിർമ്മിതമായ ഛത്രം ധരിക്കപ്പെട്ടു; അവനും ആ സൈന്യങ്ങളാൽ സംരക്ഷിതനായിരുന്നു.

Verse 13

ललामैहरिभिर्युक्त: सर्वशब्दक्षमैर्युधि । राज्ञां मध्ये महेष्वास: शान्तभीरभ्यवर्तत

‘ലലാമ’ ‘ഹരി’ എന്ന പേരുള്ള—യുദ്ധത്തിലെ എല്ലാത്തരം ശബ്ദങ്ങളും സഹിക്കാൻ കഴിവുള്ള—അശ്വങ്ങളാൽ യുക്തനായ മഹാധനുര്ധരൻ ദ്രുപദൻ, രാജാക്കന്മാരുടെ മദ്ധ്യേ ശാന്തനും നിർഭയനും ആയി ദ്രോണാചാര്യനെ നേരിടാൻ മുന്നേറി.

Verse 14

त॑ विराटो<न्वयाच्छीघ्रं सह सर्वर्महारथै: । केकयाश्र शिखण्डी च धृष्टकेतुस्तथैव च

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ വിരാടൻ എല്ലാ മഹാരഥന്മാരോടും കൂടി വേഗത്തിൽ മുന്നേറി. കേകയരും മുന്നോട്ട് നീങ്ങി; ശിഖണ്ഡിയും ധൃഷ്ടകേതുവും അതുപോലെ തന്നെ പുറപ്പെട്ടു.

Verse 15

त॑ तु पाटलिपुष्पाणां समवर्णा हयोत्तमा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ഉത്തമാശ്വങ്ങൾ പാടലി പുഷ്പങ്ങളുടെ നിറത്തോടു സമമായിരുന്നു.

Verse 16

हरिद्रासमवर्णास्तु जवना हेममालिन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യവനർ മഞ്ഞളിനോടു സമമായ വർണ്ണത്തോടെ, സ്വർണ്ണമാലകളാൽ അലങ്കൃതരായി ദീപ്തരായിരുന്നു.

Verse 17

इन्द्रगोपकवर्ण श्र भ्रातर: पठच केकया:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കേകയവംശത്തിലെ അഞ്ചു സഹോദരന്മാർ ഇന്ദ്രഗോപ കീടത്തിന്റെ വർണ്ണംപോലെ ദീപ്തരായിരുന്നു.

Verse 18

जातरूपसमाभासा: सर्वे लोहितकध्वजा: । पाँच भाई केकयराजकुमार इन्द्रगोप (वीरबहूटी)-के समान रंगवाले घोड़ोंद्वारा रणभूमिमें लौट रहे थे। उन पाँचों भाइयोंकी कान्ति सुवर्णके समान थी तथा वे सब-के-सब लाल रंगकी ध्वजा-पताका धारण किये हुए थे ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ എല്ലാവരും പരിഷ്കൃത സ്വർണ്ണംപോലെ ദീപ്തരായിരുന്നു; എല്ലാവരും രക്തവർണ്ണധ്വജങ്ങൾ ധരിച്ചു. സ്വർണ്ണമാലകളാൽ അലങ്കൃതരായ ആ ശൂരന്മാർ എല്ലാവരും യുദ്ധത്തിൽ നിപുണരായിരുന്നു.

Verse 19

आमपात्रनिकाशास्तु पांचाल्यममितौजसम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചുട്ടെടുക്കാത്ത മൺപാത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിയ ആ ആയുധ/ശരങ്ങൾ അളവറ്റ വീര്യമുള്ള പാഞ്ചാലകുമാരനെ പ്രഹരിച്ചു. യുദ്ധത്തിന്റെ ആ ഭീകരവും നിർവ്യക്തവുമായ ശക്തി അവിടെ വെളിവായി—മഹാവീരന്മാരും ഇടവിടാതെ വരുന്ന ശരവർഷത്തിൽ പീഡിതരാകുന്നിടം അത്.

Verse 20

तथा द्वादश साहस्रा: पञ्चालानां महारथा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ പാഞ്ചാലരിൽ പന്ത്രണ്ടായിരം മഹാരഥന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു. യുദ്ധഹത്യാകാണ്ഡം പുരോഗമിക്കുമ്പോൾ ആ മഹാസംഖ്യ എണ്ണി അറിയിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 21

पुत्र तु शिशुपालस्य नरसिंहस्य मारिष

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്നാൽ ശിശുപാലന്റെ പുത്രൻ—ഓ ആദരണീയനേ—സിംഹസമാനമായ പരാക്രമമുള്ളവൻ ആയിരുന്നു.

Verse 22

धेष्टकेतुस्तु चेदीनामृषभो5तिबलोदित:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചേദിയുദ്ധന്മാരിൽ ധൃഷ്ടകേതു അഗ്രഗണ്യൻ, വൃഷഭസമാനൻ; അത്യന്തം ബലവാനും ദീപ്തമായ പരാക്രമമുള്ളവനും. ആ യുദ്ധവ്യൂഹത്തിൽ തന്റെ ബലവും യുദ്ധശോഭയും കൊണ്ട് അവൻ പ്രത്യേകമായി തെളിഞ്ഞുനിന്നു.

Verse 23

बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं सुकुमारं हयोत्तमा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൈകേയദേശത്തിലെ ആ രാജകുമാരൻ മഹത്തായ ക്ഷത്രവംശജനായിരുന്നുവെങ്കിലും വയസ്സിൽ സുകുമാരൻ; കൂടാതെ ഉത്തമാശ്വങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ, സംശപ്തകവധപർവ്വത്തിൽ, അശ്വ-ധ്വജാദികളുടെ വർണ്ണനയുള്ള ഇരുപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 24

पलालधूमसंकाशा: सैन्धवा: शीघ्रमावहन्‌ । केकयदेशके सुकुमार राजकुमार बृहत्क्षत्रकों पुआलके धूएँके समान उज्ज्वल-नील वर्णवाले सिन्धुदेशीय* अच्छी जातिके घोड़ोंने शीघ्रतापूर्वक रणभूमिमें पहुँचाया ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പുല്ല് കത്തുന്ന പുകപോലെ നീലിമയുള്ള ദീപ്തിയോടെ തിളങ്ങിയ സിന്ധുദേശീയ അശ്വങ്ങൾ വേഗത്തിൽ (രഥം/ആരോഹിയെ) യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. അവ പദ്മവർണ്ണം, ദീപ്തനേത്രം, ബാഹ്ലികവംശജം, സുലങ്കൃതം ആയിരുന്നു.

Verse 25

रुक्मभाण्डप्रतिच्छन्ना: कौशेयसदृशा हरा:

അവ സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു; അവയുടെ ഹരിത-താമ്രവർണ്ണം സൂക്ഷ്മ കൗശേയവസ്ത്രംപോലെ തിളങ്ങി.

