Adhyaya 200

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत नारायणास्त्रमोक्षपर्वमें धृष्टटुम्नवाक्यविषयक एक सौ सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १९७ ॥। अपना छा | अत्-४-णकात अष्टनवर्त्याधेकशततमोब् ध्याय: सात्यकि और धृष्टद्युम्नका परस्पर क्रोधपूर्वक वाग्बाणोंसे लड़ना तथा भीमसेन

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— ആ മഹാത്മാവ് വേദങ്ങളെ അവയുടെ അങ്കങ്ങളോടുകൂടി, വിധിപൂർവവും പരമ്പരാനുസാരവും ആയി അഭ്യസിച്ചിട്ടുണ്ട്. അവനിൽ ധനുർവേദം സാക്ഷാൽ ദേഹധാരിയായി, എപ്പോഴും സന്നദ്ധമായി നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 2

यस्य प्रसादात्‌ कुर्वन्ति कर्माणि पुरुषर्षभा: । अमानुषाणि संग्रामे देवेरसुकराणि च

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— ആരുടെ പ്രസാദത്താൽ ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠർ യുദ്ധത്തിൽ മനുഷ്യാതീതമായ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു— ദേവന്മാർക്കും രാക്ഷസന്മാർക്കും പോലും ദുഷ്കരമായവ?

Verse 3

तस्समिन्नाक्रुश्यति द्रोणे समक्ष पापकर्मणा । नीचात्मना नृशंसेन क्षुद्रेण गुरुघातिना

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— ദ്രോണൻ മുന്നിൽ തന്നെയിരിക്കെ അവനെ നിന്ദിച്ചപ്പോൾ, പാപകർമ്മിയായ, നീചാത്മനായ, ക്രൂരനായ, ക്ഷുദ്രനായ, ഗുരുഹന്താവായ ഒരാൾ അവനെ അപമാനിച്ചു.

Verse 4

नामर्ष तत्र कुर्वन्ति धिक क्षात्रं धिगमर्षिताम्‌ । धृतराष्ट्र बोले--संजय! जिन महात्माने विधिपूर्वक अंगोंसहित सम्पूर्ण वेदोंका अध्ययन किया था

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ആരിലും ധർമ്മോചിതമായ കോപം ഉണരുന്നില്ല. അത്തരം ക്ഷാത്രധർമ്മത്തിന് ധിക്കാരം; അപമാനവും അധർമ്മവും കണ്ടിട്ടും കോപം കൊള്ളാത്ത അവരുടെ അമർഷശീല സ്വഭാവത്തിനും ധിക്കാരം. ദേവന്മാർക്കും ദുഷ്കരമായ പരാക്രമങ്ങൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അനേകം വീരന്മാർ കാട്ടാൻ കാരണമായ ദ്രോണാചാര്യനെ, പാപി, നീചൻ, നൃശംസൻ, ക്ഷുദ്രൻ, ഗുരുദ്രോഹി ആയ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ എല്ലാവരുടെയും മുമ്പിൽ നിന്ദിക്കുന്നു—എന്നിട്ടും ജനങ്ങൾ കോപം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല! അത്തരം ക്ഷത്രിയർക്കു ധിക്കാരം; അവരുടെ നിർജ്ജീവ സഹനത്തിനും ധിക്കാരം!

Verse 5

संजय उवाच श्र॒त्वा द्रुपदपुत्रस्य ता वाच: क्रुरकर्मण:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രജാനാഥാ! ക്രൂരകർമ്മിയായ ദ്രുപദപുത്രന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ അവിടെ ഇരുന്ന എല്ലാ രാജാക്കളും മൗനമായി. അർജുനൻ മാത്രം കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞ് ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ട് ഇത്രയേ പറഞ്ഞു—“ധിക്കാരം! ധിക്കാരം!”

Verse 6

तूष्णीं बभूवू राजान: सर्व एव विशाम्पते | अर्जुनस्तु कटाक्षेण जिद्दां विप्रेक्ष्य पार्षतम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രജാനാഥാ! അവിടെ എല്ലാ രാജാക്കളും മൗനമായി. എന്നാൽ അർജുനൻ ഒരു കടാക്ഷം മാത്രം കൊണ്ട് പൃഷതപുത്രനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ നോക്കി—ദൃഢനിശ്ചയവും സന്നദ്ധതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 7

युधिष्ठिरश्न भीमश्न यमौ कृष्णस्तथापरे

യുധിഷ്ഠിരൻ, ഭീമൻ, യമജന്മാർ (നകുലൻ-സഹദേവൻ), കൃഷ്ണനും മറ്റുള്ളവരും കൂടി അതേവിധം (അവിടെ) ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 8

आसन सुव्रीडिता राजन्‌ सात्यकिस्त्वब्रवीदिदम्‌ । राजन! उस समय युधिष्ठिर, भीमसेन, नकुल, सहदेव, भगवान्‌ श्रीकृष्ण तथा अन्य लोग भी अत्यन्त लज्जित हो चुप ही बैठे रहे, परंतु सात्यकि इस प्रकार बोल उठे-- ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ യുധിഷ്ഠിരൻ, ഭീമസേനൻ, നകുലൻ, സഹദേവൻ, ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ എന്നിവരും മറ്റുള്ളവരും അത്യന്തം ലജ്ജിച്ച് മൗനമായി ഇരുന്നിരുന്നു. എന്നാൽ സാത്യകി സഹിക്കാതെ പറഞ്ഞു—“ഇവിടെ ഈ പാപപുരുഷനെ സഹിക്കുകയോ അംഗീകരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന ഒരാളും ഇല്ല.”

Verse 9

एते त्वां पाण्डवा: सर्वे कुत्सयन्ति विकुत्सया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഈ പാണ്ഡവരൊക്കെയും കടുത്ത അവഹേളനത്തോടെ നിന്നെ നിന്ദിച്ച്, നിന്നെ അപമാനിപ്പാൻ ശ്രമിക്കുന്നു।

Verse 10

एतत्‌ कृत्वा महत्‌ पाप॑ निन्दित: सर्वसाधुभि:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇത്ര മഹാപാപം ചെയ്തതുകൊണ്ട് നീ സകല സജ്ജനന്മാരുടെയും ദൃഷ്ടിയിൽ നിന്ദ്യനായിരിക്കുന്നു. ഹേ ക്ഷുദ്രനേ! ഗുരുവിനെ ആക്ഷേപിച്ചിട്ടും നീ അധർമ്മം മൂലം എന്തുകൊണ്ട് പതിക്കുന്നില്ല? ഈ പവിത്ര സജ്ജനസഭയിൽ കടന്ന് ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ നിനക്ക് ലജ്ജ തോന്നാത്തതെങ്ങനെ? നിന്റെ നാവ് നൂറുകണക്കിന് துணികളായി പിളരാത്തതെന്ത്, നിന്റെ തല പൊട്ടാത്തതെന്ത്?

Verse 11

न लज्जसे कथं वक्तुं समितिं प्राप्प शोभनाम्‌ । कथं च शतधा जिद्ला न ते मूर्धा च दीर्यते

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ദീപ്തമായ സഭയിൽ എത്തി നീ ഇങ്ങനെ എങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നു, ലജ്ജിക്കാത്തതെങ്ങനെ? നിന്റെ നാവ് ശതധാ പിളരാത്തതെന്ത്, നിന്റെ തല പിളർന്ന് പോകാത്തതെന്ത്?

Verse 12

वाच्यस्त्वमसि पार्थश्न सर्वेैश्ञान्धकवृष्णिभि:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാർഥഘ്നാ! ആന്ധകരും വൃഷ്ണികളും എല്ലാവരും നിന്നെ വിളിച്ചു സംബോധിക്കും।

Verse 13

अकार्य तादृशं कृत्वा पुनरेव गुरु क्षिपन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇത്തരം അനുചിതം ചെയ്ത ശേഷം അവൻ വീണ്ടും ഗുരുവിന്മേൽ കടുത്ത വാക്കുകൾ എറിഞ്ഞു।

Verse 14

वध्यस्त्वं न त्वयार्थो5स्ति मुहूर्तमपि जीवता । “वैसा पापकर्म करके तू पुनः गुरुपर आक्षेप कर रहा है; अतः तू वध करनेके ही योग्य है। एक मुहूर्त भी तेरे जीवित रहनेका कोई प्रयोजन नहीं है ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“നീ വധയോഗ്യൻ; ഒരു മുഹൂർത്തം പോലും നീ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതിൽ യാതൊരു പ്രയോജനവും ഇല്ല. ഇത്തരമൊരു പാപകർമ്മം ചെയ്ത് വീണ്ടും ഗുരുവിന്മേൽ കുറ്റാരോപണം ചെയ്യുന്നു—അതുകൊണ്ട് നീ മരണത്തിനേ അർഹൻ.”

Verse 15

सप्तावरे तथा पूर्वे बान्धवास्ते निमज्जिता:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അതുപോലെ തന്നെ നിന്റെ മുൻകാല ബന്ധുക്കൾ—ഏഴുപേർ—മുങ്ങി നശിച്ചിരിക്കുന്നു.”

Verse 16

उक्तवांश्वापि यत्‌ पार्थे भीष्म प्रति नरर्षभम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാർത്ഥനോടു അവൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ—നരശ്രേഷ്ഠനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്—വാസ്തവത്തിൽ ഭീഷ്മനോടെയായിരുന്നു. യുദ്ധമധ്യേ ഉച്ചരിക്കുന്ന വചനങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഒരേയൊരു ശ്രോതാവിനായി മാത്രമല്ല; യുദ്ധഭൂമിയുടെ ധാർമ്മിക ഭാരമേറ്റിരിക്കുന്ന മൂപ്പന്മാരുടെയും നേതാക്കളുടെയും ദൃഢനിശ്ചയവും ധർമ്മബോധവും ഉറപ്പിക്കാൻ കൂടിയാണ് അവ.

Verse 17

तथान्तो विहितस्तेन स्वयमेव महात्मना | तूने जो कुन्तीकुमार अर्जुनपर नरश्रेष्ठ भीष्मके वधका दोष लगाया है, वह भी व्यर्थ ही है; क्योंकि महात्मा भीष्मने स्वयं ही उसी प्रकार अपनी मृत्युका विधान किया था ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അത്തരം അന്ത്യം മഹാത്മാവായ ഭീഷ്മൻ സ്വയം തന്നെ നിശ്ചയിച്ചിരുന്നതാണ്. എന്നാൽ നിന്റെ കാര്യത്തിൽ—നിന്റെ സ്വന്തം സഹോദരൻ തന്നെയാണ് വധകൻ; പാപകർമ്മികളിൽ ഏറ്റവും പാപി.”

Verse 18

स चापि सृष्ट: पित्रा ते भीष्मस्यान्तकर: किल

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അവനും—എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു—നിന്റെ പിതാവാൽ തന്നെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവൻ; ഭീഷ്മന്റെ അന്തം വരുത്താൻ നിയതൻ.”

Verse 19

शिखण्डी रक्षितस्तेन स च मृत्युर्महात्मन: । 'यह प्रसिद्ध है कि उसे भी तेरे पिताने भीष्मका अन्त करनेके लिये उत्पन्न किया था; उन्होंने महात्मा भीष्मकी मूर्तिमान्‌ मृत्युके रूपमें ही शिखण्डीको सुरक्षित रखा था ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അവൻ ശിഖണ്ഡിയെ സംരക്ഷിച്ചു; അവൻ മഹാത്മാവായ ഭീഷ്മനു മూర్తിമാനായ മരണമായിരുന്നു എന്നപോലെ.

Verse 20

त्वां प्राप्प सहसोदर्य धिक्कृतं सर्वसाधुभि: । “तू और तेरा भाई दोनों समस्त साधु पुरुषोंके धिककारके पात्र हैं। तुम दोनोंको पाकर सारे पांचाल धर्मभ्रष्ट, नीच, मित्रद्रोही तथा गुरुद्रोही बन गये हैं ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ സഹോദരി! നിന്നെ ലഭിച്ചതിനാൽ നീ സകല സജ്ജനന്മാരുടെയും ധിക്കാരത്തിന് പാത്രമായിരിക്കുന്നു. നീയും നിന്റെ സഹോദരനും—ഇരുവരും സത്പുരുഷന്മാരുടെ നിന്ദയ്ക്ക് യോഗ്യർ. നിങ്ങളിരുവരുടെയും കൂട്ടായ്മകൊണ്ട് പാഞ്ചാലർ മുഴുവനും ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് പതിതരായി—നീചർ, മിത്രദ്രോഹികൾ, ഗുരുദ്രോഹികൾ—ആയിരിക്കുന്നു. ഇനി നീ എന്റെ സമീപത്ത് വീണ്ടും ഇത്തരമൊരു വാക്ക് പറഞ്ഞാൽ…

Verse 21

शिरस्ते पोथयिष्यामि गदया वज्कल्पया । “यदि तू पुनः मेरे समीप ऐसी बात बोलेगा तो मैं अपनी इस वज्तुल्य गदासे तेरा सिर कुचल दूँगा ।। त्वां च ब्रह्म॒हणं दृष्टवा जन: सूर्यमवेक्षते

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— നീ എന്റെ സമീപത്ത് വീണ്ടും ഇത്തരമൊരു വാക്ക് പറഞ്ഞാൽ, ഈ വജ്രസദൃശമായ ഗദകൊണ്ട് നിന്റെ തല ഞാൻ ചതച്ചുകളയും. നിന്നെ—ബ്രാഹ്മണഹത്യയുടെ പാപം കൊണ്ടു മലിനനായവനെ—കണ്ടാൽ ജനങ്ങൾ സൂര്യനെ നോക്കുന്നതുപോലെ മുഖം തിരിക്കുന്നു.

Verse 22

पाञज्चालक सुदुर्वत्त ममैव गुरुमग्रत:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ആ ദുർവൃത്തനായ പാഞ്ചാലകൻ എന്റെ തന്നെ പൂജ്യഗുരുവിനെ എന്റെ മുന്നിൽ കൊണ്ടുവന്നു നിർത്തി.

Verse 23

तिष्ठ तिष्ठ सहस्वैंकं गदापातमिमं मम

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— നിൽക്കു, നിൽക്കു! എന്റെ ഈ ഗദാപാതത്തിന്റെ ഒരു പ്രഹരം സഹിക്കു.

Verse 24

सात्वतेनैवमाक्षिप्त: पार्षत: परुषाक्षरम्‌

സാത്വതൻ ഇങ്ങനെ പ്രകോപിപ്പിച്ചതിനാൽ പാർഷതപുത്രൻ കഠിനവാക്കുകളാൽ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 25

संरब्धं सात्यकिं प्राह संक्रुद्ध: प्रहसन्निव । सात्वतवंशी सात्यकिके इस प्रकार कठोर वचन कहकर आक्षेप करनेपर धृष्टद्युम्न अत्यन्त कुपित हो उठे। फिर वे भी क्रोधमें भरे हुए सात्यकिसे हँसते हुए-से बोले ।।

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ കോപം കത്തിച്ച്, പരിഹാസഹാസം പോലെ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് സാത്യകിയോട് പറഞ്ഞു— “അതെ, അതെ—‘കേൾക്കുന്നു, കേൾക്കുന്നു’; പിന്നെ ‘ക്ഷമിക്കണം’ എന്ന്—അതേ നീ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു, ഹേ മാധവ!”

Verse 26

क्षमा प्रशस्यते लोके न तु पापो$हति क्षमाम्‌

ലോകത്തിൽ ക്ഷമയെ പ്രശംസിക്കുന്നു; എന്നാൽ പാപി ക്ഷമയ്ക്ക് അർഹനല്ല.

Verse 27

स त्वं क्षुद्रसममाचारो नीचात्मा पापनिश्चय:

എന്നാൽ നീ ക്ഷുദ്രാചാരമുള്ളവൻ, നീചമനസ്സുള്ളവൻ, പാപത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയമുള്ളവൻ.

Verse 28

यः स भूरिश्रवाश्छिन्नभुज: प्रायगतस्त्वया

ആ ഭൂരിശ്രവസ്—ഭുജം ഛേദിക്കപ്പെട്ടവൻ—നിന്റെ കൈകൊണ്ടുതന്നെ പ്രായം മരണാവസ്ഥയിലെത്തിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 29

गाहमानो मया द्रोणो दिव्येनास्त्रेण संयुगे

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധസമരത്തിൽ ദിവ്യാസ്ത്രംകൊണ്ട് ഞാൻ ദ്രോണനെ കഠിനമായി അമർത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു.”

Verse 30

अयुध्यमानं यस्त्वाजी तथा प्रायगतं मुनिम्‌

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധത്തിൽ പോരാടാത്തവനെ അടിക്കുന്നവനും, അതുപോലെ പ്രായോപവേശം ചെയ്ത് ജീവത്യാഗത്തിനായി ഇരിക്കുന്ന, മരണസന്നിധിയിലെ മുനിയെ ആക്രമിക്കുന്നവനും—ക്ഷാത്രധർമ്മം ലംഘിച്ച് കാര്യം അധർമ്മകലങ്കത്തിൽ മുക്കുന്നു।”

Verse 31

छिन्नबाहुं परैर्हन्यात्‌ सात्यके स कथं वदेत्‌ । सात्यके! जो युद्धस्थलमें मुनिवृत्तिका आश्रय ले आमरण उपवासका निश्चय लेकर बैठ गया हो, जो अपने साथ युद्ध न कर रहा हो तथा जिसकी बाँह भी शत्रुओंद्वारा काट डाली गयी हो, ऐसे पुरुषको जो मार सकता है, वह दूसरेकी निन्‍दा कैसे कर सकता है? ।।

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ സാത്യകി! ശത്രുക്കൾ കൈ വെട്ടിമാറ്റിയ ഒരാളെയെങ്കിലും കൊല്ലാൻ കഴിയുന്നവൻ മറ്റൊരാളെ എങ്ങനെ നിന്ദിക്കും? ഹേ സാത്യകി! യുദ്ധഭൂമിയിൽ മുനിവൃത്തിയെ ആശ്രയിച്ച് ആമരണ ഉപവാസത്തിന് നിശ്ചയിച്ച്, വേറെയായി ഇരുന്ന് പോരാടാത്തവൻ, കൂടാതെ ശത്രുക്കൾ അവന്റെ ഭുജവും വെട്ടിമാറ്റിയവൻ—അത്തരം മനുഷ്യനെ കൊല്ലാൻ കഴിയുന്നവൻ മറ്റൊരാളെ എങ്ങനെ കുറ്റപ്പെടുത്തും? നിന്നെ വധിച്ച് ആ പരാക്രമശാലി യോദ്ധാവ് തന്റെ കാൽ കൊണ്ട് നിന്നെ നിലത്ത് വലിച്ചിഴക്കും।”

Verse 32

त्वया पुनरनार्येण पूर्व पार्थेन निर्जित:

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—“എന്നാൽ നീ—അനാര്യമായി പെരുമാറി—മുമ്പ് പാർഥൻ (അർജുനൻ) കൈയിൽ തോറ്റവനല്ലോ.”

Verse 33

यत्र यत्र तु पाण्डूनां द्रोणो द्रावयते चमूम्‌

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—“എവിടെയെവിടെ ദ്രോണൻ പാണ്ഡവരുടെ സൈന്യത്തെ ഓടിച്ചിടുന്നുവോ, അവിടെയവിടെയേ നമ്മുടെ കര്‍ത്തവ്യം—വേഗത്തിൽ എത്തി അവനെ തടയുക; ഇതിൽ സംശയമില്ല।”

Verse 34

किरन्‌ शरसहस्राणि तत्र तत्र प्रयाम्पहम्‌ । द्रोणाचार्य जहाँ-जहाँ पाण्डव-सेनाको खदेड़ते थे, वहीं-वहीं मैं जा पहुँचता और सहस्रों बाणोंकी वर्षा करके उनके छक्के छुड़ा देता था ।।

ഞാൻ ആയിരക്കണക്കിന് അമ്പുകൾ ചിതറിച്ചുകൊണ്ട്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ എവിടെയെവിടെ ഭീഷണി ഉയർന്നുവോ അവിടെയവിടെ പാഞ്ഞെത്തുമായിരുന്നു. ദ്രോണാചാര്യൻ എവിടെയെവിടെ പാണ്ഡവസേനയെ പിന്തള്ളിയുവോ, അവിടെയെത്തി അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് അവന്റെ വേഗം തടഞ്ഞു ബലം മന്ദമാക്കുമായിരുന്നു. എങ്കിലും നീ ഇങ്ങനെ ചെയ്തിട്ടും സ്വയം ചാണ്ഡാലനുപോലെ നീചകൃത്യം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.

Verse 35

कर्ता त्वं कर्मणो हास्य नाहं वृष्णिकुलाधम

ഈ കൃത്യത്തിന്റെ കർത്താവ് നീ തന്നെയാണ്—ഞാനല്ല, ഹേ വൃഷ്ണികുലാധമാ!

Verse 36

जोषमास्स्व न मां भूयो वक्तुमर्हस्थत: परम्‌

മൗനം പാലിക്ക; ഇനി മുതൽ നീ എന്നോടു വീണ്ടും സംസാരിക്കാൻ അർഹനല്ല.

Verse 37

अथ वक्ष्यसि मां मौख्याद्‌ भूय: परुषमीदृशम्‌

മൂഢത്വവശാൽ നീ വീണ്ടും എന്നോടു ഇത്തരമൊരു കടുത്ത വാക്ക് പറയുംവോ?

Verse 38

गमयिष्यामि बाणैस्त्वां युधि वैवस्वतक्षयम्‌ । यदि मूर्खतावश तू पुनः मुझसे ऐसी कठोर बातें कहेगा, तो युद्धमें बाणोंद्वारा मैं अभी तुझे यमलोक भेज दूँगा ।। न चैवं मूर्ख धर्मेण केवलेनैव शक्‍्यते

മൂഢത്വവശാൽ നീ വീണ്ടും എന്നോടു ഇത്തരമൊരു കടുത്ത വാക്ക് പറഞ്ഞാൽ, യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ അമ്പുകളാൽ നിന്നെ വൈവസ്വത-ക്ഷയം—യമലോകം—അയക്കും. ഇങ്ങനെ മൂഢവും പിടിവാശിയുമുള്ള ‘ധർമ്മം’ മാത്രം പിടിച്ചുനിൽക്കുന്നതാൽ ഒന്നും സാധ്യമല്ല.

Verse 39

तेषामपि हाधर्मेण चेष्टितं शृूणु यादृशम्‌ । ओ मूर्ख! केवल धर्मसे ही युद्ध नहीं जीता जा सकता। उन कौरवोंकी भी जो अधर्मपूर्ण चेष्टाएँ हुई हैं, उन्हें सुन ले ।।

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—അവരും അധർമ്മത്തോടെ എങ്ങനെയെല്ലാം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നത് കേൾക്കുക. ഹേ മൂഢാ! ധർമ്മം മാത്രം കൊണ്ട് യുദ്ധം ജയിക്കാനാവില്ല. അധർമ്മത്തിൽ മുങ്ങിയ കൗരവരുടെ പ്രവൃത്തികളും കേൾക്കുക.

Verse 40

प्रत्राजिता वनं सर्वे पाण्डवा: सह कृष्णया

കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യോടുകൂടി പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും പുറത്താക്കപ്പെട്ടു വനത്തിലേക്കു തള്ളപ്പെട്ടു.

Verse 41

सर्वस्वमपकृष्टं च तथाधर्मेण बालिश । ओ मूर्ख! समस्त पाण्डवोंको जो द्रौपदीके साथ वनमें भेज दिया गया और उनका सर्वस्व छीन लिया गया, वह भी अधर्मका ही कार्य था || ४० $ ।। अधर्मेणापकृष्टश्च मद्रराज: परेरित:

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബാലിശാ! ദ്രൗപദിയോടുകൂടി പാണ്ഡവരെ വനത്തിലേക്ക് അയച്ചു അവരുടെ സർവ്വസ്വവും കവർന്നതും അധർമ്മം തന്നെയായിരുന്നു. മദ്രരാജനെയും മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രേരണയാൽ അധർമ്മമായി വലിച്ചിഴച്ചു കൊണ്ടുവന്നു.

Verse 42

इतोडप्यधर्मेण हतो भीष्म: परपुरंजय:

ഇതുപോലെ തന്നെ ശത്രുദുർഗവിജയിയായ ഭീഷ്മനും അധർമ്മമായ ഉപായത്തിലൂടെ വധിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 43

भूरिश्रवा हधर्मेण त्वया धर्मविदा हतः । इस पक्षसे भी अधर्मके द्वारा ही शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले भीष्म मारे गये हैं और तू बड़ा धर्मज्ञ बनता है पर तूने भी अधर्मसे ही भूरिश्रवाका वध किया है ।।

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മം അറിയുന്നവനെന്ന് പറയുന്ന നീ തന്നെയാണ് ഭൂരിശ്രവസിനെ അധർമ്മമായി വധിച്ചത്. ഈ യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവരും ശത്രുക്കൾ ചെയ്തതുപോലെ തന്നെയാണ് പെരുമാറിയത്.

Verse 44

रक्षमाणैर्जयं वीरैर्धर्मज्ैरपि सात्वत । सात्वत! इस प्रकार धर्मके जाननेवाले वीर पाण्डवों तथा शत्रुओंने भी युद्धके मैदानमें अपनी विजयको सुरक्षित रखनेके लिये समय-समयपर अधर्मपूर्ण बर्ताव किया है || ४३ ३ || दुर्ज्ञेयः स परो धर्मस्तथाधर्मश्न दुर्विद:

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു— ഹേ സാത്വതാ! ജയത്തെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുവാൻ ധർമ്മം അറിയുന്ന വീരന്മാരും ചിലപ്പോൾ അധർമ്മമിശ്രമായ പെരുമാറ്റത്തിലേക്ക് വഴുതിപ്പോകുന്നു. ഈ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാണ്ഡവർ മാത്രമല്ല, ശത്രുക്കളും കാലാകാലങ്ങളിൽ തങ്ങളുടെ വിജയം ഉറപ്പാക്കാൻ അധർമ്മകലുഷിതമായ മാർഗങ്ങൾ ആശ്രയിച്ചിട്ടുണ്ട്. പരമധർമ്മം തിരിച്ചറിയുക ദുഷ്കരം; അധർമ്മത്തെ വിധിക്കുക അതിലും കുറയാത്ത ദുഷ്കരം.

Verse 45

संजय उवाच एवमादीनि वाक्यानि क्रूराणि परुषाणि च

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഇങ്ങനെ ക്രൂരവും പരുഷവുമായ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 46

श्रुत्वा किमाहु: पाज्चाल्यं तन्‍्ममाचक्ष्य संजय । संजय! भूमण्डलके जो-जो धनुर्धर नरेश वहाँ उपस्थित थे

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ! പാഞ്ചാല്യൻ (ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ) പറഞ്ഞത് കേട്ട ശേഷം അവിടെ സന്നിഹിതരായ എല്ലാ ധനുർധര രാജാക്കളും കുന്തീപുത്രന്മാരും അവനോട് എന്ത് മറുപടി പറഞ്ഞു? എനിക്ക് പറയുക. ഇത് കേട്ടതുമാത്രത്തിൽ തന്നെ ശ്രീമാൻ സാത്യകി വിറച്ചവനെന്നപോലെ ആയി; കേട്ടയുടൻ ക്രോധത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ സാത്യകി ഗദ എടുത്തു.

Verse 47

विनिः:श्वस्य यथा सर्प: प्रणिधाय रथे धनु: । ततो$भिपत्य पाज्चाल्यं संरम्भेणेदमब्रवीत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— സർപ്പത്തെപ്പോലെ ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ട് അവൻ വില്ല് രഥത്തിൽ വെച്ചു. പിന്നെ പാഞ്ചാല്യനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പാഞ്ഞെത്തി, ആക്രോശത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 48

नत्वां वक्ष्यामि परुषं हनिष्ये त्वां वधक्षमम्‌ । संजय कहते हैं--राजन्‌! इस प्रकार कितने ही क्रूर एवं कठोर वचन धृष्टद्युम्नने श्रीमान्‌ सात्यकिको सुनाये। उन्हें सुनकर वे क्रोधसे काँपने लगे। उनकी आँखें लाल हो गयीं तथा उन्होंने सर्पषके समान लंबी साँस खींचकर धनुषको तो रथपर रख दिया और हाथमें गदा उठा ली। फिर वे धृष्टद्युम्नके पास पहुँचकर बड़े रोषके साथ इस प्रकार बोले--“अब मैं तुझसे कठोर वचन नहीं कहूँगा। तू वधके ही योग्य है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഇനി ഞാൻ നിന്നോട് പരുഷവാക്കുകൾ പറയുകയില്ല; നീ വധയോഗ്യൻ—അതുകൊണ്ട് നിന്നെ ഞാൻ കൊല്ലും.” എന്ന് പറഞ്ഞ് മഹാബലിയും അപമാനം സഹിക്കാത്തവനുമായ സാത്യകി പെട്ടെന്ന് പാഞ്ഞുചെന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഭീമസേനൻ ഉടൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടിയിറങ്ങി, ഇരുകൈകളാൽ അവനെ തടഞ്ഞു. ക്രോധത്തിൽ യമസമനായ സാത്യകി ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ ലക്ഷ്യമാക്കി കുതിച്ചപ്പോൾ, ഭീമൻ അവനെ പിടിച്ച് നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ഹിംസയെ തടഞ്ഞു.

Verse 49

पाज्चाल्यायाभिसंक्रुद्धमन्तकायान्तकोपमम्‌ । चोदितो वासुदेवेन भीमसेनो महाबल:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വാസുദേവന്റെ പ്രേരണയാൽ മഹാബലനായ ഭീമസേനൻ പാഞ്ചാലിയുടെ ശത്രുവിനെതിരെ ക്രോധം ജ്വലിച്ച്, മരണത്തെപ്പോലെ—മരണത്തെയും വധിക്കുന്നവനെപ്പോലെ—യുദ്ധഭൂമിയിൽ മുന്നേറി।

Verse 50

द्रवमाणं तथा क्रुद्धं सात्यकिं पाण्डवो बली

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്രോധം ജ്വലിച്ച് വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുവരുന്ന സാത്യകിയെ കണ്ട മഹാബലനായ പാണ്ഡവൻ യുദ്ധമദ്ധ്യേ അവനിലേക്കു ശ്രദ്ധ തിരിച്ചു।

Verse 51

स्थित्वा विष्टभ्य चरणौ भीमेन शिनिपुज्भव:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കാലുകൾ ഉറപ്പിച്ച് നട്ടു ദൃഢമായി നിന്ന ശിനിവംശജനായ (സാത്യകി) ഭീമന്റെ മുന്നിൽ സ്വയം സ്ഥിരപ്പെടുത്തി।

Verse 52

अवरुह्य रथात्‌ तूर्ण प्रियमाणं बलीयसा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി; എന്നാൽ തനിക്കാൾ ശക്തനായ ഒരാളാൽ അവൻ കീഴടക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു।

Verse 53

अस्माकं पुरुषव्याप्र मित्रमन्यन्न विद्यते

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പുരുഷസിംഹാ! അന്ധക-വൃഷ്ണി-യാദവർയും പാഞ്ചാലരുംക്കാൾ വലിയ മറ്റൊരു മിത്രം ഞങ്ങൾക്കില്ല; അതുപോലെ ശ്രീകൃഷ്ണനുമെ ഞങ്ങളേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ മറ്റൊരു മിത്രം ഇല്ല।

Verse 54

परमन्धकवृष्णिभ्य: पज्चालेभ्यश्व मारिष । तथैवान्धकवृष्णीनां तथैव च विशेषत:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പൂജ്യനേ, പരമ അന്ധക-വൃഷ്ണികളോടും പാഞ്ചാലരോടും മഹാവൈരം ഉണ്ടായിരുന്നു; അതുപോലെ അന്ധക-വൃഷ്ണികളുടെ ഭാഗത്തുനിന്നും വൈരം ഉണ്ടായിരുന്നു—വിശേഷിച്ച് അത്യന്തം തീവ്രമായി.

Verse 55

पंचालानां च वार्ष्णेय समुद्रान्तां विचिन्चताम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വാർഷ്ണേയ, അവർ പാഞ്ചാലരുടെ ദേശം സമുദ്രാന്തം വരെയായി അന്വേഷിച്ചു സഞ്ചരിച്ചു.

Verse 56

स भवानीदृशं मित्र मन्‍्यते च यथा भवान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മിത്രമേ, നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ എങ്ങനെയോ അങ്ങനെയേ അവൻ നിന്നെ കരുതുന്നു.

Verse 57

स एवं सर्वधर्मज्ञ मित्रधर्ममनुस्मरन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സർവ്വധർമ്മജ്ഞനേ, മിത്രധർമ്മം സ്മരിച്ച് ദൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ കാരണമായി നിന്റെ ക്രോധം നിയന്ത്രിച്ച് ശാന്തനാകുക. പരസ്പരം ക്ഷമ ഉണ്ടാകട്ടെ—നീ പാർഷതപുത്രൻ ദൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ അപരാധം ക്ഷമിക്ക; ദൃഷ്ടദ്യുമ്നനും നിന്റെ അപരാധം ക്ഷമിക്കട്ടെ. ഞങ്ങൾ ക്ഷമാപ്രാർത്ഥികളത്രേ; ശാന്തിയേക്കാൾ ശ്രേയസ്സുള്ളത് മറ്റെന്തുണ്ടാകും?

Verse 58

नियच्छ मन्युं पाञ्चाल्यात्‌ प्रशाम्य शिनिपुड्भव । पार्षतस्य क्षम त्वं वै क्षमतां पार्षतश्न ते

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ശിനിവംശജനേ, പാഞ്ചാലപുത്രനോടുള്ള നിന്റെ ക്രോധം നിയന്ത്രിച്ച് ശാന്തനാകുക. നീ പാർഷതപുത്രനെ ക്ഷമിക്ക; പാർഷതപുത്രനും നിന്നെ ക്ഷമിക്കട്ടെ.

Verse 59

प्रशाम्यमाने शैनेये सहदेवेन मारिष

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മാന്യനേ! സഹദേവൻ ശൈനേയന്റെ ക്രോധം ശമിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ…

Verse 60

मुछ्च मुछ्च शिने: पौत्र॑ भीम युद्धमदान्वितम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഭീമാ, വിട്ടുകളയുക—വിട്ടുകളയുക—യുദ്ധകൗശലത്തിന്റെ അഹങ്കാരമദത്തിൽ മത്തനായ ശിനിയുടെ ഈ പൗത്രനെ. ഹേ കുന്തീനന്ദനാ! ഈ ആയുധമുട്ടലിൽ ഞാൻ അവന്റെ യുദ്ധവിശ്വാസവും കവർന്നു, അവന്റെ ജീവനും അവസാനിപ്പിക്കും.”

Verse 61

आसादयतु मामेष धराधरमिवानिल: । यावदस्य शितैर्बाणै: संरम्भं विनयाम्यहम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“പർവതത്തെ ഇടിക്കുന്ന കാറ്റുപോലെ ഇവൻ എന്നെ ആക്രമിക്കട്ടെ. ഞാൻ ഉടൻ തന്നെ എന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവന്റെ ഉഗ്രത ശമിപ്പിക്കും; ഹേ കുന്തീനന്ദനാ, ഈ യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്നേ അവന്റെ യുദ്ധവിശ്വാസവും ജീവനും അവസാനിപ്പിക്കും.”

Verse 62

कि नु शक्‍्यं मया कर्तु कार्य यदिदमुद्यतम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഇപ്പോൾ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ സംരംഭത്തെക്കുറിച്ച് ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും? എന്റെ വശത്തിലുള്ള കടമ ഏത്?”

Verse 63

अथवा फाल्गुन: सर्वान्‌ वारयिष्यति संयुगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിൽ ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) തന്നേ എല്ലാവരെയും തടയും.” പിന്നെ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ട് അവൻ ഇത്രമാത്രം പറഞ്ഞു—“ധിക്! ധിക്!”

Verse 64

अहमप्यस्य मूर्धानं पातयिष्यामि सायकै: । मन्यते छिन्नबाहुं मां भूरिश्रवसमाहवे

ഞാനും എന്റെ അമ്പുകളാൽ അവന്റെ ശിരസ് വീഴ്ത്തും. യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭൂരിശ്രവസ് എന്നെ ഛിന്നബാഹുവെന്നു കരുതുന്നു.

Verse 65

उत्सृजैनमहं चैनमेष वा मां हनिष्यति | “अथवा केवल अर्जुन युद्धके मैदानमें इन समस्त कौरवोंको रोकेंगे, तबतक मैं भी अपने बाणोंद्वारा इस सात्यकिका मस्तक काट गिराऊँगा। यह मुझे भी रणभूमिमें कटी हुई बाँहवाला भूरिश्रवा समझता है। तुम छोड़ दो इसे। या तो मैं इसे मार डालूँगा या यह मुझे” ।।

ഇവനെ വിട്ടുകളയൂ. ഞാൻ ഇവനെ കൊല്ലും; അല്ലെങ്കിൽ ഇവൻ എന്നെ കൊല്ലും. അല്ലെങ്കിൽ അർജുനൻ ഒറ്റയ്ക്കായി യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഈ എല്ലാ കൗരവരെയും തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നിടയിൽ, ഞാൻ എന്റെ അമ്പുകളാൽ സാത്യകിയുടെ ശിരസ് വെട്ടിവീഴ്ത്തും. ഇവൻ എന്നെയും യുദ്ധരംഗത്ത് ഛിന്നബാഹുവായ ഭൂരിശ്രവസെന്നു കരുതുന്നു. ഇവനെ വിട്ടുകളയൂ—ഞാൻ ഇവനെ കൊല്ലും, അല്ലെങ്കിൽ ഇവൻ എന്നെ. പാഞ്ചാലരുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് സാത്യകി സർപ്പത്തെപ്പോലെ ഫുശ്ശെന്നു ശ്വസിച്ചു.

Verse 66

तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ बाहुशालिनौ

ആ രണ്ടു ബലവാന്മാരായ, ബാഹുബലത്തിൽ ശോഭിക്കുന്ന വീരന്മാർ രണ്ടു കാളകളെപ്പോലെ മുഴങ്ങി പരസ്പരം നേരെ ഗർജിച്ചു. മാന്യനായ രാജാവേ! അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണനും ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനും വേഗത്തിൽ മഹാപ്രയത്നം ചെയ്ത് ആ രണ്ടു വീരന്മാരെയും തടഞ്ഞു.

Verse 67

त्वरया वासुदेवश्च धर्मराजश्न मारिष | यत्नेन महता वीरी वारयामासतुस्तत:

മാരിഷാ! വാസുദേവനും ധർമ്മരാജനും അപ്പോൾ വേഗത്തിൽ മഹാപ്രയത്നം ചെയ്ത് ആ രണ്ടു വീരന്മാരെയും തടഞ്ഞു.

Verse 68

निवार्य परमेष्वासौ कोपसंरक्तलोचनौ । युयुत्सुनपरान्‌ संख्ये प्रतीयु: क्षत्रियर्षभा:

കോപത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള ആ രണ്ടു പരമധനുർധരന്മാരെ തടഞ്ഞ ശേഷം, ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠരായ ആ വീരന്മാർ യുദ്ധേച്ഛയോടെ മുന്നേറിവരുന്ന മറ്റു ശത്രുക്കളെ നേരിടാൻ സമരഭൂമിയിൽ മുന്നോട്ടുപോയി.

Verse 86

भाषमाणमकल्याणं शीघ्र हन्यान्नराधमम्‌ । “क्या यहाँ कोई ऐसा पुरुष नहीं है, जो इस प्रकार अभद्रतापूर्ण वचन बोलनेवाले इस पापी नराधमको शीघ्र ही मार डाले

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഈ പാപിയായ നരാധമൻ അമംഗളവും അശ്ലീലവും ആയ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിക്കുന്നു; ആരെങ്കിലും അവനെ ഉടൻ പ്രഹരിച്ച് വീഴ്ത്തട്ടെ.

Verse 113

गुरुमाक्रोशत: क्षुद्र न चाधर्मेण पात्यसे । “यह महान्‌ पाप करके तू समस्त श्रेष्ठ पुरुषोंकी दृष्टिमें निन्दाका पात्र बन गया है। साधु पुरुषोंकी इस सुन्दर सभामें पहुँचकर ऐसी बातें करते हुए तुझे लज्जा कैसे नहीं आती है? तेरी जीभके सैकड़ों टुकड़े क्यों नहीं हो जाते और तेरा मस्तक क्यों नहीं फट जाता? ओ नीच! गुरुकी निन्‍्दा करते हुए तेरा इस पापसे पतन क्यों नहीं हो जाता?

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ക്ഷുദ്രനേ! നീ നിന്റെ ഗുരുവിനെ നിന്ദിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും ആ അധർമ്മം കൊണ്ടുതന്നെ നീ ഉടൻ എന്തുകൊണ്ട് പതിക്കുന്നില്ല? ഇത്തരമൊരു മഹാപാപം ചെയ്ത് നീ എല്ലാ സജ്ജന്മാരുടെയും ദൃഷ്ടിയിൽ നിന്ദ്യനായിരിക്കുന്നു. സാദുക്കളുടെ ഈ മനോഹര സഭയിൽ വന്ന് ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ നിനക്ക് ലജ്ജ തോന്നുന്നില്ലേ? നിന്റെ നാവ് നൂറായി പിളരാത്തതെന്ത്, നിന്റെ തല പൊട്ടാത്തതെന്ത്? ഹേ നീചനേ! ഗുരുനിന്ദ ചെയ്യുമ്പോൾ ഈ പാപം കൊണ്ടു നിന്റെ നാശം എന്തുകൊണ്ട് സംഭവിക്കുന്നില്ല?

Verse 123

यत्‌ कर्म कलुषं कृत्वा शलाघसे जनसंसदि । 'तू पापकर्म करके जनसमाजमें जो इस तरह अपनी बड़ाई कर रहा है, इसके कारण तू कुन्तीके सभी पुत्रों तथा अन्धक और वृष्णिवंशके याददवोंद्वारा निन्दाके योग्य हो गया है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കലുഷിതമായ പാപകർമ്മം ചെയ്ത് ജനസമൂഹത്തിന്റെ സഭയിൽ നീ അതിനെക്കുറിച്ച് തന്നെ പുകഴ്ത്തുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ കുന്തീപുത്രന്മാർ എല്ലാവരാലും, അങ്ങനെ തന്നെ അന്ധകരാലും വൃഷ്ണിവംശീയ യാദവരാലും നീ നിന്ദ്യനായിരിക്കുന്നു.

Verse 143

निगृहा केशेषु वर्ध॑ गुरोर्धर्मात्मन: सतः । 'पुरुषाधम! तेरे सिवा दूसरा कौन श्रेष्ठ पुरुष धर्मात्मा सज्जन गुरुके केश पकड़कर उनके वधका विचार भी मनमें लायेगा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പുരുഷാധമാ! ധർമ്മാത്മാവും സജ്ജനനും ആയ വൃദ്ധഗുരുവിന്റെ മുടി പിടിച്ചു, അദ്ദേഹത്തെ വധിക്കണമെന്ന ചിന്ത പോലും നിന്റെ പുറമെ മറ്റേതു ശ്രേഷ്ഠൻ ഹൃദയത്തിൽ കൊണ്ടുവരും?

Verse 156

यशसा च परित्यक्तास्त्वां प्राप्प कुलपांसनम्‌ | “तुझ-जैसे कुलांगारको पाकर तेरे सात पीढ़ी पहलेके और सात पीढ़ी आगे होनेवाले बन्धु-बान्धव नरकमें डूब गये तथा सदाके लिये सुयशसे वंचित हो गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുലപാംസനാ! നിന്നെപ്പോലൊരു കുലാംഗാരനെ ലഭിച്ചതിനാൽ നിന്റെ ബന്ധുക്കൾ യശസ്സാൽ തന്നെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. നിന്റെ കാരണത്താൽ നിനക്കുമുമ്പുള്ള ഏഴ് തലമുറയും പിന്നെയുള്ള ഏഴ് തലമുറയും നരകത്തിൽ മുങ്ങിയതുപോലെ ദുഃഖഗതിയിലേക്കു തള്ളപ്പെട്ടു; ശാശ്വത സുനാമത്തിൽ നിന്ന് വഞ്ചിതരായി.

Verse 173

नान्य: पाज्चाल्यपुत्रेभ्यो विद्यते भुवि पापकृत्‌ *वास्तवमें भीष्मका वध करनेवाला भी तेरा महान्‌ पापाचारी भाई ही है। इस पृथ्वीपर पांचालराजके पुत्रोंके सिवा दूसरा कोई ऐसा पाप करनेवाला नहीं है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഈ ഭൂമിയിൽ പാഞ്ചാലിയുടെ പുത്രന്മാരെ ഒഴികെ ഇത്തരമൊരു ഘോരപാപം ചെയ്ത മറ്റൊരു പാപി ഇല്ല. സത്യത്തിൽ ഭീഷ്മവധം ചെയ്തവനും നിന്റെ ആ മഹാപാപിയായ സഹോദരൻ തന്നെയാണ്; പാഞ്ചാലരാജന്റെ പുത്രന്മാരെ കൂടാതെ ഇങ്ങനെയൊരു പാപം ചെയ്യുന്നവൻ ഇവിടെ ഇല്ല.

Verse 198

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि धृष्टद्युम्नसात्यकि- क्रोधेडष्टनवत्यधिकशततमो<5ध्याय:

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, നാരായണാസ്ത്രമോക്ഷപർവത്തിനകത്ത്, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും സാത്യകിയും കോപിച്ചതിനെക്കുറിച്ചുള്ള നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറ്റെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 216

ब्रह्महत्या हि ते पापं प्रायश्षित्तार्थमात्मन: । तुझे ब्रह्महत्याका पाप लगा है। तुझ ब्रह्महत्यारेको देखकर लोग अपने प्रायश्ित्तके लिये सूर्यदेवका दर्शन करते हैं

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിനക്കു ബ്രഹ്മഹത്യയുടെ പാപം ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മഹത്യാകലങ്കം ചാർന്ന നിന്നെ കണ്ടു ജനങ്ങൾ തങ്ങളുടെ പ്രായശ്ചിത്താർത്ഥം സൂര്യദേവനെ ദർശിക്കുന്നു.

Verse 223

गुरो्गुरुं च भूयो5पि क्षिपन्नैव हि लज्जसे । दुराचारी पांचाल! तू मेरे आगे मेरे ही गुरु तथा मेरे गुरुके भी गुरुपर बारंबार आक्षेप कर रहा है, तो भी तुझे लज्जा नहीं आती

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ മുന്നിൽ തന്നേ എന്റെ ഗുരുവിനെയും, ഗുരുവിന്റെ ഗുരുവിനെയും വീണ്ടും വീണ്ടും അപമാനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും നിനക്കൊട്ടും ലജ്ജയില്ല. ദുഷ്ടാചാരിയായ പാഞ്ചാലാ! ഇത് മര്യാദയുടെ മഹാഭംഗമാണ്.

Verse 236

तव चापि सहिष्येड5हं गदापाताननेकश: । खड़ा रह, खड़ा रह', मेरी गदाकी यह एक ही चोट सह ले, फिर मैं तेरी गदाकी भी अनेक चोटें सहन करूँगा”

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ ഗദയുടെ അനേകം പ്രഹാരങ്ങളും ഞാനും സഹിക്കും. ‘നിൽക്ക, നിൽക്ക—എന്റെ ഗദയുടെ ഈ ഒരൊറ്റ അടിയെങ്കിലും സഹിക്ക; പിന്നെ നിന്റെ ഗദയുടെ അനേകം അടികളും ഞാനും സഹിക്കും.’

Verse 283

वार्यमाणेन हि हतस्तत: पापतरं नु किम्‌ | भूरिश्रवाकी बाँह काट डाली गयी थी। वे आमरण उपवासका नियम लेकर चुपचाप बैठे हुए थे। उस दशामें सबके मना करनेपर भी जो तूने उनका वध किया

എല്ലാവരും തടയാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും അവൻ വധിക്കപ്പെട്ടു—അതിലധികം പാപം എന്തുണ്ട്? ഭൂരിശ്രവസിന്റെ ഭുജം മുറിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അവൻ പ്രായോപവേശം (ആമരണ ഉപവാസ) വ്രതം സ്വീകരിച്ച് മൗനമായി ഇരിക്കുകയായിരുന്നു. അത്തരം അവസ്ഥയിൽ, എല്ലാവരും വിലക്കിയിട്ടും നീ അവനെ കൊന്നത്—ഇതിലധികം മഹാപാപം മറ്റെന്ത്?

Verse 296

विसृष्टशस्त्रो निहतः कि तत्र क्रूर दुष्कृतम्‌ । ओ क्रूर! मैंने तो पहलेसे ही युद्धके मैदानमें दिव्यास्त्रद्वारा द्रोणाचार्यको मथ डाला था। फिर वे हथियार डालकर मारे गये, तो उसमें मैंने कौन-सा पाप कर डाला

ആയുധം ഉപേക്ഷിച്ചവനെ വധിച്ചാൽ അതിൽ ക്രൂരതയോ ദുഷ്കൃത്യമോ എന്തുണ്ട്? ഹേ ക്രൂരാ! ഞാൻ മുമ്പേ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളാൽ ദ്രോണാചാര്യനെ തകർത്തിരുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ആയുധങ്ങൾ താഴെ വെച്ചശേഷം വധിക്കപ്പെട്ടാൽ, അതിൽ ഞാൻ ചെയ്ത പാപം എന്ത്?

Verse 313

कि तदा न निहंस्येनं भूत्वा पुरुषसत्तम: । जिस समय पराक्रमी भूरिश्रवा तुझे लातसे मारकर धरतीपर घसीट रहे थे, तू बड़ा श्रेष्ठ पुरुष था, तो उसी समय उन्हें क्यों नहीं मार डाला?

നീ സത്യത്തിൽ പുരുഷസത്തമനാണെങ്കിൽ, അന്നേ അവനെ എന്തുകൊണ്ട് വധിച്ചില്ല? പരാക്രമിയായ ഭൂരിശ്രവസ് നിന്നെ കാൽവെട്ടി അടിച്ച് നിലത്ത് വലിച്ചിഴയ്ക്കുമ്പോൾ, അന്നേ നീ അവനെ എന്തുകൊണ്ട് കൊന്നില്ല?

Verse 323

यदा तदा हतः शूर: सौमदत्ति: प्रतापवान्‌ | जब अर्जुनने पहले ही प्रतापी शूरवीर सोमदत्तकुमार भूरिश्रवाको परास्त कर दिया, उस समय तूने उनका वध किया। तू कितना नीच है?

അന്നേ സമയത്ത് പ്രതാപവാനായ ശൂരൻ സൗമദത്തി (ഭൂരിശ്രവസ്) വധിക്കപ്പെട്ടു. അർജുനൻ മുമ്പേ ഭൂരിശ്രവസിനെ കീഴടക്കിയിരിക്കെ, നീ അവനെ കൊന്നു—നീ എത്ര നീചൻ!

Verse 343

वक्तुम्हसि वक्तव्य: कस्मात्‌ त्वं परुषाण्यथ । जब तू स्वयं ही चाण्डालके समान ऐसा पाप-कर्म करके निन्दाका पात्र बन गया है, तब दूसरेको कटु वचन सुनानेका कैसे अधिकारी हो सकता है?

മറ്റുള്ളവരോട് കടുത്ത വാക്കുകൾ പറയാൻ നിനക്ക് എന്തവകാശം? നീ തന്നേ ചാണ്ഡാലനെപ്പോലെ പാപകൃത്യം ചെയ്ത് നിന്ദ്യനായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു; അപ്പോൾ ഏത് അവകാശത്താൽ നീ ആരോടും കഠിനവാക്കുകൾ എറിയുന്നു?

Verse 353

पापानां च त्वमावास: कर्मणां मा पुनर्वद । वृष्णिकूलकलंक! तू ही ऐसे-ऐसे पाप करनेवाला और पाप-कर्मोंका भण्डार है, मैं नहीं। अत: फिर ऐसी बातें मुँहले न निकालना

നീ പാപങ്ങളുടെ ആവാസവും പാപകർമ്മങ്ങളുടെ ഭണ്ഡാരവും ആകുന്നു; എന്നോടു വീണ്ടും അങ്ങനെ സംസാരിക്കരുത്. വൃഷ്ണികുലത്തിന്റെ കളങ്കമേ! അത്തരം പാപങ്ങൾ ചെയ്യുന്നതും ദുഷ്കർമ്മങ്ങൾ കൂട്ടിവയ്ക്കുന്നതും നീ തന്നെയാണ്—ഞാനല്ല; അതിനാൽ ഇനി അത്തരം വാക്കുകൾ നിന്റെ വായിൽ നിന്നു വീഴരുത്।

Verse 366

अधरोत्तरमेतद्धि यन्मां त्वं वक्तुमहसि । चुपचाप बैठा रह; अब फिर ऐसी बातें तुझे नहीं कहनी चाहिये। तू मुझसे जो कुछ कहना चाहता है, वह तेरी बड़ी भारी नीचता है

ഇത് അത്യന്തം അനൗചിത്യം—എല്ലാ പരിധിക്കും താഴെ—എന്നോടു ഇങ്ങനെ പറയാൻ നീ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നത്. മൗനമായി ഇരിക്ക; ഇനി ഇത്തരത്തിലുള്ള വാക്കുകൾ നീ പറയരുത്. എന്നോടു നീ പറയാൻ ശ്രമിക്കുന്നതെല്ലാം നിന്റെ ഗുരുതരമായ നീചത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു।

Verse 396

द्रौपदी च परिक्लिष्टा तथाधर्मेण सात्यके । सात्यके! सबसे पहले पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको अधर्मपूर्वक छला गया। फिर अधर्मसे ही द्रौपदीको अपमानित किया गया

സാത്യകീ! ദ്രൗപദിയും അതേ അധർമ്മം കൊണ്ടു അത്യന്തം പീഡിതയായി. സാത്യകീ! ആദ്യം പാണ്ഡുപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരനെ അധർമ്മപൂർവം വഞ്ചിച്ചു തോൽപ്പിച്ചു; പിന്നെ വീണ്ടും അധർമ്മം കൊണ്ടുതന്നെ ദ്രൗപദിയെ അപമാനിച്ചു.

Verse 413

अधर्मेण तथा बाल: सौभद्रो विनिपातित: । शत्रुओंने अधर्मसे ही छलकर मद्रराज शल्यको अपने पक्षमें खींच लिया और सुभद्राके बालक पुत्र अभिमन्युको भी अधर्मसे ही मार डाला था

അതേവിധം അധർമ്മം കൊണ്ടുതന്നെ സുഭദ്രയുടെ ബാലപുത്രനായ സൗഭദ്രൻ അഭിമന്യുവും വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ശത്രുക്കൾ അധർമ്മത്തിന്റെ വഞ്ചനകൊണ്ട് മദ്രരാജൻ ശല്യനെ തങ്ങളുടെ പക്ഷത്തേക്ക് വലിച്ചിഴച്ചു; പിന്നെ അതേ അധർമ്മം കൊണ്ടുതന്നെ ആ ബാലനായ അഭിമന്യുവിനെ വധിച്ചു—ഈ അന്യായം അസഹ്യം.

Verse 443

युध्यस्व कौरवै: सार्ध मा गा पितृनिवेशनम्‌ । उत्तम धर्मका स्वरूप जानना अत्यन्त कठिन है। अधर्म क्या है? इसे समझना भी सरल नहीं है। अब तू कौरवोंके साथ पूर्ववत्‌ युद्ध कर। मुझसे विवाद करके पितृलोकमें जानेकी तैयारी न कर

കൗരവരോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്‌തു തുടരുക; പിതൃനിവാസത്തിലേക്ക് പോകരുത്. ഉത്തമധർമ്മത്തിന്റെ സ്വരൂപം അറിയുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം; അധർമ്മം എന്തെന്നു ഗ്രഹിക്കലും എളുപ്പമല്ല. അതിനാൽ മുൻപുപോലെ കൌരവരോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിലേക്ക് മടങ്ങുക; എന്നോടു വാദിച്ചു പിതൃലോകഗമനത്തിന് ഒരുങ്ങരുത്.

Verse 493

अवलप्लुत्य रथात्‌ तूर्ण बाहुभ्यां समवारयत्‌ | महाबली

രഥത്തിൽ നിന്ന് ഉടൻ ചാടിയിറങ്ങി ഭീമസേനൻ ഇരുകൈകളാൽ അവനെ തടഞ്ഞു. അപമാനം സഹിക്കാത്തവനും അത്യന്തം ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്നവനും യമനോടു തുല്യമായ മഹാബലനായ സാത്യകി, കാലസ്വരൂപനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ നേരെ പെട്ടെന്ന് പാഞ്ഞുചെന്നപ്പോൾ, ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം മഹാബലനായ ഭീമൻ ക്ഷണത്തിൽ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടിയിറങ്ങി ഇരുകൈകളാൽ സാത്യകിയെ പിടിച്ചു നിർത്തി.

Verse 506

प्रस्पन्दमानमादाय जगाम बलिन॑ बलात्‌ | क्रोधपूर्वक आगे बढ़ते और झपटते हुए बलवान्‌ सात्यकिको महाबली पाए्डुपुत्र भीमने थामकर साथ-साथ चलना आरम्भ किया

മുന്നോട്ട് കുതിച്ചുചാടാൻ തള്ളിമറിഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന അവനെ പിടിച്ച്, പാണ്ഡുപുത്രനായ മഹാബലൻ ഭീമൻ ബലപ്രയോഗത്തോടെ അവനെ നിയന്ത്രിച്ചു കൂടെ നടക്കാൻ തുടങ്ങി. ക്രോധത്തോടെ മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞുചാടുന്ന ശക്തനായ സാത്യകിയെ ഭീമൻ ദൃഢമായി പിടിച്ച് അവന്റെ ഉഗ്രധാവനം തടഞ്ഞു.

Verse 513

निगृहीतः पदे षष्ठे बलेन बलिनां वर: | फिर भीमने खड़े होकर अपने दोनों पैर जमा दिये और बलवानोंमें श्रेष्ठ शिनिप्रवर सात्यकिको छठे कदमपर बलपूर्वक काबूमें कर लिया

അപ്പോൾ ഭീമൻ എഴുന്നേറ്റ് ഇരുകാലുകളും ഉറപ്പായി നട്ടുനിർത്തി, ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ശിനിവംശപ്രവരൻ സാത്യകിയെ ആറാം പടിയിലേ തന്നെ ബലപ്രയോഗത്തോടെ കീഴടക്കി തടഞ്ഞു.

Verse 523

उवाच श्लक्ष्णया वाचा सहदेवो विशाम्पते । प्रजानाथ! इतनेहीमें सहदेव भी तुरंत ही रथसे उतर पड़े और महाबली भीमसेनके द्वारा पकड़े गये सात्यकिसे मधुर वाणीमें इस प्रकार बोले---

ഹേ പ്രജാനാഥാ, സഹദേവൻ മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു. അതേസമയം സഹദേവൻ വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, മഹാബലനായ ഭീമസേനൻ പിടിച്ചുനിർത്തിയിരുന്ന സാത്യകിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് മധുരവും സമാധാനകരവുമായ വാക്കുകളിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 543

कृष्णस्य च तथास्मत्तो मित्रमन्यन्न विद्यते । “माननीय पुरुषसिंह! अन्धक और वृष्णिवंशके यादवों तथा पांचालोंसे बढ़कर दूसरा कोई हमलोगोंका मित्र नहीं है। इसी प्रकार अन्धक और वृष्णिवंशके लोगोंका तथा विशेषत: श्रीकृष्णका हमलोगोंसे बढ़कर दूसरा कोई मित्र नहीं है

“കൃഷ്ണനിക്കും, അതുപോലെ ഞങ്ങൾക്കും, ഇതിന് അപ്പുറം മറ്റൊരു മിത്രൻ ഇല്ല. മാന്യ പുരുഷസിംഹാ! അന്ധക–വൃഷ്ണിവംശത്തിലെ യാദവരും പാഞ്ചാലരും കവിഞ്ഞൊരു മിത്രം ഞങ്ങൾക്ക് ഇല്ല; അതുപോലെ അന്ധക–വൃഷ്ണികൾക്കും, പ്രത്യേകിച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണനിക്കും, ഞങ്ങളെക്കാൾ വലിയ മിത്രൻ മറ്റാരുമില്ല.”

Verse 556

नान्यदस्ति परं मित्र यथा पाण्डववृष्णय: । वार्ष्णेय! पांचाल लोग भी यदि समुद्रतककी सारी पृथ्वी खोज डालें, तो भी उन्हें दूसरा कोई वैसा मित्र नहीं मिलेगा, जैसे उनके लिये पाण्डव और वृष्णिवंशके लोग हैं

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവരും വൃഷ്ണിവംശക്കാരും തമ്മിലുള്ളതുപോലെ പരമമായ സൗഹൃദം മറ്റൊന്നുമില്ല. ഓ വാർഷ്ണേയാ! പാഞ്ചാലർ സമുദ്രപരിധിവരെ ഭൂമിയൊക്കെയും തിരഞ്ഞാലും, പാണ്ഡവരും വൃഷ്ണികുലവീരന്മാരും പോലൊരു സുഹൃത്ത് അവർക്കു മറ്റൊരാളും കിട്ടില്ല; ഇവരാണ് അവരുടെ പരമസഹായികൾ.

Verse 563

भवन्तश्न यथास्माकं भवतां च तथा वयम्‌ | “आप भी हमारे ऐसे ही मित्र हैं, जैसा कि आप स्वयं भी मानते हैं। आपलोग जैसे हमारे मित्र हैं, वैसे ही हम भी आपके हैं

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ സുഹൃത്തുക്കളാണ്; അതുപോലെ ഞങ്ങളും നിങ്ങളുടേതാണ്. നിങ്ങൾ ഞങ്ങളെ സൗഹൃദത്തോടെ എങ്ങനെ കാണുന്നുവോ, ഞങ്ങളും നിങ്ങളെ അതേവിധം കാണുന്നു.

Verse 583

वयं क्षमयितारश्न किमन्यत्र शमाद्‌ भवेत्‌ । “सब धर्मोंके ज्ञाता शिनिप्रवर! इस प्रकार मित्रधर्मका विचार करके आप धूृष्टद्युम्नकी ओरसे अपने क्रोधको रोकें और शान्त हो जाय

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞങ്ങൾ വെറും ക്ഷമ യാചിക്കുന്നവരാണ്; ശാന്തിയേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം മറ്റെന്തുണ്ട്? ഓ ശിനിപ്രവരാ, സർവ്വധർമ്മജ്ഞാ! ഇങ്ങനെ മിത്രധർമ്മം ആലോചിച്ച് ദൃഷ്ടദ്യുമ്നനെച്ചൊല്ലി ഉയർന്ന കോപം അടക്കി ശാന്തനാകുക. ഇരുവരും പരസ്പര കുറ്റം ക്ഷമിക്കട്ടെ; ഞങ്ങൾ ക്ഷമയേ അപേക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 626

सुमहत्‌ पाण्डुपुत्राणामायान्त्येते हि कौरवा: । 'परंतु मैं इस समय क्या कर सकता हूँ। पाण्डवोंका यह दूसरा ही महान्‌ कार्य उपस्थित हो गया। ये कौरव बढ़े चले आ रहे हैं

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ പാണ്ഡുപുത്രന്മാർക്കു മുന്നിൽ ഒരു മഹത്തായ കര്‍മ്മം ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു; നോക്കുക, ഈ കൗരവർ അവരുടെ നേരെ മുന്നേറിവരുന്നു.

Verse 656

भीमबाद्न्तरे सक्तो विस्फुरत्यनिशं बली । भीमसेनकी भुजाओंमें फँसे हुए बलवान्‌ सात्यकि धृष्टद्युम्नकी बातें सुनकर फुफकारते हुए सर्पके समान लंबी साँस खींचते हुए निरन्तर छूटनेकी चेष्टा कर रहे थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനന്റെ ഭുജങ്ങളുടെ കുരുക്കിൽ കുടുങ്ങിയ ബലവാൻ സാത്യകി ഇടവിടാതെ വിടുതൽ തേടി പടപടന്നു. ദൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ഫൂത്കരിക്കുന്ന സർപ്പത്തെപ്പോലെ ദീർഘശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടുകൊണ്ട്, നിർത്താതെ മോചനത്തിനായി പരിശ്രമിച്ചു.

Verse 936

कर्मणा तेन पापेन श्वपाकं ब्राह्मणा इव । 'धृष्टद्युम्न! जैसे ब्राह्मण चाण्डालकी निन्दा करते हैं, उसी प्रकार ये समस्त पाण्डव उस पाप कर्मके कारण अत्यन्त घृणा प्रकट करते हुए तेरी निन्‍दा कर रहे हैं

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധൃഷ്ടദ്യുമ്നാ! ആ പാപകർമ്മം കാരണം ഈ പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും അത്യന്തം ജുഗുപ്സയോടെ നിന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണർ ശ്വപാകനെ (അന്ത്യജനെ) അപലപിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 2536

सदानार्यो5शुभः साधु पुरुष क्षेप्तुमिच्छति । धृष्टद्युम्नने कहा--माधव! मैं तेरी यह बात सुनता हूँ

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—മാധവാ! നിന്റെ ഈ വാക്ക് ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും കേൾക്കുന്നു; എന്നാലും ഇതിന് ഞാൻ നിന്നെ ക്ഷമിക്കുന്നു. ദുഷ്ടനും അനാര്യനും എപ്പോഴും സജ്ജനന്മാരുടെ മേൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള ആക്ഷേപം ചുമത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 2636

क्षमावन्तं हि पापात्मा जितो5यमिति मन्यते । यद्यपि लोकमें क्षमाभावकी प्रशंसा की जाती है

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—പാപബുദ്ധിയുള്ളവൻ ക്ഷമാവന്തനെ കണ്ടാൽ ‘ഇവൻ എന്നോട് തോറ്റു’ എന്നു കരുതുന്നു. ലോകം ക്ഷമയെ ഗുണമായി പുകഴ്ത്തുന്നുവെങ്കിലും, ദുഷ്ടൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ ക്ഷമയ്ക്ക് അർഹനല്ല; ക്ഷമിക്കപ്പെട്ടാൽ ഉടൻ തന്നെ സഹനശീലനെ ദുർബലനായി കണക്കാക്കുന്നു.

Verse 2736

आकेशाग्रान्नखाग्राच्च वक्तव्यो वक्तुमिच्छसि । तू स्वयं ही दुराचारी, नीच और पापपूर्ण विचार रखनेवाला है। नखसे शिखातक पापमें डूबा होनेके कारण निन्दाके योग्य है, तथापि दूसरोंकी निन्‍्दा करना चाहता है

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—മുടിയുടെ അഗ്രം മുതൽ നഖത്തിന്റെ അഗ്രം വരെ നീ നിന്ദയ്ക്ക് അർഹൻ; എന്നിട്ടും മറ്റുള്ളവരെ വിധിക്കുവാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നീ തന്നേ ദുരാചാരിയും നീചസ്വഭാവിയും പാപസങ്കൽപ്പങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞവനും ആകുന്നു; നഖം മുതൽ ശിഖ വരെ പാപത്തിൽ മുങ്ങിയിട്ടും പരനിന്ദ ചെയ്യാൻ തുനിയുന്നു.

Verse 5936

पाञ्चालराजस्य सुतः प्रहसन्निदमब्रवीत्‌ । माननीय नरेश! जब सहदेव सात्यकिको इस प्रकार शान्त कर रहे थे, उस समय पांचालराजके पुत्रने हँसकर इस प्रकार कहा--

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാഞ്ചാലരാജന്റെ പുത്രൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. സഹദേവനും സാത്യകിയും സ്ഥിതിയെ ശമിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അതേ സമയത്ത് പാഞ്ചാലകുമാരൻ മന്ദസ്മിതത്തോടെ ഈ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു.