Adhyaya 165
Droṇa’s Withdrawal, Death, and the Kaurava Rout (द्रोणनिधन-प्रसङ्गः)
Upa-parva: Droṇa-vadha (The Fall of Droṇa) — episodic unit within Droṇa-parva
Saṃjaya describes a battlefield rendered chaotic by broken chariots, fallen standards, and mass casualties. Yudhiṣṭhira directs the Sṛñjaya mahārathas to press Droṇa (Bhāradvāja), while ominous portents accompany the decisive engagement. Dhṛṣṭadyumna intensifies the assault with dense arrow-volleys; Droṇa counters, then becomes increasingly oriented toward relinquishing life through yogic composure. Bhīma articulates an ethical reproach emphasizing ahiṃsā as a superior norm and the incongruity of a brāhmaṇa engaging in expansive killing for filial and material motives. Droṇa publicly lays down weapons, offers non-fear to beings, and enters yogic absorption; a limited set of observers perceive his luminous ascent. In the ensuing vulnerability, Dhṛṣṭadyumna approaches with a sword and kills Droṇa despite protests, provoking immediate Kaurava demoralization and flight. The chapter closes with Droṇa’s son (Aśvatthāman) learning of his father’s death and rising into intense anger, setting up subsequent retaliatory actions.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—घोर युद्ध रात्रि में भी थमा नहीं; अंधकार ऐसा कि योद्धा सामने खड़े शत्रु को भी नहीं पहचान पाते। → अंधेरे में अनुमान और पुकार के सहारे वार-प्रतिवार बढ़ता जाता है; तब दोनों सेनाएँ एक-एक रथ, हाथी और ध्वज के पास मशालें/प्रदीप बाँधकर समूचे रणक्षेत्र को प्रकाश से भर देती हैं। → प्रदीपों की ज्वाला, दिव्य आभूषणों की चमक और दीप्त शस्त्रों के तेज से रात ‘शरत्काल के मध्याह्न सूर्य’ जैसी दहकती प्रतीत होती है—और उसी प्रकाश में रथ-घोड़े-गजों का महासागर, रक्त-वर्षा और शस्त्र-वृष्टि के बीच ‘रात्रि का रण-दुर्दिन’ चरम पर पहुँचता है। → प्रकाशित रणभूमि में सेना पुनः व्यवस्थित दिखती है, पर दृश्य भयावह है—वीरों के गिरने से युद्धस्थल देव-गन्धर्व-यक्ष-अप्सराओं से भरे किसी दिव्य लोक-समारोह जैसा भी प्रतीत होता है; युद्ध का वेग बना रहता है। → रात को दिन बना देने वाले प्रदीपों के बीच यह ‘रण-दुर्दिन’ आगे किस महावीर को निगल लेगा—यह अनिश्चितता अगले प्रसंग पर छोड़ दी जाती है।
Shlokas
Verse 1
/ अपन का बा | अफड-ए क्र त्रिषष्ट्याधिकशततमो< ध्याय: कौरवों और पाण्डवोंकी सेनाओंमें प्रदीपों (मशालों)-का प्रकाश संजय उवाच वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयावहे । तमसा संवृते लोके रजसा च महीपते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ആ യുദ്ധം ഭീകരരൂപത്തിൽ ഭയാവഹമായി കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, സർവ്വലോകവും അന്ധകാരവും പൊടിയും കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടു. അതിനാൽ രണഭൂമിയിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന യോദ്ധാക്കൾ പരസ്പരം വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; അനുമാനം, പേരുവിളികൾ, വിളിച്ചുചൊല്ലുന്ന സൂചനകൾ എന്നിവയുടെ ആശ്രയത്തിൽ ആ മഹായുദ്ധം ക്രമേണ കൂടുതൽ വളർന്നു.
Verse 2
नापश्यन्त रणे योधा: परस्परमवस्थिता: । अनुमानेन संज्ञाभियद्धं तद् ववृधे महत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണത്തിൽ മുഖാമുഖം നിലകൊണ്ടിരുന്ന യോദ്ധാക്കൾക്കും പരസ്പരം കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അന്ധകാരവും പൊടിയും മൂടിയതിനാൽ, അനുമാനത്താലും പേരുവിളികളാലും സൂചനകളാലും യുദ്ധം മുന്നോട്ടുപോയി; ആ മഹായുദ്ധം കൂടുതൽ കൂടുതൽ വളർന്നു.
Verse 3
नरनागाश्चवमथनं परमं लोमहर्षणम् । द्रोणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षतसात्यका:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യരും ഗജങ്ങളും കലർന്ന പരമ ലോമഹർഷകമായ ഒരു മഥനംപോലെയുള്ള ഭീകര കലഹം ഉണ്ടായി. ആ ഭയാനക ഏറ്റുമുട്ടലിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ദ്രോണൻ, കർണൻ, കൃപൻ, ഭീമൻ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ (പാർഷതൻ), സാത്യകി എന്നീ വീരന്മാർ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 4
वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात् तैर्महारथै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാരഥന്മാർ ചുറ്റുമെങ്ങും നിന്ന് വെട്ടിവീഴ്ത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, സൈന്യങ്ങൾ എല്ലാടവും നാശത്തിലേക്ക് തകർന്നു വീണു.
Verse 5
ते सर्वतो विद्रवन्तो योधा विध्वस्तचेतना:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധാഘാതത്തിൽ ചിത്തം തകർന്ന ആ യോദ്ധാക്കൾ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി; ഭയവും ആശയക്കുഴപ്പവും അവരുടെ ശാസനം ലയിപ്പിച്ചു.
Verse 6
महारथसहस््राणि जषघ्नुरन्योन्यमाहवे
യുദ്ധത്തിന്റെ കനത്ത തിരക്കിൽ ആയിരക്കണക്കിന് മഹാരഥന്മാർ പരസ്പരം ഒരുമേൽ ഒരാൾ വീഴ്ത്തി—യുദ്ധം തന്നെത്തന്നെ തിന്നുന്ന ക്രൂരത, വീര്യം തന്നെ പരസ്പരനാശമായി മാറുന്ന ദൃശ്യം.
Verse 7
ततः: सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्ष भारत । व्यमुहन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति
അതിനുശേഷം, ഹേ ഭാരത, എല്ലാം ഇരുട്ട് മൂടിയപ്പോൾ, ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും അവരുടെ സേനാധിപന്മാരും വീണ്ടും വ്യൂഹക്രമം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു.
Verse 8
भरतनन्दन! तदनन्तर उस रणभूमिके तिमिराच्छन्न हो जानेपर समस्त सेनाएँ और सेनापति मोहित हो गये ।। धृतराष्ट्र रवाच तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्विहतौजसाम् । अन्धे तमसि मग्नानामासीत् कि वो मनस्तदा
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവർ നിങ്ങളുടെ ശക്തി തകർത്തപ്പോൾ, നിങ്ങൾ കുരുടൻ ഇരുട്ടിൽ മുങ്ങി ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായിരുന്ന ആ സമയത്ത്, നിങ്ങളുടെ മനസ്സിന്റെ നില എന്തായിരുന്നു?
Verse 9
धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! जिस समय तुम सब लोग अन्धकारमें डूबे हुए थे और पाण्डव तुम्हारे बल और पराक्रमको नष्ट करके तुम्हें मथे डालते थे, उस समय तुम्हारे और उन पाण्डवोंके मनकी कैसी अवस्था थी? ।।
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഇരുട്ടിൽ മുങ്ങിയിരിക്കെ, പാണ്ഡവർ നിങ്ങളുടെ ബലവും പരാക്രമവും തകർത്തുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ, എന്റെ സൈന്യത്തിന്റെയും പാണ്ഡവരുടെയും മനസ്സിന്റെ നില എന്തായിരുന്നു? പിന്നെ ലോകമൊട്ടാകെ തമസ്സാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ, അവർക്കോ എന്റെ സൈന്യത്തിനോ വീണ്ടും പ്രകാശം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു?
Verse 10
संजय उवाच ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वै । सेनागोप्तृनथादिश्य पुनर्व्यूहमकल्पयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ കൂട്ടക്കൊലയ്ക്കുശേഷം ശേഷിച്ചിരുന്ന സൈന്യങ്ങളെ ഒന്നിച്ചു ചേർത്ത്, സേനാരക്ഷകരെയും നായകരെയും നിയോഗിച്ച്, വീണ്ടും പുതിയ വ്യൂഹം ഒരുക്കി.
Verse 11
संजयने कहा--राजन्! तदनन्तर जितनी सेनाएँ मरनेसे बची हुई थीं, उन सबको तथा सेनापतियोंको आदेश देकर दुर्योधनने उनका पुनः व्यूह-निर्माण करवाया ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അതിനുശേഷം മരണത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ട ശേഷിച്ച സൈന്യങ്ങളെയെല്ലാംയും സേനാധിപന്മാരെയും ആജ്ഞാപിച്ച് ദുര്യോധനൻ വീണ്ടും വ്യൂഹം ക്രമീകരിപ്പിച്ചു. മുൻഭാഗത്ത് ദ്രോണം, പിന്നിൽ ശല്യൻ; ഇരുപാർശ്വങ്ങളിലും ദ്രൗണി (അശ്വത്ഥാമാവ്)യും സൗബലൻ (ശകുനി)യും നിന്നു. രാജാവായ ദുര്യോധനൻ തന്നേ ആ രാത്രിയിൽ സമസ്ത സൈന്യത്തെയും കാത്തു ഉറപ്പിച്ചു യുദ്ധത്തിനായി മുന്നേറി।
Verse 12
उवाच सर्वाश्चव पदातिसड्घान् दुर्योधन: पार्थिव सान्त्वपूर्वम् । उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि गृह्नीत हस्तैज्वलितान् प्रदीपान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ എല്ലാ പാദാതിസമൂഹങ്ങളോടും ആശ്വാസവാക്കുകളോടെ പറഞ്ഞു—“വീരന്മാരേ! നിങ്ങളുടെ ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങൾ വിട്ട്, കൈകളിൽ ജ്വലിക്കുന്ന ദീപങ്ങൾ (മശാലകൾ) എടുക്കുക.”
Verse 13
ते चोदिता: पार्थिवसत्तमेन ततः प्रह्ृष्टा जगृहुः प्रदीपान् । देवर्षिगन्धर्वसुर्िसऊड्ूघा विद्याधराश्चाप्सरसां गणाश्न
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജശ്രേഷ്ഠന്റെ പ്രേരണയാൽ അവർ ആനന്ദത്തോടെ ദീപങ്ങൾ (മശാലകൾ) കൈക്കൊണ്ടു. അവരോടൊപ്പം ദേവർഷിമാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, സുരഗണങ്ങൾ, വിദ്യാധരന്മാർ, അപ്സരാസമൂഹങ്ങൾ എന്നിവരും കൂടി സമാഗമിച്ചു.
Verse 14
नागा: सयक्षोरगकिन्नराश्न हृष्टा दिविस्था जगृहुः प्रदीपान् | नृपश्रेष्ठ दुर्योधनकी आज्ञा पाकर उन पैदल सिपाहियोंने बड़े हर्षके साथ हाथोंमें मशालें ले लीं। आकाशमें खड़े हुए देवता, ऋषि, गन्धर्व, देवर्षि, विद्याधर, अप्सराओंके समूह, नाग, यक्ष, सर्प और किन्नर आदिने भी प्रसन्न होकर हाथोंमें प्रदीप ले लिये ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദിവ്യലോകത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന നാഗന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, ഉരഗന്മാർ (സർപ്പജാതികൾ), കിന്നരന്മാർ എന്നിവരും ആനന്ദത്തോടെ ദീപങ്ങൾ കൈക്കൊണ്ടു. ദിഗ്ദേവതകളിൽ നിന്ന് സുഗന്ധിത എണ്ണ നിറഞ്ഞ ദീപങ്ങൾ താഴേക്ക് പതിക്കുന്നതും ദൃശ്യമായി.
Verse 15
सा भूय एव ध्वजिनी विभक्ता व्यरोचताग्निप्रभया निशायाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ സൈന്യം വീണ്ടും വിഭാഗങ്ങളായി ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, രാത്രിയിൽ അഗ്നിപ്രഭപോലെ ദീപ്തിയായി തെളിഞ്ഞു.
Verse 16
रथे रथे पञज्च विदीपकास्तु प्रदीपकास्तत्र गजे त्रयक्ष
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഓരോ രഥത്തിനും സമീപം അഞ്ചഞ്ച് मशാലകൾ സ്ഥാപിച്ച് ജ്വലിപ്പിച്ചു; ഓരോ ഗജത്തോടും മൂന്നുമൂന്ന് മഹാദീപങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തി. ഓരോ അശ്വത്തിനും ഒരൊറ്റ പ്രബല മഹാദീപം ഏർപ്പെടുത്തി. ഇങ്ങനെ പാണ്ഡവരും കൗരവരും ക്രമബദ്ധമായി കൊളുത്തിയ ആ എല്ലാ ദീപങ്ങളും ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ നിങ്ങളുടെ സമസ്ത സൈന്യത്തെയും പ്രകാശിപ്പിച്ചു।
Verse 17
प्रत्यश्चमेकश्न महाप्रदीप: कृतास्तु तैः पाण्डवै: कौरवेयै: । क्षणेन सर्वे विहिता: प्रदीपा व्यादीपयन्तो ध्वजिनीं तवाशु
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവരും കൗരവരും ഓരോ അശ്വത്തിനും ഒരൊറ്റ മഹാദീപം ഏർപ്പെടുത്തി. ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ക്രമപ്പെടുത്തി വെച്ച ആ ദീപങ്ങൾ എല്ലാം ജ്വലിച്ച് വേഗത്തിൽ നിങ്ങളുടെ ധ്വജിനിയെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു।
Verse 18
सर्वस्तु सेना व्यतिसेव्यमाना: पदातिभि: पावकतैलहस्तै: । प्रकाश्यमाना ददृशुर्निशायां यथान्तरिक्षे जलदास्तडिद्धिः
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അഗ്നിയും എണ്ണയും കൈയിൽ പിടിച്ച പദാതികൾ ചുറ്റുമെല്ലാം സേവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, സമസ്ത സൈന്യം രാത്രിയിൽ വ്യക്തമായി ദൃശ്യമായി—ആകാശത്തിലെ മേഘങ്ങൾ മിന്നലിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ തെളിയുന്നതുപോലെ।
Verse 19
सब लोगोंने देखा कि मशाल और तेल हाथमें लिये पैदल सैनिकोंद्वारा सेवित सारी सेनाएँ रात्रिके समय उसी प्रकार प्रकाशित हो उठी हैं, जैसे आकाशमें बादल बिजलियोंके प्रकाशसे प्रकाशित हो उठते हैं ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മശാലകളും എണ്ണയും കൈയിൽ പിടിച്ച പദാതികൾ സേവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ ധ്വജിനി ഇങ്ങനെ പ്രകാശിച്ചപ്പോൾ, രാജേന്ദ്രാ, അഗ്നിസദൃശമായി ജ്വലിച്ച് ചുറ്റുമെല്ലാം ദഹിപ്പിക്കുന്ന ദ്രോണൻ സ്വർണ്ണകവചം ധരിച്ചു മദ്ധ്യത്തിൽ കിരണമയ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു।
Verse 20
राजेन्द्र! सारी सेनामें प्रकाश फैल जानेपर अग्निके समान प्रतापी द्रोणाचार्य सुवर्णमय कवच धारण करके दोपहरके सूर्यकी भाँति सब ओर देदीप्यमान होने लगे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! സമസ്ത സൈന്യത്തിലാകെ പ്രകാശം പരന്നപ്പോൾ, അഗ്നിസദൃശമായ തേജസ്സുള്ള ദ്രോണാചാര്യൻ സ്വർണ്ണകവചം ധരിച്ചു മധ്യാഹ്നസൂര്യനെപ്പോലെ എല്ലാദിക്കിലും ദീപ്തനായി. അപ്പോൾ ജാംബൂനദ-സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളിലും, നിർമല നിഷ്കങ്ങളിലും, ധനുസ്സുകളിലും, മിനുങ്ങുന്ന ശസ്ത്രങ്ങളിലും ആ മശാലകളുടെ അഗ്നിയുടെ പ്രതിഫലിത പ്രഭ തെളിഞ്ഞു.
Verse 21
गदाश्न शैक्या: परिधघाश्न शुभ्रा रथेषु शक््त्यश्न विवर्तमाना: । प्रतिप्रभारश्मिभिराजमीढ पुनः पुन: संजनयन्ति दीपान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അജാമീഢകുലനന്ദനേ! ഗദകളും ശൈക്യായുധങ്ങളും പ്രകാശമുള്ള പരിഘങ്ങളും രഥശക്തികളും ചുഴറ്റപ്പെടുമ്പോൾ, പന്തങ്ങളുടെ വെളിച്ചം അവയിൽ പതിഞ്ഞ് പ്രതിഫലിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും അനേകം പുതിയ ദീപങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി।
Verse 22
छत्राणि वालव्यजनानि खड़््गा दीप्ता महोल्काश्न तथैव राजन् | व्याघूर्णमानाश्न सुवर्णमाला व्यायच्छतां तत्र तदा विरेजु:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവിടെ കുടകൾ, ചാമരങ്ങൾ, വാളുകൾ, ജ്വലിക്കുന്ന മഹാ അഗ്നിശലാകകൾ, കൂടാതെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന വീരന്മാരുടെ ഇളകിയാടുന്ന സ്വർണമാലകൾ—അവയെല്ലാം അന്ന് ദീപപ്രകാശംപോലെ തിളങ്ങി വിരിഞ്ഞു।
Verse 23
शस्त्रप्रभाभिक्ष विराजमान दीपप्रभाभिश्च तदा बल॑ तत् प्रकाशितं चाभरणप्रभाभि- भुशं प्रकाशं नृपते बभूव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നൃപതേ! അന്ന് ആയുധങ്ങളുടെ പ്രഭയും ദീപങ്ങളുടെ വെളിച്ചവും കൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ സൈന്യം തിളങ്ങി; ആഭരണങ്ങളുടെ കാന്തി കൂടി ചേർന്ന് അത് അത്യന്തം ദീപ്തമായി വിരിഞ്ഞു।
Verse 24
पीतानि शस्त्राण्यसगुक्षितानि वीरावधूतानि तनुच्छदानि । दीप्तां प्रभां प्राजनयन्त तत्र तपात्यये विद्युदिवान्तरिक्षे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ മഞ്ഞനിറം പിടിച്ച, മലിനവും രക്തലിപ്തവുമായ ആയുധങ്ങളും, വീരന്മാരാൽ കുലുങ്ങിപ്പോയ ദേഹാവരണങ്ങളും ദീപങ്ങളുടെ പ്രതിബിംബം ഏറ്റെടുത്തു, വേനൽക്കാലാവസാനത്തിലെ ആകാശത്തിലെ മിന്നലുപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന പ്രഭ പടർത്തി।
Verse 25
प्रकम्पितानामभिघातवेगै- रभिष्नतां चापततां जवेन । वक््त्राण्यकाशन्त तदा नराणां वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആഘാതങ്ങളുടെ വേഗത്തിൽ കുലുങ്ങി, പ്രഹരിച്ച്, അതിവേഗം ശത്രുവിലേക്കു പാഞ്ഞുചെന്ന ആ വീരന്മാരുടെ മുഖങ്ങൾ അന്ന് കാറ്റിൽ ഇളകുന്ന മഹാകമലങ്ങൾപോലെ തിളങ്ങി।
Verse 26
महावने दारुमये प्रदीप्ते यथा प्रभा भास्करस्यापि नश्येत् । तथा तदा<5<सीद् ध्वजिनी प्रदीप्ता महाभया भारत भीमरूपा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭരതനന്ദനാ! ഉണങ്ങിയ മരക്കട്ടകളാൽ നിറഞ്ഞ മഹാവനം തീപിടിച്ച് ജ്വലിക്കുമ്പോൾ അവിടെ സൂര്യന്റെ പ്രകാശം പോലും മങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നും; അതുപോലെ അന്നേരം നിന്റെ സേന—തീവ്ര ദീപ്തിയാൽ പ്രദീപ്തമായതുപോലെ—ഭീമരൂപം ധരിച്ചു മഹാഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നതായി തോന്നി.
Verse 27
तत् सम्प्रदीप्तं बलमस्मदीयं निशम्य पार्थास्त्विरितास्तथैव । सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघा- नचोदयंस्ते5पि चक्रुः प्रदीपान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞങ്ങളുടെ സേന ജ്വലിക്കുന്ന मशാലകളുടെ പ്രകാശത്തിൽ പ്രദീപ്തമായതായി കേട്ട പാർത്ഥന്മാരും ഉടൻ അതുപോലെ തന്നെ പ്രവർത്തിച്ചു. തങ്ങളുടെ എല്ലാ സൈന്യങ്ങളിലും പാദാതിസംഘങ്ങളെ मशാലകൾ കൊളുത്താൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു; അവർയും ദീപങ്ങൾ ജ്വലിപ്പിച്ചു.
Verse 28
गजे गजे सप्त कृताः प्रदीपा रथे रथे चैव दश प्रदीपा: । द्वावश्वपषछ्े परिपार्श्वतो 5न्ये ध्वजेषु चान्ये जघनेघु चान्ये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഓരോ ആനയ്ക്കും ഏഴു ദീപങ്ങളും, ഓരോ രഥത്തിനും പത്തു ദീപങ്ങളും ക്രമീകരിച്ചു. കുതിരകളുടെ പുറത്ത് രണ്ട് ദീപങ്ങൾ ഘടിപ്പിച്ചു; മറ്റു ദീപങ്ങൾ വശങ്ങളിലായി, ധ്വജങ്ങളുടെ സമീപത്ത്, രഥങ്ങളുടെ പിന്നിലും സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 29
सेनासु सर्वासु च पार्श्चतो <5न्ये पश्चात् पुरस्ताच्च समन्ततश्न । मध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ता व्यदीपयन् पाण्डुसुतस्य सेनाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൈന്യത്തിന്റെ എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളിലും ചിലർ വശങ്ങളിൽ നിന്ന്, ചിലർ പിന്നിൽ നിന്ന്, ചിലർ മുന്നിൽ നിന്ന്, ചിലർ എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമാണ് ആക്രമിച്ചത്. മറ്റുചിലർ മദ്ധ്യത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് കൈകളിൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിശലാകകൾ പിടിച്ച് പാണ്ഡുപുത്രന്റെ സേനയെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു.
Verse 30
सारी सेनाओंके पार्श्रभागमें, आगे, पीछे, बीचमें एवं चारों ओर भिन्न-भिन्न सैनिक चलती हुई मशालें हाथमें लेकर पाण्डुपुत्रकी सेनाको प्रकाशित करने लगे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇരുസേനകളുടെയും മദ്ധ്യത്തിൽ പോലും ചിലർ കൈകളിൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി പിടിച്ച് സമമായി സഞ്ചരിച്ചു. എല്ലാ സൈന്യങ്ങളിലും പാദാതിസംഘങ്ങൾ ആനകളും രഥങ്ങളും കൂടെ കലർന്നിരുന്നു; യുദ്ധഭൂമി മുഴുവൻ തമ്മിൽ പിണഞ്ഞ നിരകൾ ഭീതിജനകമായി പ്രകാശിച്ച് ഒഴുകുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 31
तेन प्रदीप्तेन तथा प्रदीप्तं बल॑ तवासीदू बलवद् बलेन
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ജ്വലിത തേജസ്സാൽ നിന്റെ സൈന്യവും അതുപോലെ ദഹിച്ചുപോയി; അത്യന്തം ബലവാനായ ബലത്തിന്റെ പ്രഹരത്തിൽ അത് കീഴടങ്ങി ഭയാഗ്നിയിൽ കത്തിത്തുടങ്ങി.
Verse 32
तयो: प्रभा: पृथिवीमन्तरिक्षं सर्वा व्यतिक्रम्य दिशश्व वृद्धा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരിരുവരുടെയും പ്രഭ അത്രമേൽ വർദ്ധിച്ചു; ഭൂമിയെയും അന്തരീക്ഷത്തെയും അതിക്രമിച്ച്, എല്ലാ ദിക്കുകളെയും കടന്ന് വ്യാപിച്ചു.
Verse 33
तेन प्रकाशेन दिवं गतेन सम्बोधिता देवगणाश्न राजन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ആ പ്രകാശം സ്വർഗ്ഗത്തിലെത്തിയപ്പോൾ ദേവഗണങ്ങൾ ഉണർന്നു ജാഗ്രതരായി.
Verse 34
तद् देवगन्धर्वसमाकुलं च यक्षासुरेन्द्राप्सरसां गणैश्न
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ദൃശ്യം ദേവന്മാരും ഗന്ധർവ്വന്മാരും നിറഞ്ഞുകവിഞ്ഞു; യക്ഷന്മാർ, അസുരേന്ദ്രന്മാർ, അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘങ്ങളും അവിടെ കൂട്ടംകൂടി.
Verse 35
रथाश्वनागाकुलदीपदीप्त॑ संरब्धयोध॑ं हतविद्रुताश्वम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—(യുദ്ധഭൂമി) രഥങ്ങളും കുതിരകളും ആനകളും കലങ്ങിയ തിരക്കിനിടയിൽ ദീപങ്ങളുടെ പ്രകാശത്തിൽ ജ്വലിച്ചു; യോദ്ധാക്കൾ ഉഗ്രാവേശത്തോടെ ഏറ്റുമുട്ടി, പല കുതിരകളും കൊല്ലപ്പെട്ടു അല്ലെങ്കിൽ ഭയന്ന് ഓടിപ്പോയി.
Verse 36
अन्योन्यं क्षोभयामासु: सैन्यानि नृपसत्तम । उस समय अत्यन्त रोमांचकारी युद्ध हो रहा था। उसमें मनुष्य
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നൃപശ്രേഷ്ഠാ, സൈന്യങ്ങൾ പരസ്പരം കലക്കമുണർത്തി. ആയുധസമൂഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഉഗ്ര കാറ്റുപോലെ ആ യുദ്ധം പൊങ്ങിപ്പുറപ്പെട്ടു—മഹാരഥികളുടെ മേഘംപോലെ, അതിൽ ഗജാശ്വങ്ങളുടെ ഘോഷം മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ആ രോമാഞ്ചകരമായ ഏറ്റുമുട്ടലിൽ മനുഷ്യരും ആനകളും കുതിരകളും ഒരുമിച്ച് മഥിക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു. ഒരു വശത്ത് ദ്രോണം, കർണം, കൃപൻ—ഈ മൂന്ന് പ്രമുഖ വീരർ യുദ്ധം ചെയ്തു; മറുവശത്ത് ഭീമസേനൻ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, സാത്യകി എന്നിവർ അവരെ നേരിട്ട് നിലകൊണ്ടു.
Verse 37
तस्मिन् महाग्निप्रतिमो महात्मा संतापयन् पाण्डवान् विप्रमुख्य:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ഏറ്റുമുട്ടലിൽ മഹാത്മാവായ യോദ്ധാവ് മഹാഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ച് പാണ്ഡവരെ ദഹിപ്പിച്ചു; അവർ വ്യാകുലരായി മുഖം തിരിക്കേണ്ടിവന്നു.
Verse 38
गभस्तिभिम्मध्यगतो यथार्को वर्षात्यये तद्धदभून्नरेन्द्र
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരേന്ദ്രാ, മഴക്കാലാവസാനത്ത് സ്വന്തം കിരണങ്ങളുടെ നടുവിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ—സുതാര്യവും ദീപ്തവും സംശയരഹിതവുമായി—അത് തെളിഞ്ഞു നിന്നു.
Verse 46
तमसा संवृते चैव समन्ताद् विप्रदुद्रुवु: । उन महारथियोंद्वारा उस अन्धकाराच्छन्न प्रदेशमें सब ओरसे मारी जाती हुई सेनाएँ चारों ओर भागने लगीं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചുറ്റുമെല്ലാം അന്ധകാരം മൂടിയപ്പോൾ, ആ മഹാരഥികളുടെ പ്രഹരങ്ങളിൽ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും വീഴ്ത്തപ്പെടുന്ന സൈന്യങ്ങൾ നിരകൾ ചിതറി നാലുദിക്കിലേക്കും ഓടിപ്പോയി.
Verse 56
अहन्यन्त महाराज धावमानाश्न संयुगे । महाराज! वे योद्धा अचेत होकर सब ओर भागते थे और भागते हुए ही उस युद्धस्थलमें मारे जाते थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ആ യുദ്ധത്തിൽ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് എല്ലാദിക്കിലേക്കും ഓടിയ യോദ്ധാക്കൾ ഓടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ തന്നേ വധിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 63
अन्धे तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते । आपके पुत्र दुर्योधनकी सलाहसे होनेवाले उस युद्धके भीतर प्रगाढ़ अन्धकारमें किंकर्तव्यविमूढ़ हुए सहस्रों महारथियोंने एक-दूसरेको मार डाला
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ പുത്രന്റെ ഉപദേശത്താൽ ആരംഭിച്ച ആ യുദ്ധത്തിൽ ഘോരാന്ധകാരം പടർന്നപ്പോൾ, കർത്തവ്യബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് മോഹിതരായ അനേകം മഹാരഥർ പരസ്പരം ഒരുത്തനെ മറ്റൊരുത്തൻ വധിച്ചു.
Verse 143
विशेषतो नारदपर्वताभ्यां सम्बोध्यमाना: कुरुपाण्डवार्थम् | दिशाओंकी अधिष्ठात्री देवियोंके यहाँसे भी सुगन्धित तैलसे भरे हुए दीप वहाँ उतरते दिखायी दिये। विशेषत: नारद और पर्वत नामक मुनियोंने कौरव और पाण्डवोंकी सुविधाके लिये वे दीप जलाये थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുരുവർക്കും പാണ്ഡവർക്കും ഉപകാരാർത്ഥം, പ്രത്യേകിച്ച് നാരദനും പർവതനും എന്ന മുനിമാരുടെ പ്രേരണയാൽ, ദിക്കുകളുടെ അധിഷ്ഠാത്രി ദേവിമാരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്നുപോലും സുഗന്ധതൈലം നിറഞ്ഞ ദീപങ്ങൾ അവിടെ ഇറങ്ങിവരുന്നതായി കണ്ടു. ഉഭയസേനയ്ക്കും സഹായമാകാൻ ആ രണ്ടു ഋഷിമാരാണ് ദീപങ്ങൾ തെളിയിച്ചത്.
Verse 153
महाधनैराभरणैश्न दिव्यै: शस्त्रैश्न दीप्तैरपि सम्पतद्धिः । रातके समय अग्निकी प्रभासे वह सेना पुनः विभागपूर्वक प्रकाशित हो उठी। बहुमूल्य आभूषणों तथा सैनिकोंपर गिरनेवाले दीप्तिमान् दिव्यास्त्रोंस भी वह सेना बड़ी शोभा पा रही थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാത്രിയിൽ അഗ്നികളുടെ പ്രകാശത്തിൽ ആ സേന വീണ്ടും വിഭാഗങ്ങളായി വ്യക്തമായി ദൃശ്യമാവാൻ തുടങ്ങി. അമൂല്യാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവും, മേലിൽ നിന്ന് പതിക്കുന്ന ദീപ്തിമാന ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും മിനുങ്ങുന്ന ശസ്ത്രങ്ങളും കൊണ്ട് പ്രകാശിതവുമായ ആ വാഹിനി ഭയാനകമായ ഒരു ദീപ്തിശോഭ കൈവരിച്ചു.
Verse 162
इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धविषयक एक सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിനകത്തുള്ള ഘടോത്കചവധപർവത്തിൽ, രാത്രിയുദ്ധവിഷയകമായ നൂറ്റി അറുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 163
नरेन्द्र! जैसे शरत्कालमें मध्याह्नका सूर्य अपनी प्रखर किरणोंसे भारी संताप देता है, उसी प्रकार उस युद्धस्थलमें महान् अग्निके समान तेजस्वी महामना विप्रवर द्रोणाचार्य पाण्डवोंके लिये संतापकारी हो रहे थे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരേന്ദ്രാ! ശരത്കാലത്തിലെ മധ്യാഹ്നസൂര്യൻ തന്റെ പ്രഖരകിരണങ്ങളാൽ കടുത്ത താപം നൽകുന്നതുപോലെ, അതേപോലെ ആ രണഭൂമിയിൽ മഹാഗ്നിയെപ്പോലെ തേജസ്വിയായ, മഹാമനസ്സുള്ള, വിപ്രവരനായ ദ്രോണാചാര്യൻ പാണ്ഡവർക്ക് ദഹനസന്താപമായി മാറി. ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ദ്രോണപർവണി ഘടോത്കചവധപർവണി രാത്രിയുദ്ധേ ദീപോദ്യോതനേ ത്രിഷഷ്ട്യധികശതതമോऽധ്യായഃ।
Verse 306
व्यदीपयंस्ते ध्वजिनी प्रदीप्तां तथा बलं॑ पाण्डवेयाभिगुप्तम् । दोनों ही सेनाओंके अन्यान्य पैदल सैनिक हाथोंमें प्रदीप धारण किये दोनों ही सेनाओंके भीतर विचरण करने लगे। सारी सेनाओंके पैदलसमूह हाथी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ കൈകളിൽ ദീപങ്ങൾ പിടിച്ച് ഇരുസേനകളുടെയും ഉള്ളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച് നിങ്ങളുടെ ജ്വലിക്കുന്ന ധ്വജിനിയെയും പാണ്ഡുപുത്രന്മാർ കാത്തിരുന്ന ബലത്തെയും പ്രകാശിപ്പിച്ചു. പാദാതിസമൂഹങ്ങൾ ഗജ-രഥ-അശ്വസമൂഹങ്ങളോടൊപ്പം ചേർന്ന് മുഴുവൻ സേനയും വ്യക്തമായി കാണുന്നവണ്ണം ചെയ്തു; അതിനാൽ നിങ്ങളുടെ സേനയും പാണ്ഡവ-രക്ഷിത വിഭാഗവും പൂർണ്ണമായി ദൃശ്യമാവുകയായിരുന്നു.
Verse 313
भा: कुर्वता भानुमता ग्रहेण दिवाकरेणाग्निरिवाभिगुप्त: । जैसे किरणोंद्वारा सुशोभित और अपनी प्रभा बिखेरनेवाले सूर्यग्रहके द्वारा सुरक्षित अग्निदेव और भी प्रकाशित हो उठते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കിരണങ്ങളാൽ ശോഭിച്ച് ദീപ്തനായ സൂര്യൻ കാത്തിരിക്കുന്ന അഗ്നി കൂടുതൽ പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ, അനവധി ദീപങ്ങളുടെ പ്രഭയിൽ ദീപ്തമായ പാണ്ഡവസേന മൂലം നിങ്ങളുടെ സേനയുടെ തേജസ്സും കൂടുതൽ വർധിച്ചു.
Verse 326
तेन प्रकाशेन भृशं प्रकाशं बभूव तेषां तव चैव सैन्यम् | उन दोनों सेनाओंका बढ़ा हुआ प्रकाश पृथ्वी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ പ്രകാശം മൂലം നിങ്ങളുടെ സേനയും അവരുടെ സേനയും അത്യന്തം പ്രകാശിച്ചു. വർധിച്ച ആ വെളിച്ചം ഭൂമിയെയും ആകാശത്തെയും എല്ലാ ദിക്കുകളെയും മറികടന്നതുപോലെ നാലുവശത്തും പടർന്നു; ദീപങ്ങളുടെ പ്രഭയിൽ നിങ്ങളുടെ സേനയും പാണ്ഡവസേനയും കൂടുതൽ വ്യക്തമായി ദൃശ്യമാവുകയായിരുന്നു.
Verse 336
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा: समागमन्नप्सरसश्ष सर्वा: | राजन! स्वर्गलोकतक फैले हुए उस प्रकाशसे उद्बोधित होकर देवता
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! സ്വർഗ്ഗലോകം വരെ വ്യാപിച്ച ആ പ്രകാശം കണ്ടുണർന്ന ദേവന്മാരും ഗന്ധർവരും യക്ഷരും അസുരരും സിദ്ധസമൂഹങ്ങളും, എല്ലാ അപ്സരസ്സുകളും യുദ്ധം കാണാൻ അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു.
Verse 343
हतैश्न शूरैर्दिवमारुहद्धि- रायोधनं दिव्यकल्पं बभूव । देवताओं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, അസുരേന്ദ്രന്മാർ, സിദ്ധസമൂഹങ്ങൾ, കൂടാതെ എല്ലാ അപ്സരസ്സുകളും നിറഞ്ഞിരുന്ന ആ രണാങ്കണം ദിവ്യലോകംപോലെ തോന്നി. അവിടെ വീണ വീരന്മാർ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്യുമെന്ന വിശ്വാസം കൊണ്ടു, ആ യുദ്ധഭൂമി പരലോകത്തിന്റെ വൈഭവം ധരിച്ചതുപോലെ പ്രകാശിച്ചു.
Verse 356
महद् बल व्यूढरथाश्वनागं सुरासुरव्यूहसमं बभूव । रथ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രഥങ്ങളും കുതിരകളും ആനകളും നിറഞ്ഞ്, യുദ്ധവ്യൂഹമായി നിരത്തപ്പെട്ട ആ മഹാസൈന്യം ദേവാസുരരുടെ പ്രസിദ്ധ വ്യൂഹങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നി. ദീപങ്ങളുടെ ജ്വാലയിൽ പ്രകാശിച്ച്, കോപാഗ്നിയിൽ ജ്വലിക്കുന്ന വീരന്മാരാൽ നിറഞ്ഞ്, പരിക്കേറ്റ് ഭീതിയോടെ ഓടിപ്പോകുന്ന കുതിരകളാൽ അടയാളപ്പെടുകയും—എങ്കിലും രഥ-അശ്വ-ഗജങ്ങളുടെ ക്രമബദ്ധ നിരകളിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുകയും ചെയ്ത—ഇരുപക്ഷസേനകളും ചേർന്ന് ഒരു മഹത്തായ, ഭയാനകവും വിസ്മയജനകവുമായ യുദ്ധദൃശ്യമാക്കി മാറിയിരുന്നു.
Verse 366
शस्त्रौघवर्ष रुधिराम्बुधारं निशि प्रवृत्तं रणदुर्दिनं तत् । रातमें होनेवाला वह युद्ध मेघोंकी घटासे आच्छादित दिनके समान प्रतीत होता था। उस समय शक्तियोंका समूह प्रचण्डवायुके समान चल रहा था। विशाल रथ मेघसमूहके समान दिखायी देते थे। हाथियों और घोड़ोंके हींसने और चिग्घाड़नेका शब्द ही मानो मेघोंका गम्भीर गर्जन था। अस्त्रसमूहोंकी वर्षा ही जलकी वृष्टि थी तथा रक्तकी धारा ही जलधाराके समान जान पड़ती थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാത്രിയിൽ ആരംഭിച്ച ആ യുദ്ധം മേഘഘടകളാൽ മൂടപ്പെട്ട പകലുപോലെ തോന്നി. ആയുധങ്ങളുടെ കൂട്ടം പ്രചണ്ഡവായുവുപോലെ പാഞ്ഞു; മഹാരഥങ്ങൾ മേഘസമൂഹങ്ങളുപോലെ ദൃശ്യമായി; കുതിരകളുടെ ഹേഷയും ആനകളുടെ ഘോഷവും ഗംഭീര മേഘഗർജ്ജനമായി കേട്ടു. അസ്ത്രവൃഷ്ടി മഴപോലെ, രക്തധാരകൾ ജലപ്രവാഹങ്ങളുപോലെ ഒഴുകി.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how a revered ācārya and brāhmaṇa-warrior should be treated when he withdraws from combat: the tension between tactical necessity, norms of restraint toward elders/teachers, and the ethical status of killing a disarmed opponent.
The chapter juxtaposes two registers: (1) dharma as role-based duty under war conditions and (2) dharma as higher ethical aspiration (ahiṃsā, truthfulness, equanimity). It suggests that when speech and duty are instrumentalized, the resulting moral injury destabilizes both sides, while yogic composure is portrayed as a distinct, inward resolution at life’s end.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary functions narratively through Saṃjaya’s eyewitness framing and the note that only select observers perceive Droṇa’s yogic ascent, emphasizing epistemic limits and the interpretive stakes of dharma in history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.