Verse 26

युवानमवहन्‌ युद्धे क्रौज्चवर्णा हयोत्तमा:

യുദ്ധത്തിൽ ക്രൗഞ്ചപക്ഷിയുടെ വർണ്ണംപോലെയുള്ള ഉത്തമ അശ്വങ്ങൾ ആ യുവവീരനെ വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 27

श्वेतास्तु प्रतिविन्ध्यं तं कृष्णग्रीवा मनोजवा: । यन्तुः प्रेष्यकरा राजन्‌ राजपुत्रमुदावहन्‌

രാജാവേ! വെളുത്ത വർണ്ണവും കറുത്ത കഴുത്തും ഉള്ള, മനസ്സുപോലെ വേഗമുള്ള, സാരഥിയുടെ ആജ്ഞയ്ക്ക് വിധേയമായ അശ്വങ്ങൾ രാജപുത്രൻ പ്രതിവിന്ധ്യനെ യുദ്ധത്തിലേക്ക് വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 28

सुतसोम॑ तु यः सौम्यं पार्थ: पुत्रमजीजनत्‌ । माषपुष्पसवर्णास्तमवहन्‌ वाजिनो रणे

സൗമ്യനേ! പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) ജനിപ്പിച്ച പുത്രൻ സുതസോമൻ; മാഷപുഷ്പത്തിന്റെ വർണ്ണമുള്ള അശ്വങ്ങൾ അവനെ യുദ്ധത്തിൽ വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 29

कुन्तीकुमार भीमसेनने जिस सौम्यरूपवाले पुत्र सुतसोमको जन्म दिया था, उसे उड़दके फूलकी भाँति सफेद और पीले रंगवाले घोड़ोंने रणक्षेत्रमें पहुँचाया ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുന്തീപുത്രൻ ഭീമസേനൻ ജനിപ്പിച്ച സൗമ്യരൂപനായ പുത്രൻ സുതസോമനെ, ഉഴുന്നുപൂവുപോലെ വെള്ള-മഞ്ഞ വർണ്ണമുള്ള കുതിരകൾ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. കൗരവരുടെ ഉദയേന്ദു എന്ന പുരത്തിൽ (ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തിൽ) സോമാഭിഷവദിനത്തിൽ ആ ബാലൻ ആയിരം ചന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തനായി ജനിച്ചതിനാൽ അവന് ‘സുതസോമൻ’ എന്ന നാമം ലഭിച്ചു.

Verse 30

नाकुलिं तु शतानीकं शालपुष्पनिभा हया: । आदित्यतरुणप्रख्या: श्लाघनीयमुदावहन्‌,नकुलके स्पृहणीय पुत्र शतानीकको शालपुष्पके समान रक्त-पीतवर्णवाले और बालसूर्यके समान कान्तिमान्‌ अश्व रणभूमिमें ले गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശാലപ്പൂവുപോലെ ചുവപ്പ്-മഞ്ഞ വർണ്ണവും, ബാലസൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തിയും ഉള്ള കുതിരകൾ നകുലന്റെ പ്രശംസനീയ പുത്രൻ ശതാനീകനെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചു.

Verse 31

काज्चनापिहितैरयोक्त्रैर्मयूरग्रीवसंनि भा: । द्रौपदेयं नरव्याप्र॑ श्रुतर्माणमाहवे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മയൂരകണ്ഠംപോലെ ഗാഢനീല വർണ്ണമുള്ള കുതിരകൾ, സ്വർണ്ണലഗാമുകളാൽ ബന്ധിതമായി, ദ്രൗപദീപുത്രൻ—നരവ്യാഘ്രൻ—ശ്രുതകർമ്മയെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചു.

Verse 32

श्रुतकीर्ति श्रुतनिधिं द्रौपदेयं हयोत्तमा: । ऊहूुः पार्थसमं युद्धे चाषपत्रनिभा हया:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നീലകണ്ഠപ്പക്ഷിയുടെ പീലിയെപ്പോലെ ഇരുണ്ട വർണ്ണമുള്ള ഉത്തമ കുതിരകൾ, ശ്രുതിജ്ഞാനത്തിന്റെ നിധിയായ ദ്രൗപദീപുത്രൻ ശ്രുതകീർത്തിയെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചു; യുദ്ധത്തിൽ അവൻ പാർത്ഥനോട് (അർജുനനോട്) സമത്വം നേടാൻ ശ്രമിച്ചു.

Verse 33

यमाहुरध्यर्धगुणं कृष्णात्‌ पार्थाच्च संयुगे । अभिमन्युं पिशज्ास्तं कुमारमवहन्‌ रणे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ കൃഷ്ണനെയും പാർത്ഥനെയും (അർജുനനെയും) അപേക്ഷിച്ച് അധ്യർദ്ധഗുണം, അഥവാ ഒന്നരമടങ്ങ് ശ്രേഷ്ഠനെന്ന് പറയപ്പെട്ട ആ കുമാരൻ അഭിമന്യുവിനെ കപിലവർണ്ണമുള്ള കുതിരകൾ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചു.

Verse 34

एकस्तु धार्तराष्ट्रेभ्य:ः पाण्डवान्‌ य: समाश्रित: । त॑ बृहन्तो महाकाया युयुत्सुमवहन्‌ रणे

ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരിൽ ഒരാൾ—യുയുത്സു—പാണ്ഡവരുടെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ ഘോരകലഹത്തിൽ മഹാകായരും ഉയരംകൂടിയവരുമായ വീരന്മാർ അവനെ പോരാട്ടമധ്യത്തിൽ നിന്നു പിടിച്ചെടുത്തു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 35

पलालकाण्डवर्णस्तु वार्थक्षेमिं तरस्विनम्‌ । ऊहुः सुतुमुले युद्धे हया: कृष्णा: स्वलंकृता:

അത്യന്തം തുമുലമായ യുദ്ധത്തിൽ, പുല്ലിൻ തണ്ടുപോലെയുള്ള വർണഛായയുള്ള, സുലങ്കൃതമായ കറുത്ത കുതിരകൾ ധനവും ക്ഷേമവും കാക്കുന്ന വേഗശാലിയായ വാർധക്ഷേമിയെ വഹിച്ചു മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി.

Verse 36

आपके पुत्रोंमेंसे जो एक युयुत्सु पाण्डवोंकी शरणमें जा चुके हैं, उन्हें पुआलके डंठलके समान रंगवाले, विशालकाय एवं बृहद्‌ अश्रोंने युद्धभूमिमें पहुँचाया। उस भयंकर युद्धमें काले रंगके सजे-सजाये घोड़ोंने वृद्धक्षेमके वेगशाली पुत्रको युद्धभूमिमें पहुँचाया ।।

ആ ഭീകരയുദ്ധത്തിൽ സാരഥിയുടെ ഇച്ഛയ്ക്കു കീഴടങ്ങി ഓടുന്ന, കറുത്ത കാൽപ്പാദങ്ങളുള്ള ഉത്തമ കുതിരകൾ സ്വർണ്ണാഭമായ വർണ്ണവൈവിധ്യമാർന്ന കവചം ധരിച്ച യുവരാജകുമാരൻ സൗചിത്തിയെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എത്തിച്ചു.

Verse 37

रुक्मपीठावकीण्स्तु कौशेयसदृशा हया: । सुवर्णमालिन: क्षान्ता: श्रेणिमन्तमुदावहन्‌,सुनहरी पीठसे युक्त, रेशमके समान रोमवाले, सुवर्णमालाधारी तथा सहनशक्तिसे सम्पन्न घोड़ोंने श्रेणिमान्‌को युद्धमें पहुँचाया

സ്വർണ്ണപീഠസജ്ജയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, പാറ്റുപോലെ മിനുങ്ങുന്ന രോമങ്ങളുള്ള, സ്വർണ്ണമാല ധരിച്ചും മഹാസഹനശക്തിയുള്ളതുമായ കുതിരകൾ ശ്രേണിമാനെ യുദ്ധത്തിലേക്ക് വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 38

रुक्ममालाधरा: शूरा हेमपृष्ठा: स्वलंकृता: । काशिराजं नरश्रेष्ठ श्लाघनीयमुदावहन्‌

സ്വർണ്ണമാല ധരിച്ചും സ്വർണ്ണംപോലെ തിളങ്ങുന്ന പൃഷ്ഠസജ്ജയോടെ സുലങ്കൃതരുമായ വീരകുതിരകൾ ശ്ലാഘനീയനായ നരശ്രേഷ്ഠൻ കാശിരാജനെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്ക് വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 39

अस्त्राणां च धनुर्वेदे बाह्े वेदे च पारगम्‌ । त॑ सत्यधृतिमायान्तमरुणा: समुदावहन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അസ്ത്രവിദ്യയിലും ധനുർവേദത്തിലും ബ്രാഹ്മവേദത്തിലും പാരംഗതനായ സത്യധൃതിയെ അരുണവർണ്ണ അശ്വങ്ങൾ വഹിച്ച് യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുവന്നു।

Verse 40

यः स पाञ्चालसेनानीद्रोणमंशमकल्पयत्‌ । पारावतसवर्णस्त धृष्टद्युम्नमुदावहन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാഞ്ചാലസേനാധിപൻ, ദ്രോണനെ തന്റെ നിയത ‘അംശം’ (നിശ്ചിത പ്രതിയോധി) ആക്കി നിശ്ചയിച്ചവൻ; പ്രാവിന്റെ നിറമുള്ള ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ അവർ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി।

Verse 41

जो पांचालोंके सेनापति हैं, जिन्होंने द्रोणाचार्यको अपना भाग निश्चित कर रखा था, उन धृष्टद्युम्नको कबूतरके समान रंगवाले घोड़ोंने युद्धभूमिमें पहुँचाया ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രാവിന്റെ നിറമുള്ള അശ്വങ്ങൾ പാഞ്ചാലസേനാധിപൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ യുദ്ധഭൂമിയിലെത്തിച്ചു. അവന്റെ പിന്നാലെ സുചിത്തിയുടെ പുത്രൻ യുദ്ധദുർമദൻ, സത്യധൃതി, ശ്രേണിമാൻ, വസുദാനൻ, കാശിരാജന്റെ പുത്രൻ അഭിഭൂ എന്നിവർ നടന്നു വന്നു।

Verse 42

युक्तै: परमकाम्बोजैर्जवनैहेममालिभि: । भीषयन्तो द्विषत्सैन्यं यमवैश्रवणोपमा:

ഉത്തമ കാംബോജ അശ്വങ്ങളാൽ യുക്തരായി, വേഗശാലികളായി, സ്വർണമാലകളാൽ അലങ്കൃതരായി—യമനും വൈശ്രവണനും തുല്യരായ—അവർ ശത്രുസൈന്യത്തെ ഭീതിപ്പെടുത്തി ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ അനുഗമിച്ചു।

Verse 43

प्रभद्रकास्तु काम्बोजा: षट्सहस्राण्युदायुधा: । नानावर्णहयै: श्रेष्ठेहेमवर्णरथध्वजा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇവർക്കുപുറമെ ‘പ്രഭദ്രകർ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ആറായിരം കാംബോജ യോദ്ധാക്കൾ ആയുധമെടുത്ത് മുന്നേറി. നാനാവർണ്ണത്തിലുള്ള ശ്രേഷ്ഠ അശ്വങ്ങളാൽ യുക്തരായി, സ്വർണ്ണവർണ്ണ രഥധ്വജങ്ങളാൽ ശോഭിച്ച്, ധനുസ്സു വലിച്ച് ബാണവൃഷ്ടിയാൽ ശത്രുക്കളെ കുലുക്കി, സമഭാവത്തോടെ മരണവും സ്വീകരിക്കാൻ സന്നദ്ധരായി അവർ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ പിന്നാലെ പിന്നാലെ പോയി।

Verse 44

शरव्रातैर्विंधुन्वन्त: शत्रून्‌ विततकार्मुका: । समानमृत्यवो भूत्वा धृष्टद्युम्न॑ समन्वयु:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പൂർണ്ണമായി വലിച്ചുകെട്ടിയ ധനുസ്സുകളോടെ അവർ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് ശത്രുക്കളെ ഭീതിയാൽ കുലുക്കി. എല്ലാവരും ഒരുപോലെ മരണത്തെ സ്വീകരിക്കാനുള്ള നിശ്ചയം എടുത്ത്, പിന്നോട്ടു തിരിയാതെ, അടുക്കിച്ചേർന്ന നിരകളിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ പിന്നാലെ മുന്നേറി. ഇവരോടൊപ്പം കാംബോജദേശത്തിലെ ‘പ്രഭദ്രക’ എന്ന പേരുള്ള ആറായിരം യോദ്ധാക്കളും, വിവിധ ശ്രേഷ്ഠ കുതിരകൾ ചേർത്ത സ്വർണവർണ്ണ രഥങ്ങളും ധ്വജങ്ങളും അണിഞ്ഞ്, ധനുസ്സുകൾ വിരിച്ച്, അമ്പുസമൂഹങ്ങളാൽ ശത്രുക്കളെ ഭയത്തിൽ കുലുക്കിക്കൊണ്ട് ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ അനുഗമിച്ചു.

Verse 45

बभ्रकौशेयवर्णसस्तु सुवर्णवरमालिन: । ऊहुरम्लानमनसश्रेकितानं हयोत्तमा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പട്ടുപോലെ തിളങ്ങുന്ന പിങ്ങള-ഗൗര വർണ്ണമുള്ള ശ്രേഷ്ഠ അശ്വങ്ങൾ, മനോഹരമായ സ്വർണമാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും പ്രസന്നചിത്തരായും ക്ഷീണമറിയാത്ത മനസ്സോടെയും, ചേകിതാനനെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 46

इन्द्रायुधसवर्णस्तु कुन्तिभोजो हयोत्तमै: । आयात्‌ सदश्वै: पुरुजिन्मातुल: सव्यसाचिन:,अर्जुनके मामा पुरुजित्‌ कुन्तिभोज इन्द्रधनुषके समान रंगवाले उत्तम श्रेणीके सुन्दर अश्वोंद्वारा उस युद्धभूमिमें आये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനന്റെ മാതുലനായ പുരുജിത് കുന്തിഭോജൻ, ഇന്ദ്രധനുസ്സിനോട് സാമ്യമുള്ള വർണ്ണമുള്ള ശ്രേഷ്ഠ അശ്വങ്ങളോടുകൂടി യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വന്നു.

Verse 47

अन्तरिक्षसवर्णस्तु तारकाचित्रिता इव | राजानं रोचमानं ते हया: संख्ये समावहन्‌,राजा रोचमानको ताराओंसे चित्रित अन्तरिक्षके समान चितकबरे घोड़ोंने युद्धभूमिमें पहुँचाया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നക്ഷത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ചിത്രിതമായ ആകാശംപോലെ പുള്ളിപ്പുള്ളിയായ വർണ്ണമുള്ള ആ അശ്വങ്ങൾ, ദീപ്തനായ രാജാവ് രോചമാനനെ യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു.

Verse 48

कर्बुरा: शितिपादास्तु स्वर्णजालपरिच्छदा: । जारासंधधि हया: श्रेष्ठा: सहदेवमुदावहन्‌,जरासंधके पुत्र सहदेवको काले पैरोंवाले चितकबरे श्रेष्ठ घोड़े, जो सोनेकी जालीसे विभूषित थे, रणभूमिमें ले गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ജരാസന്ധവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠമായ പുള്ളിപ്പുള്ളിയായ അശ്വങ്ങൾ, വെളുത്ത പാദങ്ങളോടെയും സ്വർണജാലംകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവയുമായ്, ജരാസന്ധപുത്രൻ സഹദേവനെ റണഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 49

ये तु पुष्करनालस्य समवर्णा हयोत्तमा: | जवे श्येनसमाश्रित्रा: सुदामानमुदावहन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—താമരനാളിനോടു സമാനമായ ശ്വേതവർണ്ണവും ശ്യേനപക്ഷിയുടെ വേഗവും ഉള്ള ആ ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങൾ സുദാമയെ വഹിച്ചു യുദ്ധഭൂമിയിൽ എത്തി।

Verse 50

शशलोहितवर्णस्तु पाण्डुरोदूगतराजय: । पाज्चाल्यं गोपते: पुत्र सिंहसेनमुदावहन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മുയലിനോടു സാമ്യമുള്ള ലോഹിതവർണ്ണവും, ശരീരത്തിൽ ശ്വേത-പീത രേഖകളാൽ അലങ്കൃതവുമായ ആ അശ്വങ്ങൾ ഗോപതിയുടെ പുത്രനായ പാഞ്ചാലകുമാരൻ സിംഹസേനനെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി।

Verse 51

पज्चालानां नरव्याप्रो यः ख्यातो जनमेजय: । तस्य सर्षपपुष्पाणां तुल्यवर्णा हयोत्तमा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഓ ജനമേജയ, പാഞ്ചാലന്മാരിൽ ‘നരവ്യാഘ്രൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ അവനു കടുകുപൂക്കളുടെ വർണ്ണത്തോടു തുല്യമായ ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 52

पांचालोंमें विख्यात जो पुरुषसिंह जनमेजय हैं, उनके उत्तम घोड़े सरसोंके फूलोंके समान पीले रंगके थे ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഉഴുന്നിന്റെ നിറമുള്ള, സ്വർണമാലകളാൽ അലങ്കൃതമായ, തൈരുപോലെ ശ്വേതമായ പൃഷ്ഠഭാഗമുള്ള, ചിതറിയ മുഖമുള്ള ആ വലുതും വേഗവുമുള്ള അശ്വങ്ങൾ പാഞ്ചാലകുമാരനെ വേഗത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചു।

Verse 53

शुराश्व भद्रकाश्नैव शरकाण्डनिभा हया: । पद्मकिज्जल्कवर्णाभा दण्डधारमुदावहन्‌,शूर, सुन्दर मस्तकवाले, सरकण्डेके पोरुओंके समान श्वेत-गौर तथा कमलके केसरकी भाँति कान्तिमान्‌ घोड़े दण्डधारको रणभूमिमें ले गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശൂരാശ്വനും ഭദ്രകനും എന്ന പേരുള്ള, ശരകാണ്ഡത്തിന്റെ കണികകളെപ്പോലെ ശ്വേത-ഗൗരവർണ്ണവും, താമരക്കേശരത്തെപ്പോലെ ദീപ്തിയുമുള്ള ആ അശ്വങ്ങൾ ദണ്ഡധാരനെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചു।

Verse 54

रासभारुणवर्णाभा: पृष्ठतो मूषिकप्रभा: । वल्गन्त इव संयत्ता व्याप्रदत्तमुदावहन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കഴുതയെപ്പോലെ അരുണവർണ്ണവും, പുറകിൽ എലിയെപ്പോലെ കറുത്ത മാലിന്യപ്രഭയും ഉള്ള, നന്നായി പരിശീലിപ്പിച്ച കുതിരകൾ യുദ്ധക്കൂട്ടത്തിനിടയിൽ ചാടിക്കുതിച്ചെന്നപോലെ വ്യാപ്രദത്തനെ വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 55

हरय: कालकाश्षित्राश्चित्रमाल्यविभूषिता: । सुधन्वानं नरव्यात्रं पाउचाल्यं समुदावहन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കറുത്ത തലകളുള്ള, വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള, വർണ്ണമാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട കുതിരകൾ പാഞ്ചാലദേശീയനായ നരവ്യാഘ്രൻ സുദൻവനെ रणഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു.

Verse 56

इन्द्राशनिसमस्पर्शा इन्द्रगोपकसंनिभा: । काये चित्रान्तराश्रित्राश्षित्रायुधमुदावहन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രംപോലെ ദുഷ്സഹമായ സ്പർശമുള്ളതും, ഇന്ദ്രഗോപകത്തെപ്പോലെ ദീപ്തമായ ചുവപ്പുനിറമുള്ളതും, ശരീരത്തിൽ വിചിത്ര ചിഹ്നങ്ങൾ തെളിഞ്ഞതുമായ കുതിരകൾ ചിത്രായുധനെ रणഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചു.

Verse 57

इन्द्रके वज़के समान जिनका स्पर्श अत्यन्त दुःसह है, जो वीरबहूटीके समान लाल रंगवाले हैं, जिनके शरीरमें विचित्र चिह्न शोभा पाते हैं तथा जो देखनेमें भी अद्धुत हैं, वे घोड़े चित्रायुधको युद्धभूमिमें ले गये ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സ്വർണ്ണമാലകൾ ധരിച്ച, ചക്രവാകപ്പക്ഷിയുടെ ഉദരംപോലെ അല്പം വെളുത്ത കലർന്ന വർണ്ണമുള്ള കുതിരകൾ കോസലാധിപന്റെ പുത്രൻ സുക്ഷത്രനെ യുദ്ധത്തിലേക്കു വഹിച്ചു.

Verse 58

शबलास्तु बृहन्तो<श्वा दान्ता जाम्बूनदस्रज: । युद्धे सत्यधृतिं क्षैमिमवहन्‌ प्रांशव: शुभा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പുള്ളിവർണ്ണമുള്ള, മഹാകായമായ, വശീകരിക്കപ്പെട്ട, ജാംബൂനദ സ്വർണ്ണമാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, ഉയരം കൂടിയ ശുഭകുതിരകൾ ക്ഷേമകുമാരൻ സത്യധൃതിയെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചു.

Verse 59

एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च | अश्वैश्न धनुषा चैव शुक्लै: शुक्लो न्यवर्तत,जिनके ध्वज, कवच और धनुष--ये सब कुछ एक ही रंगके थे, वे राजा शुक्ल शुक्लवर्णके अअश्रोंद्वारा युद्धके मैदानमें लौट आये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധ്വജവും കവചവും അശ്വങ്ങളും ധനുസ്സും എല്ലാം ഒരേ വർണ്ണമായിരുന്ന ശ്വേതദീപ്തനായ രാജാവ് ശുക്ലൻ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുവന്നു।

Verse 60

समुद्रसेनपुत्र॑ तु सामुद्रा रुद्रतेजसम्‌ । अथवा: शशाड्कसदृशा श्वन्द्रसेनमुदावहन्‌,समुद्रसेनके पुत्र, भयानक तेजसे युक्त चन्द्रसेनको चन्द्रमाके समान सफेद रंगवाले समुद्री घोड़ोंने युद्धभूमिमें पहुँचाया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമുദ്രസേനന്റെ പുത്രനും രുദ്രസമമായ ഭയങ്കര തേജസ്സോടെ ജ്വലിക്കുന്നവനുമായ ശ്വന്ദ്രസേനനെ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശ്വേതവർണ്ണമുള്ള സമുദ്രജന്യ അശ്വങ്ങൾ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചു കൊണ്ടുവന്നു।

Verse 61

नीलोत्पलसवर्णस्तु तपनीयविभूषिता: । शैब्यं चित्ररथं संख्ये चित्रमाल्या3वहन्‌ हया:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നീലോത്പലവർണ്ണമുള്ള, സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതവും വർണ്ണമാലകളാൽ അലങ്കൃതവുമായ അശ്വങ്ങൾ, ചിത്രരഥത്തിൽ ആരൂഢനായ രാജാവ് ശൈബ്യനെ യുദ്ധമദ്ധ്യത്തിലേക്കു വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി।

Verse 62

कलायपुष्पवर्णस्तु श्वेतलोहितराजय: । रथसेनं हयश्रेष्ठा: समूहुर्युद्धदुर्मदम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കലായപുഷ്പവർണ്ണമുള്ള, ശ്വേത-ലോഹിത രേഖകളാൽ അടയാളപ്പെട്ട ശ്രേഷ്ഠ അശ്വങ്ങൾ യുദ്ധോന്മത്തനായ രഥസേനനെ സമരഭൂമിയിലേക്കു എത്തിച്ചു।

Verse 63

यं तु सर्वमनुष्येभ्य: प्राहु: शूरतरं नूपम्‌ त॑ पटच्चरहन्तारं शुकवर्णाउवहन्‌ हया:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ മനുഷ്യരും ഏറ്റവും ശൂരനായ നൃപനെന്ന് പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തിയ, കള്ളന്മാരെയും കൊള്ളക്കാരെയും നശിപ്പിക്കുന്നവനായ ആ രാജാവിനെ തത്തയുടെ വർണ്ണമുള്ള അശ്വങ്ങൾ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി।

Verse 64

चित्रायुधं चित्रमाल्यं चित्रवर्मायुधध्वजम्‌ । ऊहु: किंशुकपुष्पाणां समवर्णा हयोत्तमा:

മാലയും കവചവും ആയുധങ്ങളും ധ്വജവും എല്ലാം വിചിത്രമായി തിളങ്ങുന്ന രാജാവ് ചിത്രായുധനെ—കിംശുക (പലാശ) പുഷ്പങ്ങളെപ്പോലെ ചുവന്ന, ഒരേ വർണ്ണത്തിലുള്ള ഉത്തമ കുതിരകൾ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 65

एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च । धनुषा रथवाहैश्व नीलै्नीलो5भ्यवर्तत,जिनके ध्वज, कवच और धनुष सब एक रंगके थे, वे राजा नील अपने रथमें जुते हुए नील रंगके घोड़ोंद्वारा रणक्षेत्रमें उपस्थित हुए

ധ്വജവും കവചവും ധനുസ്സും എല്ലാം ഒരേ വർണ്ണമായിരുന്ന രാജാവ് നീലൻ—നീലവർണ്ണ കുതിരകൾ വലിക്കുന്ന രഥത്തിൽ കയറി യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു മുന്നേറി.

Verse 66

नानारूपै रत्नचिट्रैर्वरूथरथकार्मुकै: । वाजिध्वजपताक्‌शभिश्षिन्रैश्षित्रो5भ्यवर्तत

പിന്നീട് നാനാരൂപങ്ങളോടെ, രത്നചിത്രിത കവചങ്ങളും രഥങ്ങളും ധനുസ്സുകളും ധരിച്ച യോദ്ധാക്കൾ—കുതിരകളും ധ്വജങ്ങളും പതാകകളും ഛിന്നഭിന്നമായിട്ടും—വിചിത്രമായ തേജസ്സോടെ മുന്നേറി.

Verse 67

जिनके रथका आवरण, रथ तथा धनुष नाना प्रकारके रत्नोंसे जटित एवं अनेक रूपवाले थे, जिनके घोड़े, ध्वजा और पताकाएँ भी विचित्र प्रकारकी थीं, वे राजा चित्र चितकबरे घोड़ोंद्वारा युद्धके मैदानमें आये ।।

പുഷ്കരപത്രം (താമരയില) പോലെയുള്ള വർണ്ണമുള്ള ആ ഉത്തമ കുതിരകൾ റോചമാനന്റെ പുത്രൻ ഹേമവർണ്ണനെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 68

योधाश्व भद्रकाराश्न शरदण्डानुदण्डय: । श्वेताण्डा: कुक्कुटाण्डाभा दण्डकेतुं हया&वहन्‌

യുദ്ധപരിശീലനം നേടിയ, മംഗളകർമ്മസാധകരായ ആ കുതിരകൾ—ശരദണ്ഡം (നാണൽ) പോലെ വെളുത്ത-ഗൗര പിറകുള്ളവ, വെളുത്ത മുട്ടപോലെ ദീപ്തമായവ, കോഴിമുട്ടയുടെ വെണ്മപോലെ തിളങ്ങുന്നവ—ദണ്ഡകേതുവിനെ യുദ്ധസ്ഥലത്തേക്കു വഹിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 69

केशवेन हते संख्ये पितर्यथ नराधिपे । भिन्ने कपाटे पाण्ड्यानां विद्रुतेषु च बन्धुषु

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കേശവൻ യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡ്യദേശത്തിന്റെ രാജാവിനെ, അഥവാ നിലവിലെ ഭരണാധികാരിയുടെ പിതാവിനെ, വധിച്ചപ്പോൾ; പാണ്ഡ്യനഗരത്തിന്റെ കവാടങ്ങൾ തകർന്നു, ബന്ധുക്കൾ ഭയന്ന് ചിതറി ഓടി. അപ്പോൾ ആ പാണ്ഡ്യനൃപൻ—ദ്വാരകയെ നശിപ്പിച്ച് സർവ്വ ഭൂമിയും ജയിക്കുമെന്ന ദുസ്സാഹസ പ്രതിജ്ഞയിൽ നിന്ന് ഹിതകാമികളായ പ്രാജ്ഞ സുഹൃത്തുകൾ തടഞ്ഞിരുന്നവൻ—ഇപ്പോൾ വൈരബന്ധം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വന്തം രാജ്യം ഭരിച്ചുകൊണ്ട് ദ്രോണാചാര്യനെതിരെ മുന്നേറി. സമുദ്രചിഹ്നധ്വജം വഹിച്ച അവന്റെ രഥം വൈദൂര്യമണികളുടെ ജാലികകൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു; ചന്ദ്രകിരണസമമായ വെളുത്ത കുതിരകൾ അതിനെ വലിച്ചു; ദിവ്യധനുസ്സിന്റെ ഗംഭീര ടങ്കാരത്തോടെ അവൻ ആചാര്യനിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി।

Verse 70

भीष्मादवाप्य बास्त्राणि द्रोणाद्‌ रामात्‌ कृपात्‌ तथा । अस्त्रै: समत्वं सम्प्राप्प रुक्मिकर्णार्जुनाच्युतै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീഷ്മനിൽ നിന്നും, ദ്രോണനിൽ നിന്നും, രാമനിൽ നിന്നും (പരശുരാമനിൽ നിന്നും), അതുപോലെ കൃപനിൽ നിന്നും അസ്ത്രവിദ്യ കൈവരിച്ച്, അസ്ത്രപ്രയോഗത്തിൽ അവൻ രുക്മി, കർണ്ണൻ, അർജുനൻ, അച്യുതൻ (കൃഷ്ണൻ) എന്നിവർക്കു തുല്യമായ പ്രാവീണ്യം നേടി।

Verse 71

इयेष द्वारकां हन्तुं कृत्स्नां जेतुं च मेदिनीम्‌ निवारितस्तत: प्राजै: सुहृद्धिर्हितकाम्यया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ദ്വാരകയെ നശിപ്പിക്കാനും സമസ്ത ഭൂമിയും ജയിക്കാനും ആഗ്രഹിച്ചു; എന്നാൽ ഹിതകാമനയോടെ പ്രാജ്ഞ സുഹൃത്തുകൾ അവനെ ആ ദുസ്സാഹസത്തിൽ നിന്ന് തടഞ്ഞു।

Verse 72

वैरानुबन्धमुत्सज्य स्वराज्यमनुशास्ति यः । स सागरध्वज: पाण्ड्यश्रन्द्रश्नरश्मिनिभैर्ठयै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വൈരബന്ധം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വന്തം രാജ്യം ഭരിക്കുന്ന ആ സമുദ്രചിഹ്നധ്വജധാരിയായ പാണ്ഡ്യനൃപൻ, ചന്ദ്രകിരണസമമായ വെളുത്ത കുതിരകൾ കെട്ടിയ രഥത്തിൽ (ദ്രോണന്റെ നേരെ) മുന്നേറി।

Verse 73

वैडूर्यजालसंछन्नैर्वीर्यद्रविणमाश्रित: । दिव्यं विस्फाययंश्चापं द्रोणमभ्यद्रवद्‌ बली

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വൈദൂര്യമണികളുടെ ജാലികകൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ട രഥത്തിൽ, സ്വന്തം വീര്യത്തെ ധനമായി ആശ്രയിച്ച്, ആ ബലവാൻ ദിവ്യധനുസ്സിനെ ഗംഭീരമായി മുഴക്കിക്കൊണ്ട് ദ്രോണാചാര്യന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി।

Verse 74

आटरूषकवर्णाभा हया: पाण्ड्यानुयायिनाम्‌ | अवहन्‌ रथमुख्यानामयुतानि चतुर्दश,वासक-पुष्पोंके समान रंगवाले घोड़े राजा पाण्ड्यके पीछे चलनेवाले एक लाख चालीस हजार श्रेष्ठ रथोंका भार वहन कर रहे थे

ആടരൂഷകപുഷ്പവർണ്ണംപോലെ ദീപ്തമായ കുതിരകൾ പാണ്ഡ്യരാജനെ അനുഗമിച്ചു; ശ്രേഷ്ഠരഥങ്ങളുടെ പതിനാലു അയുതങ്ങളുടെ ഭാരവും അവ വഹിച്ചു.

Verse 75

नानावर्णेन रूपेण नानाकृतिमुखा हया: । रथचक्रध्वजं वीर॑ घटोत्कचमुदावहन्‌,अनेक प्रकारके रंग-रूपसे युक्त विभिन्न आकृति और मुखवाले घोड़े रथके पहियेके चिह्नसे युक्त ध्वजावाले वीर घटोत्कचको रणभूमिमें ले गये

നാനാവർണ്ണരൂപങ്ങളോടും വിവിധമുഖാകൃതികളോടും കൂടിയ കുതിരകൾ—രഥചക്രചിഹ്നമുള്ള ധ്വജധാരിയായ വീരൻ ഘടോത്കചനെ വഹിച്ചു യുദ്ധഭൂമിയുടെ കനത്ത തിരക്കിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 76

भारतानां समेतानामुत्सूज्यैको मतानि यः । गतो युधिष्ठिरं भक्त्या त्यक्त्वा सर्वमभीप्सितम्‌

ഒരുമിച്ചുകൂടിയ ഭാരതവംശികളുടെ അഭിപ്രായങ്ങളെ ഒറ്റയ്ക്കായി ഉപേക്ഷിച്ച്, താൻ ആഗ്രഹിച്ചതെല്ലാം ത്യജിച്ച്, ഭക്തിയാൽ മാത്രം യുധിഷ്ഠിരന്റെ പക്ഷത്തേക്ക് പോയവൻ.

Verse 77

लोहिताक्ष॑ महाबाहुं बृहन्तं तमरट्टजा: । महासत्त्वा महाकाया: सौवर्णस्यन्दने स्थितम्‌

അരട്ടദേശത്തിലെ മഹാപ്രാക്രമശാലികളും മഹോത്സാഹികളും മഹാകായരുമായവർ—സുവർണ്ണരഥത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ലോഹിതാക്ഷനും മഹാബാഹുവുമായ രാജാവ് ബൃഹന്തനെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 78

सुवर्णवर्णा धर्मज्ञमनीकस्थं युधिष्ठिरम्‌ राजश्रेष्ठ हयश्रेष्ठा: सर्वतः पृष्ठतो5न्वयु:

ധർമ്മജ്ഞനും സേനയുടെ മദ്ധ്യഭാഗത്ത് നിലകൊള്ളുന്ന നൃപശ്രേഷ്ഠനുമായ യുധിഷ്ഠിരനെ ചുറ്റുമെല്ലാം പരിരക്ഷയായി വലംവെച്ച്, സ്വർണ്ണവർണ്ണമുള്ള ശ്രേഷ്ഠകുതിരകൾ പിന്നിലും ചുറ്റിലും അനുഗമിച്ചു.

Verse 79

वर्णरुच्चावचैरन्यै: सदक्चानां प्रभद्रका: । संन्यवर्तन्त युद्धाय बहवो देवरूपिण:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിവിധ വർണ്ണരൂപങ്ങളുള്ള ഉത്തമ അശ്വങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച്, ദേവതുല്യ ദീപ്തിയുള്ള രൂപമുള്ള അനേകം പ്രഭദ്രകർ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവന്നു.

Verse 80

ते यत्ता भीमसेनेन सहिता: काउचनध्वजा: । प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र सेन्द्रा इव दिवौकस:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! ഭീമസേനനോടൊപ്പം ജാഗ്രതയോടെ യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങിയ ആ സ്വർണ്ണധ്വജധാരികൾ, ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ സ്വർഗ്ഗദേവന്മാരെപ്പോലെ ദൃശ്യമായി.

Verse 81

अत्यरोचत तानू्‌ सर्वान्‌ धृष्टद्युम्न: समागतान्‌ | सर्वाण्यति च सैन्यानि भारद्वाजो व्यरोचत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ സമാഗമിച്ച എല്ലാ രാജാക്കളിലും ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ അതിവിശേഷമായി തിളങ്ങി; എന്നാൽ സകല സൈന്യങ്ങളെയും അതിക്രമിച്ച് ഭാരദ്വാജനന്ദനൻ ദ്രോണാചാര്യൻ അതിലും അധികം ദീപ്തനായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 82

अतीव शुशुभे तस्य ध्वज: कृष्णाजिनोत्तर: | कमण्डलुर्महाराज जातरूपमय: शुभ:,महाराज! काले मृगचर्म और कमण्डलुके चिह्नसे युक्त उनका सुवर्णमय सुन्दर ध्वज अत्यन्त शोभा पा रहा था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! കൃഷ്ണാജിനത്തിന്റെ ചിഹ്നം മുകളിലേറ്റിയ അവന്റെ ധ്വജം അതിവിശേഷമായി ശോഭിച്ചു; സ്വർണ്ണനിർമ്മിതമായ ശുഭ കമണ്ഡലുവിന്റെ പ്രതീകവും അതിന്റെ ഭംഗി വർധിപ്പിച്ചു.

Verse 83

ध्वजं तु भीमसेनस्य वैदूर्यमणिलोचनम्‌ । भ्राजमानं महासिंहं राजन्तं दृष्टटानहम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ ഭീമസേനന്റെ ധ്വജം കണ്ടു; വൈദൂര്യമണികളാൽ പതിപ്പിച്ച ‘നേത്രങ്ങൾ’ ഉള്ളത്, മഹാസിംഹത്തിന്റെ ചിഹ്നം ധരിച്ച് അതി ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു.

Verse 84

ध्वजं तु कुरुराजस्य पाण्डवस्य महौजस: । दृष्टवानस्मि सौवर्ण सोम॑ ग्रहगणान्वितम्‌,महातेजस्वी कुरुराज पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरकी सुवर्णमयी ध्वजाको मैंने चन्द्रमा तथा ग्रहगणोंके चिह्नसे सुशोभित देखा है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാബലവാനായ പാണ്ഡവ കുരുരാജൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ സ്വർണ്ണമയ ധ്വജം ഞാൻ കണ്ടു; അത് ചന്ദ്രനും ഗ്രഹഗണങ്ങളുടെയും ചിഹ്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.

Verse 85

मृदज्जौ चात्र विपुलौ दिव्यौ नन्दोपनन्दकौ । यन्त्रेणाहन्यमानौ च सुस्वनौ हर्षवर्धनी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ധ്വജത്തിൽ ‘നന്ദ’ ‘ഉപനന്ദ’ എന്ന പേരുള്ള രണ്ട് വലുതും ദിവ്യവുമായ മൃദംഗങ്ങൾ ഘടിപ്പിച്ചിരുന്നു. യന്ത്രചാലിതമായി, അടിക്കാതെയും അവ മുഴങ്ങി, മധുരനാദം പരത്തി എല്ലാവരുടെയും ഹർഷം വർധിപ്പിച്ചു.

Verse 86

शरभं पृष्ठसौवर्ण नकुलस्य महाध्वजम्‌ । अपश्याम रथे>त्युग्रं भीषयाणमवस्थितम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നകുലന്റെ മഹാധ്വജം ഞങ്ങൾ കണ്ടു; അതിൽ ശരഭത്തിന്റെ ചിഹ്നം ഉണ്ടായിരുന്നു, പിന്ന്ഭാഗം സ്വർണ്ണമയവുമായിരുന്നു. അവന്റെ രഥത്തിൽ അതി ഉഗ്രരൂപത്തിൽ പാറി, ശത്രുക്കളെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തി.

Verse 87

हंसस्तु राजत: श्रीमान्‌ ध्वजे घण्टापताकवान्‌ । सहदेवस्य दुर्धर्षो द्विषतां शोकवर्धन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സഹദേവന്റെ ധ്വജത്തിൽ മണിയും പതാകകളും ചേർന്ന, വെള്ളിയിൽ നിർമ്മിതമായ ശോഭയുള്ള ഹംസചിഹ്നം ഉണ്ടായിരുന്നു. ആ ദുര്ധർഷ ധ്വജം ശത്രുക്കളുടെ ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു.

Verse 88

पज्चानां द्रौपदेयानां प्रतिमा ध्वजभूषणम्‌ | धर्ममारुतशक्राणामश्रिनो श्ष महात्मनो:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാത്മാവായ വീരന്റെ ധ്വജത്തിൽ ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാരുടെ പ്രതിമ ധ്വജഭൂഷണമായി ഉണ്ടായിരുന്നു; അത് ധർമ്മൻ, മാരുതൻ, ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) എന്നിവരിൽ നിന്നുള്ള ആശ്രയസദൃശമായ ശക്തിയും സംരക്ഷണവും സൂചിപ്പിച്ചു.

Verse 89

क्रमश: धर्म, वायु, इन्द्र तथा महात्मा अश्विनीकुमारोंकी प्रतिमाएँ पाँचों द्रौपदीपुत्रोंके ध्वजोंकी शोभा बढ़ाती थीं ।। अभिमन्यो: कुमारस्य शार्ज्गपक्षी हिरण्मय: । रथे ध्वजवरो राजंस्तप्तचामीकरोज्ज्वल:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ക്രമമായി ധർമ്മൻ, വായു, ഇന്ദ്രൻ, മഹാത്മാക്കളായ അശ്വിനീകുമാരന്മാർ എന്നിവരുടെ പ്രതിമകൾ ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാരുടെ ധ്വജങ്ങളുടെ ശോഭ വർധിപ്പിച്ചു. കൂടാതെ യുവരാജാവായ അഭിമന്യുവിന്റെ രഥത്തിൽ, ഹേ നൃപ, തപ്ത ശുദ്ധസ്വർണ്ണംപോലെ ദീപ്തമായ ഹിരണ്മയമായ ശ്രേഷ്ഠധ്വജം പ്രകാശിച്ചു; അതിൽ ശാർങ്ഗപക്ഷിയുടെ സ്വർണ്ണചിഹ്നം തെളിഞ്ഞിരുന്നു.

Verse 90

राजन! कुमार अभिमन्युके रथका श्रेष्ठ ध्वज तपाये हुए सुवर्णसे निर्मित होनेके कारण अत्यन्त प्रकाशमान था। उसमें सुवर्णमय शार्हुपक्षीका चिह्न था।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, കുമാരൻ അഭിമന്യുവിന്റെ രഥത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠധ്വജം തപ്ത ശുദ്ധസ്വർണ്ണത്തിൽ നിർമ്മിതമായതിനാൽ അത്യന്തം ദീപ്തമായിരുന്നു; അതിൽ സ്വർണ്ണമയ ശാർങ്ഗപക്ഷിയുടെ ചിഹ്നം ഉണ്ടായിരുന്നു. രാജേന്ദ്രാ, രാക്ഷസൻ ഘടോത്കചന്റെ ധ്വജത്തിൽ ഒരു ഗൃധ്രം തിളങ്ങി; അവന്റെ രഥത്തിലും ഇഷ്ടാനുസാരം സഞ്ചരിക്കുന്ന അശ്വങ്ങൾ യുക്തമായിരുന്നു—പുരാതനകാലത്ത് രാവണന്റെ രഥത്തിലെപ്പോലെ.

Verse 91

माहेन्द्रं च धरनुर्दिव्यं धर्मराजे युधिष्छिरे । वायव्यं भीमसेनस्य धर्नुर्दिव्यमभून्रप

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ കൈയിൽ മഹേന്ദ്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) നൽകിയ ദിവ്യധനുസ്സ് ശോഭിച്ചു. അതുപോലെ ഭീമസേനന്റെ പക്കൽ വായുദേവൻ നൽകിയ ദിവ്യധനുസ്സും ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 92

त्रैलोक्यरक्षणार्थाय ब्रह्मणा सृष्टमायुधम्‌ । तद्‌ दिव्यमजरं चैव फाल्गुनार्थाय वै धनु:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ത്രിലോകരക്ഷാർത്ഥമായി ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിച്ച ആയുധം അതുതന്നെ; അതേ ദിവ്യവും അജരവും അവിനാശിയുമായ ധനുസ്സ് ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) ലഭിച്ചു.

Verse 93

वैष्णवं नकुलायाथ सहदेवाय चाश्विजम्‌ । घटोत्कचाय पौलस्त्य॑ं धरनुर्दिव्यं भयानकम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നകുലന് വൈഷ്ണവ ധനുസ്സ് ലഭിച്ചു; സഹദേവന് അശ്വിനീകുമാരബന്ധമായ (ആശ്വിജ) ധനുസ്സും ലഭിച്ചു. കൂടാതെ ഘടോത്കചനു ‘പൗലസ്ത്യ’ എന്ന പേരുള്ള ഭയാനകമായ ദിവ്യധനുസ്സ് ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 94

रौद्रमाग्नेयकौबेरं याम्यं गिरिशमेव च । पज्चानां द्रौपदेयानां धनूरत्नानि भारत,भरतनन्दन! पाँचों द्रौपदीपुत्रोंके दिव्य धनुषरत्न क्रमश: रुद्र, अग्नि, कुबेर, यम तथा भगवान्‌ शंकरसे सम्बन्ध रखनेवाले थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ, ഹേ ഭരതനന്ദനാ! ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാരുടെ ദിവ്യ ധനുരത്നങ്ങൾ ക്രമമായി രുദ്രൻ, അഗ്നി, കുബേരൻ, യമൻ, ഗിരീശ്വരൻ ശങ്കരൻ എന്നിവരുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയായിരുന്നു।

Verse 95

रौद्रं धनुर्वरं श्रेष्ठ लेभे यद्‌ रोहिणीसुत: । तत्‌ तुष्ट: प्रददौ राम: सौभद्राय महात्मने

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രോഹിണീനന്ദനൻ ബലരാമൻ ലഭിച്ചിരുന്ന ആ ശ്രേഷ്ഠമായ രൗദ്രധനുസ്സിനെ, സന്തുഷ്ടനായി, മഹാത്മാവായ സുഭദ്രാപുത്രൻ അഭിമന്യുവിന് അദ്ദേഹം നൽകി।

Verse 96

एते चान्ये च बहवो ध्वजा हेमविभूषिता: । तत्रादृश्यन्त शूराणां द्विषतां शोकवर्धना:,ये तथा और भी बहुत-सी राजाओंकी सुवर्णभूषित ध्वजाएँ वहाँ दिखायी देती थीं, जो शत्रुओंका शोक बढ़ानेवाली थीं

അവിടെ സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അനേകം മറ്റു ധ്വജങ്ങളും കാണപ്പെട്ടു; അവയുടെ ദർശനം തന്നെ ശത്രുക്കളുടെ ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു।

Verse 97

तदभूद्‌ ध्वजसम्बाधमकापुरुषसेवितम्‌ । द्रोणानीकं महाराज पटे चित्रमिवार्पितम्‌,महाराज! उस समय वीर पुरुषोंसे भरी हुई द्रोणाचार्यकी वह ध्वजविशिष्ट सेना पटमें अंकित किये हुए चित्रके समान प्रतीत होती थी

മഹാരാജാ! അന്ന് ധ്വജങ്ങളാൽ കുത്തിനിറഞ്ഞും വീരപുരുഷന്മാരാൽ തിരക്കേറിയും നിന്ന ദ്രോണന്റെ സൈന്യവ്യൂഹം, പടത്തിൽ വരച്ച ചിത്രമെന്നപോലെ തോന്നി।

Verse 98

शुश्रुवुर्नामगोत्राणि वीराणां संयुगे तदा । द्रोणमाद्रवतां राजन्‌ स्वयंवर इवाहवे

രാജൻ! അന്ന് യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രോണനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പാഞ്ഞെത്തിയ വീരന്മാരുടെ നാമങ്ങളും ഗോത്രങ്ങളും, സ്വയംവരത്തിൽ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ, കേൾക്കപ്പെട്ടു।

Verse 146

स्वै: स्वै: सैन्यै: परिवृता मत्स्यराजानमन्वयु: । द्रपदके पीछे सम्पूर्ण महारथियोंके साथ राजा विराट शीघ्रतापूर्वक चल रहे थे। केकयराजकुमार

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സ്വസ്വസൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവർ എല്ലാവരും മത്സ്യരാജൻ വിരാടനെ അനുഗമിച്ചു. ദ്രുപദന്റെ പിന്നിൽ സമസ്ത മഹാരഥന്മാരോടുകൂടെ രാജാവ് വിരാട് വേഗത്തിൽ മുന്നേറി. കേകയരാജകുമാരൻ, ശിഖണ്ഡി, ധൃഷ്ടകേതു—ഇവരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സേനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് മത്സ്യരാജന്റെ പിന്നിൽ മുന്നേറി.

Verse 156

वहमाना व्यराजन्त मत्स्यस्यामित्रघातिन: । शत्रुसूदन मत्स्यराज विराटके रथको जो वहन करते हुए शोभा पा रहे थे, वे उत्तम घोड़े पाडरके फूलोंक समान लाल और सफेद रंगवाले थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുഘാതകനായ മത്സ്യരാജൻ വിരാടിന്റെ രഥം വഹിച്ച കുതിരകൾ അത്യന്തം ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു. ഹേ ശത്രുസൂദന! ആ ഉത്തമാശ്വങ്ങൾ ചുവപ്പും വെള്ളയും നിറങ്ങളോടെ പാഡരപുഷ്പങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നി; അതിനാൽ രാജാവിന്റെ യുദ്ധശോഭ വർധിച്ചു.

Verse 163

पुत्र विराटराजस्य सत्वरं समुदावहन्‌ । हल्दीके समान पीले रंगवाले तथा सुवर्णमय माला धारण करनेवाले वेगशाली घोड़े विराटराजके पुत्रको शीघ्रतापूर्वक रणभूमिकी ओर ले जा रहे थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിരാടരാജന്റെ പുത്രനെ അവർ അതിവേഗം കൊണ്ടുപോയി. മഞ്ഞളിനേപ്പോലെ മഞ്ഞനിറമുള്ളതും സ്വർണമാലകൾ ധരിച്ചതുമായ ആ വേഗശാലി കുതിരകൾ വിരാടപുത്രനെ ശീഘ്രം രണഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുചെന്നു.

Verse 186

वर्षन्त इव जीमूता: प्रत्यदृश्यन्त दंशिता: । सुवर्णकी मालाओंसे विभूषित वे सभी युद्धविशारद शूरवीर मेघोंके समान बाण-वर्षा करते हुए कवच आदिसे सुसज्जित दिखायी देते थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കവചാദികളാൽ പൂർണ്ണമായി സജ്ജരായി, സ്വർണമാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ യുദ്ധവിശാരദ വീരന്മാർ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. മേഘങ്ങൾ മഴ പെയ്യുന്നതുപോലെ അവർ അമ്പുകളുടെ വൃഷ്ടി ചൊരിയുന്നതായി തോന്നി; അവരുടെ രണശോഭ യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരഗതിയെ കൂടുതൽ ഉഗ്രമാക്കി.

Verse 193

दत्तास्तुम्बुरुणा दिव्या: शिखण्डिनमुदावहन्‌ । अमित तेजस्वी पांचालराजकुमार शिखण्डीको तुम्बुरुके दिये हुए मिट्टीके कच्चे बर्तनके समान रंगवाले दिव्य अश्व वहन करते थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—തുംബുരു നൽകിയ ദിവ്യകുതിരകൾ ശിഖണ്ഡിയെ വഹിച്ചു. അത്യന്തം തേജസ്സുള്ള പാഞ്ചാലരാജകുമാരൻ ശിഖണ്ഡി, കുശവന്റെ കച്ചമൺപാത്രങ്ങളുടെ നിറംപോലെയുള്ള ആ ദിവ്യാശ്വങ്ങളുടെ ആശ്രയത്തോടെ രണത്തിലേക്ക് മുന്നേറി.

Verse 206

तेषां तु षट्‌ सहस्राणि ये शिखण्डिनमन्वयु: । पांचालोंके जो बारह हजार महारथी युद्धमें लड़ रहे थे, उनमेंसे छः हजार इस समय शिखण्डीके पीछे चलते थे

അവരിൽ ആറായിരം പേർ ശിഖണ്ഡിയുടെ പിന്നാലെ പിന്തുടർന്നു; യുദ്ധത്തിന്റെ കനത്ത തിരക്കിൽ പാഞ്ചാലസേനയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം അവനോടൊപ്പം തന്നെ നിരയണിഞ്ഞു.

Verse 216

आक्रीडन्तो वहन्ति सम सारड्रशबला हया: । आर्य! पुरुषसिंह शिशुपालके पुत्रके सारंगके समान चितकबरे अश्व खेल करते हुए-से वहन कर रहे थे

സമബലവും സമരൂപവും ഉള്ള കുതിരകൾ കളിച്ചുകൊണ്ടെന്നപോലെ സവാരികളെ വഹിച്ചു; ആര്യാ, ആ സിംഹസമാന പുരുഷന്മാർ ഭയമില്ലാതെ അശ്വപീഠത്തിൽ ക്രീഡിക്കുന്നവരെപ്പോലെ തോന്നി.

Verse 223

काम्बोजै: शबलैरश्वेरभ्यवर्तत दुर्जय: । चेदिदेशका श्रेष्ठ राजा अत्यन्त बलवान दुर्जय वीर धृष्टकेतु काम्बोजदेशीय चितकबरे घोड़ोंद्वारा युद्धभूमिकी ओर लौट रहा था

കാംബോജദേശത്തിലെ പുള്ളിപ്പുള്ളി കുതിരകളാൽ വഹിക്കപ്പെട്ട, അത്യന്തം ബലവാനും ദുർജയനുമായ ചേതി ദേശത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠരാജാവ് ധൃഷ്ടകേതു വീണ്ടും യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു തിരിഞ്ഞു.

Verse 243

शूरं शिखण्डिन: पुत्रम॒क्षदेवमुदावहन्‌ । शिखण्डीके शूरवीर पुत्र ऋक्षदेवको पद्मकेः समान वर्ण और निर्मल नेत्रवाले बाह्विकः देशके सजे-सजाये घोड़ोंने रणभूमिमें पहुँचाया

ശിഖണ്ഡിയുടെ വീരപുത്രൻ അക്ഷദേവനെ യോദ്ധാക്കൾ മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുവന്ന് യുദ്ധഭൂമിയിൽ എത്തിച്ചു.

Verse 253

क्षमावन्तो5वहन्‌ संख्ये सेनाबिन्दुमरिंदमम्‌ । सोनेके आभूषणों तथा कवचोंसे सुशोभित रेशमके समान श्वैत-पीत रोमवाले सहनशील घोड़ोंने शत्रुओंका दमन करनेवाले सेनाबिन्दुको युद्धभूमिमें पहुँचाया

യുദ്ധത്തിൽ ക്ഷമയും സഹനവും ഉള്ള കുതിരകൾ—സ്വർണാഭരണങ്ങളും കവചങ്ങളും ധരിച്ച്, പാറ്റുപോലെയുള്ള വെള്ള-മഞ്ഞ രോമങ്ങളോടെ—ശത്രുദമനൻ സേനാബിന്ദുവിനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എത്തിച്ചു.

Verse 263

काश्यस्याभिभुव: पुत्र सुकुमारं महारथम्‌ । क्रौंचवर्णक< उत्तम घोड़ोंने काशिराज अभिभूके सुकुमार एवं युवा पुत्रको, जो महारथी वीर था, युद्धभूमिमें पहुँचाया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കാശിരാജാവായ അഭിഭൂ ക്രൗഞ്ചവർണ്ണമുള്ള ഉത്തമ അശ്വങ്ങളെ കൂട്ടി, യൗവനവും കോമളതയും ഉള്ളതായിട്ടും മഹാരഥനായ തന്റെ പുത്രൻ സുകുമാരനെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു.